Elon Musk - người tạo đột phá công nghệ trong thế kỷ XXI - Kỳ VI: Người chỉnh sửa Phong trào “thức tỉnh” ở Mỹ
Từ một doanh nhân khởi xướng và điều hành các dự án công nghệ tạo ra sự phát triển đột phá, Elon Musk đang khởi đầu một phong trào chính trị mới ở Mỹ được ví như “cuộc cách mạng Mỹ 2.0” - một hiện tượng quyền lực mới trong thời đại số, đại diện cho sự chuyển dịch từ quyền lực nhà nước sang quyền lực công nghệ và sẽ là một trong những chủ đề của khoa học chính trị trong nhiều thập niên tới.
Người châm ngòi để hiện tượng biến thành phong trào
Trong đời sống chính trị Mỹ đương đại, hiếm có hiện tượng nào gây tranh cãi sâu rộng và kéo dài như Phong trào “thức tỉnh” (woke). Mang ý nghĩa ban đầu rất tích cực, phong trào này dần chuyển hóa thành một hệ tư tưởng chi phối mạnh mẽ đời sống chính trị, văn hóa và truyền thông ở Mỹ.
Trong bối cảnh đó, Elon Musk nổi lên không phải với tư cách người khởi xướng mà là người châm ngòi cho làn sóng chỉnh sửa Phong trào “woke”, khi phong trào này bộc lộ những biểu hiện tiêu cực.
Thuật ngữ “woke” xuất phát từ tiếng Anh ở Mỹ gốc Phi có ý nghĩa “đã thức tỉnh” hoặc “đã nhận thức được”. Trong những năm đầu thế kỷ XX, trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi, cụm từ “stay woke” được sử dụng như một lời nhắc nhở mang tính cảnh giác rằng hãy thức tỉnh trước tệ nạn phân biệt chủng tộc, bạo lực và những bất công mang tính hệ thống trong xã hội Mỹ.
Trong thời kỳ Phong trào đòi dân quyền ở Mỹ những năm 50 - 60 của thế kỷ XX, tinh thần “woke” gắn liền với cuộc đấu tranh đòi quyền bình đẳng cho người da đen. Trong giai đoạn này, “woke” chưa phải là một phong trào xã hội hoàn chỉnh hay một hệ tư tưởng mà chủ yếu thể hiện trạng thái ý thức và thái độ phản kháng trước sự bất công trong xã hội Mỹ.
Bước sang đầu thế kỷ XXI, hiện tượng “woke” nổi lên trong đời sống xã hội thông qua văn hóa đại chúng, đặc biệt là trong môi trường âm nhạc và mạng xã hội. Năm 2008, ca sĩ Erykah Badu sử dụng cụm từ “I stay woke” (“tôi thức tỉnh”) trong một ca khúc nổi tiếng đã có tác dụng đưa hiện tượng “woke” trở thành nên phổ biến trong giới trẻ Mỹ.
Trong giai đoạn này, “woke” vẫn mang ý nghĩa chủ yếu là tích cực, gắn với tinh thần tiến bộ, nhận thức xã hội và phản đối các hình thức kỳ thị chủng tộc. Thuật ngữ “woke” nhanh chóng lan rộng trên các nền tảng trực tuyến, trở thành biểu trưng văn hóa của một bộ phận thanh niên tự xem mình có trách nhiệm xã hội.
Từ năm 2013, hiện tượng “woke” phát triển thành Phong trào “woke” và trở thành một trong những tâm điểm trong đời sống chính trị Mỹ do tác động mạnh mẽ của Phong trào “Black Lives Matter”, gọi tắt là Phong trào BLM, sau khi viên cảnh sát da trắng George Zimmerman được tuyên bố trắng án trong vụ xét xử người này bắn chết thiếu niên da đen Trayvon Martin không mang vũ khí khi đang đi trên đường trở về nhà tại bang Florida vào ngày 26-2-2012.
