Cuộc "xoay chuyển" chậm rãi hay sự sụp đổ đột ngột?

Hệ thống petrodollar (USD dầu mỏ) từ lâu đã là mắt xích cốt lõi của nền tài chính toàn cầu. Hệ thống này gắn chặt hoạt động thương mại dầu mỏ với đồng USD, đồng thời khẳng định vị thế trung tâm của Mỹ trong hệ thống tiền tệ quốc tế.

Suốt nhiều thập niên, các quốc gia xuất khẩu dầu lớn đều định giá dầu thô bằng đồng USD, buộc các nước nhập khẩu phải tích trữ một lượng dự trữ ngoại hối khổng lồ bằng đồng tiền này để bảo đảm nguồn cung năng lượng.

Cơ chế này đã tạo ra một nhu cầu ổn định và xuyên suốt cho các loại tài sản của Mỹ, giúp Washington hạ thấp chi phí vay nợ và mang lại một mức độ ảnh hưởng tài chính đặc biệt lớn trên toàn cầu. Thế nhưng, tương lai của hệ thống petrodollar đang trở thành chủ đề tranh luận nghiêm túc hơn bao giờ hết.

Có nhiều nguyên nhân thúc đẩy cuộc tranh luận này. Trước hết là sự leo thang của các vòng xoáy đối đầu địa - chính trị, đặc biệt là giữa Mỹ, Trung Quốc và Nga.

Song song với đó, việc Mỹ lạm dụng các lệnh trừng phạt cũng thôi thúc một số quốc gia tìm cách giảm dần sự phụ thuộc vào các hệ thống thanh toán dựa trên đồng USD.

Các nền kinh tế mới nổi đang ráo riết thử nghiệm nhiều giải pháp thay thế như giao dịch bằng đồng nội tệ, triển khai thí điểm tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) và các cơ chế thanh toán thay thế.

Cho đến nay, dù chưa có phương án nào trong số này đủ sức lật đổ vị thế thống trị của đồng USD trên quy mô lớn, nhưng khi được nhìn nhận tổng thể, chúng cho thấy một xu hướng dịch chuyển chậm nhưng rõ ràng: ngày càng nhiều quốc gia đang tìm kiếm các lựa chọn thay thế bên ngoài khuôn khổ tài chính truyền thống do USD thống trị.

Lý do petrodollar vẫn giữ vai trò quan trọng

Bản chất của hệ thống petrodollar không chỉ đơn thuần là việc mua bán dầu bằng đồng USD. Sức mạnh thực sự của hệ thống này nằm ở cả một hệ sinh thái khổng lồ bao quanh nó.

Hệ sinh thái đó bao gồm: thị trường vốn chuyên sâu, phát triển toàn diện của Mỹ; các định chế pháp lý uy tín; tính thanh khoản dồi dào; cùng vị thế trung tâm của đồng USD trong nền thương mại quốc tế và dự trữ ngoại hối toàn cầu.

Việc thiết lập một hệ thống thay thế cho toàn bộ nền tảng này là một bài toán cực kỳ nan giải, ngay cả với những quốc gia đang rất muốn giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD.

Đồng euro của châu Âu dù có quy mô lớn, nhưng lại thiếu một chính sách tài khóa thống nhất hoàn chỉnh giữa các quốc gia thành viên. Đồng nhân dân tệ của Trung Quốc ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong thương mại quốc tế, nhưng việc kiểm soát dòng vốn nghiêm ngặt và những lo ngại về sự thiếu minh bạch đã làm giảm đi sức hút của nó với tư cách là một đồng tiền dự trữ toàn cầu. Chính vì lẽ đó, đồng USD vẫn luôn giữ vững vị thế thống trị dù thị phần của nó đang chịu áp lực suy giảm trong dài hạn.

Một lý do khác giúp hệ thống này vẫn tiếp tục tồn tại là tính tiện lợi của thị trường. Các nhà giao dịch dầu mỏ, các nhà máy lọc dầu, các ngân hàng và những hãng vận tải biển đều đã và đang hoạt động như một bộ máy trơn tru trong hệ thống được xây dựng dựa vào đồng USD.

Việc chuyển sang sử dụng một đồng tiền khác sẽ kéo theo hàng loạt hệ lụy, bao gồm chi phí phòng ngừa biến động tỷ giá, điều chỉnh các quy định pháp lý và rủi ro phát sinh từ phía đối tác thương mại.

