Hà Nội: Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo đảm an ninh văn hóa

Những kinh nghiệm trong phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo đảm bài toán an ninh văn hóa của Thủ đô gợi mở nhiều bài học giá trị cho các địa phương tham khảo, đặc biệt trong triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, về phát triển văn hóa Việt Nam.

Từng bước hình thành thị trường công nghiệp văn hóa hiện đại, mở ra nhiều triển vọng

Những năm gần đây, Hà Nội cho thấy vai trò tiên phong trong phát triển công nghiệp văn hóa (CNVH), từng bước đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Với vị thế là Thủ đô nghìn năm văn hiến, “Thành phố vì hòa bình”, thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO), Hà Nội đã xây dựng chiến lược phát triển CNVH bài bản, đạt được bước phát triển cả về tư duy, thể chế và thực tiễn triển khai.

Điểm nổi bật nhất là Hà Nội trở thành địa phương đầu tiên của cả nước ban hành nghị quyết chuyên đề riêng về CNVH (Nghị quyết số 09-NQ/TU, ngày 22-2-2022 về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”).

Nghị quyết thể hiện tầm nhìn chiến lược của thành phố khi xác định CNVH là ngành kinh tế mũi nhọn, hướng tới mục tiêu đóng góp khoảng 8% GRDP vào năm 2030 và 10% GRDP vào năm 2045.

Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy “làm văn hóa” sang “phát triển kinh tế văn hóa”, coi văn hóa không chỉ là giá trị tinh thần mà còn là nguồn lực phát triển bền vững.

Từ bước phát triển định hướng chiến lược đó, Hà Nội triển khai đồng bộ nhiều chính sách, từng bước hình thành thị trường CNVH hiện đại thông qua việc nâng tầm và đầu tư cho nhiều sự kiện văn hóa, nghệ thuật, giải trí quy mô lớn; đồng thời thúc đẩy phát triển các mô hình kinh tế sáng tạo, kinh tế di sản số và ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hóa. Theo đó, Hà Nội đạt được những kết quả nhất định trong các lĩnh vực CNVH.

Trong lĩnh vực du lịch văn hóa, thành phố khai thác hiệu quả giá trị di sản, di tích và làng nghề truyền thống để hình thành chuỗi sản phẩm du lịch mới, đặc biệt là các sản phẩm du lịch đêm.

Những tour như “Đêm thiêng liêng” tại Nhà tù Hỏa Lò, “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay “Ngọc Sơn đêm huyền bí” tại đền Ngọc Sơn đã tạo sức hút lớn với du khách, trở thành những sản phẩm đặc trưng của du lịch Hà Nội.

Việc kết hợp giữa di sản, công nghệ và nghệ thuật trình diễn đã giúp các không gian văn hóa truyền thống trở nên sống động hơn, giúp Hà Nội nhận các giải thưởng như “Điểm đến văn hóa hàng đầu Việt Nam”, “Điểm đến du lịch thành phố hàng đầu châu Á năm 2024”, “Điểm đến du lịch thành phố cho kỳ nghỉ ngắn ngày hàng đầu châu Á 2024”...

Từ đó, gia tăng giá trị kinh tế cho ngành du lịch, đồng thời khẳng định vị thế, hình ảnh và thương hiệu văn hóa - du lịch trên trường quốc tế.

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn và giải trí, Hà Nội từng bước khẳng định vị thế trung tâm biểu diễn nghệ thuật lớn của cả nước. Thành phố liên tục tổ chức nhiều chương trình nghệ thuật quy mô lớn, thu hút hàng vạn khán giả như concert “Anh trai say hi”, “Anh trai vượt ngàn chông gai”, cùng các đêm diễn của nhiều nghệ sĩ và nhóm nhạc nổi tiếng thế giới như Westlife, Blackpink, G-Dragon, Kenny G hay DJ Snake.

Điều này cho thấy năng lực tổ chức sự kiện chuyên nghiệp và sức hấp dẫn ngày càng lớn của Hà Nội đối với các chương trình giải trí.

Hà Nội cũng từng bước mở rộng, định hình các không gian sáng tạo mới gắn với quy hoạch đô thị văn hóa. Các công trình văn hóa mới như Nhà hát Hồ Gươm, Trung tâm Triển lãm Việt Nam tại Đông Anh, hay Dự án Nhà hát Opera Hà Nội và Công viên Văn hóa nghệ thuật chuyên đề đang được thi công trên khu đất rộng khoảng 191.000m² tại trung tâm bán đảo Quảng An, với 3 mặt giáp Hồ Tây - một trong những công trình văn hóa trọng điểm của Hà Nội, hướng tới phục vụ các hoạt động nghệ thuật, chính trị và nghệ thuật, chính trị và du lịch văn hóa quy mô lớn, đang góp phần hoàn thiện hạ tầng CNVH hiện đại cho Thủ đô.

Những định hướng lớn gắn với quy hoạch đô thị như phát triển trục cảnh quan - văn hóa ven sông Hồng cho thấy, Hà Nội không chỉ phát triển CNVH ở cấp độ sự kiện hay sản phẩm, mà đang từng bước kiến tạo hệ sinh thái đô thị sáng tạo mang tầm chiến lược.