Sự kiện này làm dấy lên làn sóng biểu tình trên toàn nước Mỹ chống lại tệ phân biệt chủng tộc. Cụm từ BLM xuất hiện lần đầu trên mạng xã hội như một thông điệp phản đối hệ thống pháp luật Mỹ coi nhẹ sinh mạng của người da đen.
Từ đó, Phong trào BLM nhanh chóng lan rộng và trở thành biểu tượng cho sự phẫn nộ trước tình trạng bạo lực của cảnh sát và bất bình đẳng chủng tộc kéo dài ở Mỹ.
Từ năm 2016, trong bối cảnh nền chính trị Mỹ phân cực và chia rẽ sâu sắc giữa 2 chính đảng cầm quyền là Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ, Phong trào “woke” mở rộng nhanh chóng cả về nội dung lẫn ảnh hưởng.
Ra đời từ khẩu hiểu chống nạn phân biệt chủng tộc và bất công trong xã hội, khái niệm “woke” lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác như vấn đề giới tính, quyền của phụ nữ và người nhập cư, đặc biệt là quyền của cộng đồng người chuyển giới (LGBT). Không chỉ dừng lại ở các phong trào xã hội, “woke” còn thâm nhập vào lĩnh vực học thuật, truyền thông và giáo dục.
Từ năm 2020, Phong trào “woke” bắt đầu đối mặt với làn sóng phản đối mạnh mẽ, đặc biệt từ các lực lượng có tư tưởng bảo thủ. Tổng thống Mỹ Donald Trump trong nhiệm kỳ 1 (2017 - 2021), cũng như trong nhiệm kỳ 2 từ năm 2025 chủ trương bãi bỏ các chính sách liên bang mở rộng quyền của cộng đồng LGBT mâu thuẫn với quan niệm gia đình truyền thống, chế độ phục vụ trong quân đội và hoạt động thể thao.
Theo đó, ông bãi bỏ chính sách của tổng thống tiền nhiệm Barack Obama cho phép người chuyển giới phục vụ trong quân đội hoặc tham gia các cuộc thi thể thao. Những người phản đối Phong trào “woke” với lập luận phong trào này đã vượt quá mục tiêu tích cực ban đầu, làm suy yếu các giá trị truyền thống có tính phổ quát, thúc đẩy “văn hóa phủ định”, gây áp lực tư tưởng trong giáo dục và truyền thông, ảnh hưởng đến tự do ngôn luận.
Từ đó, “woke” trở thành một khẩu hiệu chính trị thường được sử dụng trong các cuộc tranh luận ý thức hệ tại Mỹ. Trong bối cảnh đó, Elon Musk nổi lên như một nhân vật trung tâm trong làn sóng chỉ trích Phong trào “woke”.
Trong giai đoạn đầu của sự nghiệp, Elon Musk không phải là người đối đầu với Phong trào “woke”. Ngược lại, nhiều quan điểm và hoạt động của ông phù hợp với các giá trị tiến bộ vốn gắn liền với phong trào này.
Elon Musk nhiều lần lên tiếng ủng hộ năng lượng sạch, chống biến đổi khí hậu và thúc đẩy công nghệ vì lợi ích chung của nhân loại. Tesla được xem là biểu tượng của chuyển đổi xanh, trong khi SpaceX đại diện cho khát vọng khoa học và tiến bộ.
Trong môi trường thung lũng Silicon - nơi các giá trị tự do và bình đẳng được đề cao - Elon Musk từng được nhìn nhận là một doanh nhân khai phóng, mặc dù ông hiếm khi thể hiện quan điểm chính trị - xã hội một cách rõ ràng.
Tuy nhiên, về sau Elon Musk công khai bày tỏ thái độ hoài nghi đối với những gì ông cho là “đạo đức giả” và áp đặt tư tưởng trong nội bộ công ty. Các tranh cãi liên quan đến điều kiện lao động tại Tesla, cách quản trị cứng rắn của Elon Musk, cũng như những chỉ trích phong cách làm việc, khiến ông thường xuyên đối đầu với các nhóm hoạt động xã hội và công đoàn - những lực lượng ủng hộ tư tưởng của Phong trào “woke”.