Đối với phần lớn giới kinh doanh, động lực chính trị từ việc thay đổi vẫn chưa đủ để đổi lấy những lợi ích to lớn từ việc duy trì trạng thái ổn định sẵn có.

Điều gì có thể làm suy yếu hệ thống petrodollar?

Thách thức mang tính cấu trúc lớn nhất đối với hệ thống này có thể đến từ tiến trình chuyển đổi năng lượng. Nếu tầm quan trọng của dầu mỏ suy giảm trong vòng 20 năm tới, mối liên kết chiến lược giữa nhu cầu năng lượng và nhu cầu nắm giữ đồng USD có thể sẽ yếu dần.

Trong một thế giới thúc đẩy mạnh mẽ quá trình điện khí hóa, năng lượng tái tạo và các hệ thống năng lượng mang tính khu vực, nhu cầu đối với các dòng chảy dầu thô, vốn là nền tảng cho việc định giá bằng USD trong nhiều thập niên qua, có thể suy giảm.

Ngay cả trong kịch bản đó, đồng USD vẫn sẽ giữ vai trò quan trọng, nhưng thứ quyền lực đặc biệt được hậu thuẫn bởi nhu cầu dầu mỏ chắc chắn sẽ bị bào mòn.

Một rủi ro khác chính là sự phân mảnh của hệ thống. Nếu các quốc gia sản xuất dầu lớn bắt đầu chấp nhận nhiều loại tiền tệ khác nhau để bán dầu, hệ quả mang lại không phải là sự sụp đổ đột ngột của hệ thống petrodollar, mà là sự ra đời của một hệ thống đa tiền tệ hơn.

Ví dụ, các nước xuất khẩu vùng Vịnh vẫn có thể ưu tiên giao dịch bằng đồng USD, nhưng họ sẽ đồng thời mở rộng việc thanh toán bằng đồng nhân dân tệ hoặc đồng euro một cách có chọn lọc với một vài đối tác lớn. Điều này sẽ làm mất đi tính độc tôn của đồng bạc xanh, nhưng không nhất thiết làm mất đi vị thế dẫn đầu của nó.

Dần mất tính áp đảo tuyệt đối

Có thể dự đoán rằng trong ngắn hạn, đồng USD vẫn tiếp tục là đồng tiền chủ đạo trong việc định giá dầu mỏ và dự trữ ngoại hối toàn cầu. Trong trung hạn, sẽ xuất hiện ngày càng nhiều nhiều thỏa thuận năng lượng song phương được thanh toán bằng các đồng tiền khác ngoài USD.

Và trong dài hạn, cán cân quyền lực sẽ tái định hình khi quá trình chuyển đổi năng lượng cùng với sự hình thành các khối địa - chính trị mới có thể dẫn tới một hệ thống thanh toán đa cực, nơi nhiều đồng tiền cùng chia sẻ vai trò thay vì chỉ tập trung vào đồng USD.

Tầm nhìn thực tế nhất dành cho giới đầu tư và các nhà hoạch định chính sách là một sự thay đổi dần dần, chứ không phải một sự sụp đổ đột ngột. Hệ thống petrodollar có lẽ sẽ không biến mất sau một đêm; bởi dựa theo chính logic vận hành, đồng USD vẫn sở hữu những lợi thế vượt trội về thanh khoản, khả năng chuyển đổi và mức độ tin cậy của các thể chế hỗ trợ phía sau.

Dù vậy, hệ thống này đang dần mất đi tính áp đảo tuyệt đối. Tương lai của hệ thống petrodollar nhiều khả năng sẽ là một quá trình đa dạng hóa chậm rãi, thay vì một cuộc thay thế mang tính bước ngoặt.

Điều đó đồng nghĩa với việc đồng USD vẫn có thể là cái tên đứng đầu trong hệ thống tiền tệ toàn cầu, nhưng sẽ không còn duy trì được mức độ thống trị gần như tuyệt đối giống trước đây.

Về lâu dài, câu hỏi đặt ra không phải là liệu petrodollar có sụp đổ đột ngột hay không, mà là tầm ảnh hưởng của nó sẽ bị thu hẹp đến mức nào khi thị trường năng lượng, công nghệ và địa - chính trị không ngừng xoay chuyển./.