Một kết quả quan trọng nữa là việc Hà Nội gắn phát triển CNVH với xây dựng thương hiệu “Thành phố sáng tạo”. Sau khi gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO năm 2019, Hà Nội đã hình thành hàng trăm không gian sáng tạo văn hóa, nghệ thuật và khởi nghiệp như Tổ hợp cộng đồng tái thiết từ di sản công nghiệp COMPLEX 0, Heritage Space, VICAS Art Studio, hay Ơ kìa Hà Nội.

Các không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm, phố bích họa Phùng Hưng, phố đi bộ Trần Nhân Tông cũng trở thành những điểm đến sáng tạo hấp dẫn.

Cùng với đó là hàng loạt lễ hội văn hóa, sáng tạo quy mô lớn như Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội, Festival Thăng Long - Hà Nội, Lễ hội Áo dài du lịch Hà Nội, Lễ hội Văn hóa thế giới Hà Nội…

Những hoạt động này không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô, mà còn khơi dậy sức sáng tạo trong cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Hà Nội cũng là địa phương đi đầu trong ứng dụng công nghệ số vào phát triển CNVH. Nhiều di tích, bảo tàng và điểm du lịch đã ứng dụng công nghệ 3D mapping, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), thuyết minh tự động đa ngôn ngữ hay số hóa dữ liệu di sản để nâng cao trải nghiệm công chúng.

Bảo tàng Hà Nội, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Nhà tù Hỏa Lò đều trở thành những mô hình tiêu biểu cho chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa.

Năm 2026, nhiều địa phương của Hà Nội cũng cho thấy sự bứt phá trong ứng dụng công nghệ để phát huy nguồn lực di sản, lễ hội phục vụ phát triển CNVH.

Hàng loạt lễ hội truyền thống được nâng cao trải nghiệm và hiệu quả quản lý nhờ công nghệ như: Lễ hội Cổ Loa, Lễ hội chùa Hương… Công nghệ không chỉ giúp Hà Nội bảo tồn di sản hiệu quả hơn mà còn tạo ra các sản phẩm văn hóa mới, tăng tính tương tác và thu hút khách tham quan, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế.

“

Hà Nội đang là điểm sáng trong ứng dụng công nghệ vào các hoạt động và xây dựng sản phẩm văn hóa, du lịch, mang đến sự mới mẻ cho hoạt động quảng bá, thu hút du khách, góp phần hiệu quả vào phát triển CNVH của Thủ đô. Dấu ấn công nghiệp văn hoá Thủ đô có những bước tiến rõ nét, mở ra nhiều triển vọng để Hà Nội tập trung đầu tư, phát triển vào nhiều lĩnh vực.

Ông Phùng Quang Thắng - Phó Chủ tịch thường trực Hội Lữ hành Việt Nam, Chủ tịch Chi hội Du lịch xanh Việt Nam

Sớm nhận diện nguy cơ, chủ động phòng ngừa, giải quyết, bảo đảm an ninh văn hóa

Những kết quả trên cho thấy định hướng phát triển CNVH của Hà Nội không chỉ dựa trên khai thác giá trị truyền thống, mà còn chú trọng tiếp cận các xu hướng sáng tạo và công nghệ mới của thế giới.

Đạt được những kết quả trên, trong quá trình triển khai, Hà Nội cũng sớm nhận diện những thách thức đặt ra trong quá trình phát triển CNVH, đặc biệt là yêu cầu giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo đảm an ninh văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình văn hóa mới.

Sự du nhập ồ ạt của các sản phẩm văn hóa ngoại lai, đặc biệt qua mạng xã hội và nền tảng số, có nguy cơ làm phai nhạt bản sắc văn hóa truyền thống và ảnh hưởng đến lối sống, thị hiếu của giới trẻ. Một bộ phận người dân, nhất là thanh thiếu niên, dễ bị cuốn theo các xu hướng văn hóa thiếu chọn lọc, thực dụng hoặc lệch chuẩn.

Nếu không có định hướng đúng đắn, điều này có thể dẫn tới sự suy giảm các giá trị văn hóa truyền thống, ảnh hưởng đến nền tảng tinh thần của xã hội.

Ngoài ra, vấn đề bản quyền và an ninh trên môi trường số cũng là thách thức lớn. Việc sao chép, phát tán trái phép các sản phẩm văn hóa trên Internet vẫn diễn ra phổ biến, gây thiệt hại cho các cá nhân và doanh nghiệp sáng tạo.

Đồng thời, không gian mạng cũng tiềm ẩn nguy cơ lan truyền thông tin xấu độc, sản phẩm phản văn hóa hoặc nội dung xuyên tạc lịch sử, tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra cho Hà Nội không chỉ là phát triển CNVH theo hướng hiện đại mà còn phải xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giữ gìn bản sắc dân tộc.