Trong các phát biểu công khai, Elon Musk cho rằng Phong trào “woke” làm suy yếu năng lực cạnh tranh, tinh thần đổi mới và tự do tư tưởng - những yếu tố cốt lõi tạo nên thành công của nước Mỹ. Từ đó, Elon Musk không chỉ là một doanh nhân công nghệ mà còn trở thành biểu tượng của làn sóng chỉ trích Phong trào “woke”.
6 trục chính của cuộc xung đột
Mối quan hệ giữa Elon Musk và Phong trào “woke” phản ánh cuộc xung đột sâu sắc hơn giữa 2 tầm nhìn về xã hội Mỹ: một bên nhấn mạnh công bằng xã hội và chính trị bản sắc, bên kia đề cao tự do ngôn luận, hiệu quả công việc và chủ nghĩa cá nhân. Cuộc xung đột này xoay quanh 6 trục chính.
Một là, quan niệm về tự do ngôn luận và chống “độc đoán đạo đức”. Elon Musk cho rằng Phong trào “woke” đã đi quá xa khỏi mục tiêu ban đầu là chống phân biệt đối xử và trở thành một dạng“độc đoán đạo đức”.
Ông nhiều lần phê phán cái gọi là “văn hóa phủ nhận”, coi đó là hình thức áp đặt không thông qua tranh luận và do đó vi phạm quyền tự do ngôn luận. Elon Musk tin rằng xã hội tiến bộ nhờ tranh luận cởi mở, kể cả những ý kiến trái chiều, chứ không phải bằng việc loại bỏ người nói sai “chuẩn mực woke”.
Việc Elon Musk mua lại Twitter vào năm 2022 (sau này đổi tên thành X) đánh dấu bước ngoặt lớn nhất trong mối quan hệ giữa ông và Phong trào “woke”. Elon Musk tuyên bố mục tiêu của mình là bảo vệ quyền tự do ngôn luận, đồng thời chỉ trích mạnh mẽ văn hóa kiểm duyệt và “văn hóa phủ nhận” mà ông cho là sản phẩm tư tưởng của Phong trào “woke”.
Dưới sự lãnh đạo của Elon Musk, nhiều chính sách kiểm duyệt nội dung của Twitter được nới lỏng hoặc thay đổi, dẫn đến làn sóng chỉ trích từ các nhóm cấp tiến và tổ chức nhân quyền, trong khi lại nhận được sự ủng hộ từ các lực lượng bảo thủ và tự do ngôn luận.
Từ đó, mạng xã hội X trở thành không gian cho cuộc đối đầu ý thức hệ giữa “chống woke” và Phong trào “woke”. Không dừng lại ở lĩnh vực truyền thông, Elon Musk ngày càng thể hiện lập trường chính trị rõ rệt hơn. Ông nhiều lần công khai chỉ trích Đảng Dân chủ, đồng thời thể hiện sự gần gũi hơn với các quan điểm bảo thủ và dân túy cánh hữu.
Hai là, xung đột với chính sách đa dạng - công bằng - hòa nhập (Diversity, Equity, Inclusion). Elon Musk phản đối DEI khi chính sách này được áp dụng theo hướng ưu tiên bản sắc hơn năng lực. Ông cho rằng việc đặt yếu tố chủng tộc, giới tính hay khuynh hướng cá nhân lên trên thành tích sẽ làm suy yếu nguyên tắc trọng dụng nhân tài.