Một thách thức khác Hà Nội cũng chú trọng trong quá trình phát triển CNVH là làm sao hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Hà Nội sở hữu kho tàng di sản đồ sộ với hàng nghìn di tích và di sản văn hóa, nhưng quá trình đô thị hóa nhanh chóng cùng áp lực thương mại hóa có nguy cơ làm mai một các giá trị truyền thống.

Việc khai thác di sản phục vụ CNVH nếu thiếu định hướng có thể dẫn tới tình trạng thương mại hóa quá mức, làm mất đi tính nguyên gốc và chiều sâu văn hóa của di sản.

Nhận diện sớm các nguy cơ, thách thức trong quá trình phát triển, Hà Nội đồng thời chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, qua đó giúp Hà Nội từng bước xây dựng ngành CNVH theo hướng hiện đại, sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm định hướng văn hóa, con người và phát triển bền vững.

“

Công nghiệp văn hóa là một động lực phát triển mới, Hà Nội đặc biệt coi trọng vấn đề an ninh văn hóa, không chỉ là yêu cầu “phòng ngừa” mà còn xem đó là một trong các điều kiện bảo đảm để Thủ đô phát triển bền vững.

PGS, TS Vũ Thị Phương Hậu, Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Là một trong những chuyên gia đầu ngành, có nhiều năm nghiên cứu về văn hóa của Thủ đô, PGS, TS Vũ Thị Phương Hậu - Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - khẳng định: xác định CNVH là một động lực phát triển mới, Hà Nội đặc biệt coi trọng vấn đề an ninh văn hóa, không chỉ là yêu cầu “phòng ngừa” mà còn xem đó là một trong các điều kiện bảo đảm để Thủ đô phát triển bền vững. Theo đó, thành phố đã và đang triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp nhằm bảo đảm vấn đề an ninh văn hóa.

Thứ nhất, Hà Nội đang tích cực hoàn thiện thể chế, chính sách và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về văn hóa. Ban hành nhiều nghị quyết về phát triển văn hóa, con người, về phát triển CNVH và triển khai các chương trình, kế hoạch phát triển CNVH trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Thứ hai, Hà Nội luôn nhất quán từ quan điểm đến triển khai trong thực tiễn gắn phát triển CNVH với bảo tồn di sản và bản sắc Thăng Long - Hà Nội.

Thứ ba, tập trung kiện toàn công tác thẩm định, cấp phép, kiểm tra, giám sát các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, quảng cáo, biểu diễn, triển lãm, điện ảnh, xuất bản, truyền thông số.

Khi các sản phẩm văn hóa được lan truyền rất nhanh trên môi trường số, nếu không có năng lực quản lý phù hợp thì những yếu tố lệch chuẩn, phản cảm, lai căng, thương mại hóa quá mức hoặc xuyên tạc giá trị văn hóa có thể tác động tiêu cực đến cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Thứ tư, song song với các biện pháp trên, Hà Nội đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ cơ sở, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các tổ chức xã hội, bởi an ninh văn hóa phải dựa vào sức đề kháng văn hóa của toàn xã hội.

Từ thực tiễn Hà Nội, có thể rút ra một số kinh nghiệm quan trọng cho các địa phương trong bảo đảm an ninh văn hóa.

Một là, cần đặt văn hóa trong chiến lược phát triển tổng thể, coi văn hóa không chỉ là lĩnh vực xã hội mà là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và nền tảng của phát triển bền vững, an ninh văn hóa phải được tích hợp ngay trong quá trình phát triển.

Phát triển CNVH phải dựa trên bản sắc riêng của địa phương; khai thác di sản, lịch sử, không gian văn hóa, làng nghề, nghệ thuật dân gian và đời sống cộng đồng theo hướng sáng tạo nhưng không làm biến dạng giá trị gốc.

Hai là, quản lý văn hóa cần chuyển từ tư duy kiểm soát hành chính đơn thuần sang quản trị chủ động, dự báo sớm, hướng dẫn, đồng hành và thiết lập các chuẩn mực rõ ràng cho hoạt động sáng tạo.

Ba là, trong bối cảnh hiện nay phải coi trọng quản lý không gian số, bởi các nguy cơ xâm nhập văn hóa, lệch chuẩn giá trị, thông tin độc hại và thương mại hóa phản cảm hiện nay lan truyền chủ yếu qua môi trường mạng.

Do đó, địa phương cần nâng cao năng lực quản trị số, số hóa di sản, bảo vệ bản quyền và kiểm soát hiệu quả các sản phẩm văn hóa trên nền tảng số. Gắn phát triển CNVH với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Bốn là, an ninh văn hóa phải được bảo đảm bằng sức đề kháng của cộng đồng, thông qua giáo dục thẩm mỹ, xây dựng con người văn hóa, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, văn nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và người dân.

Cuối cùng, kinh nghiệm cốt lõi là: muốn phát triển sáng tạo bền vững, mỗi địa phương phải giữ được bản sắc, chủ động quản trị rủi ro và hình thành môi trường văn hóa lành mạnh, trong đó sáng tạo được khuyến khích nhưng luôn vận hành trong khuôn khổ giá trị, pháp luật và lợi ích quốc gia./.