Theo Elon Musk, trọng dụng nhân tài là chính sách tối quan trọng đối với các ngành công nghệ cao như: hàng không vũ trụ, AI, xe điện. Trong các công ty của mình (Tesla, SpaceX), Musk nhấn mạnh hiệu suất, tốc độ, kỷ luật kỹ thuật là những yếu tố thường xung đột với tư tưởng của Phong trào “woke”. Theo Elon Musk, Phong trào “woke” sẽ tạo ra bất công mới thay vì xóa bỏ bất công cũ.
Ba là, trải nghiệm cá nhân và yếu tố gia đình. Một yếu tố thường được nhắc tới là mâu thuẫn của Elon Musk với tư tưởng của Phong trào “woke” ủng hộ cộng đồng LGBT do tác động của một bi kịch cá nhân.
Trong tháng 7-2022, Xavier Alexander Musk - 1 trong 6 người con của Elon Musk với người vợ đầu Justine Wilson - nộp đơn lên tòa án để xin phẫu thuật chuyển giới từ nam sang nữ và đổi tên thành Vivian Jenna Wilson.
Vivian cho biết, cô muốn từ bỏ họ của bố là Musk và không muốn tiếp tục có bất cứ mối liên quan nào với cha đẻ sinh học của mình dưới bất kỳ hình thức nào. Do tác động của sự kiện này, Elon Musk gọi “woke” là một loại virus: “virus tư duy thức tỉnh”.
Theo Elon Musk, chính loại virus này đã nhiễm vào con trai ông và khiến cậu bé muốn phẫu thuật để chuyển đổi giới tính từ khi còn nhỏ. Thậm chí, Elon Musk đã coi “virus tư duy thức tỉnh” là một mối đe dọa đối với nền văn minh hiện đại.
Bốn là, tầm nhìn chính trị - xã hội rộng hơn. Elon Musk cho rằng, “chủ nghĩa thức tỉnh” (wokeism) là lực cản đối với đổi mới sáng tạo, tinh thần doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh quốc gia của Mỹ và phương Tây.
Năm là, tính toán chiến lược và lợi ích chính trị - kinh tế. Việc phản đối Phong trào “woke” đã đưa Elon Musk trở thành biểu tượng chống lại giới tinh hoa tự do cấp tiến ở Mỹ, đồng thời mở rộng ảnh hưởng chính trị của ông như một người có quan điểm bảo thủ hoặc “chống lại hệ thống”.
Trong bối cảnh phân cực chính trị nghiêm trọng ở Mỹ, lập trường chống Phong trào “woke” làm gia tăng ảnh hưởng của Elon Musk trong không gian truyền thông.
Sáu là, Elon Musk lo ngại về sự suy giảm tỷ lệ sinh. Elon Musk ủng hộ mạnh mẽ việc tăng dân số. Ông tin rằng tư tưởng của Phong trào “woke” thường đi kèm với các quan điểm hạn chế hoặc chống lại việc sinh con do lo ngại về biến đổi khí hậu.
Ông coi quan điểm này là “tư tưởng tuyệt chủng” đối với toàn nhân loại. Chính vì thế, Elon Musk chủ trương tìm kiếm nền văn minh ngoài Trái đất và đưa người lên định cư trên sao Hỏa!
Như vậy, Elon Musk không phải là người sáng lập Phong trào “woke” theo nghĩa truyền thống, nhưng ông đã khởi xướng một cuộc “thức tỉnh ngược” mang tính chính trị sâu sắc.
Hiện tượng này phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong đời sống chính trị Mỹ thời đại công nghệ, nơi quyền lực không còn chỉ nằm trong tay nhà nước hay đảng phái, mà ngày càng tập trung vào các cá nhân sở hữu nền tảng công nghệ và truyền thông toàn cầu.
Đối với Elon Musk, Phong trào “woke” không chỉ là một xu hướng xã hội đơn thuần mà là một thứ “vũ khí thông tin” đang phá hủy cấu trúc của xã hội Mỹ và phương Tây và ngăn cản khát vọng của con người vươn tới các vì sao./.
Kỳ cuối: Người khởi xướng đề án thành lập Đảng America
