Elon musk - người tạo đột phá công nghệ trong thế kỷ XXI - Kỳ I: Từ tuổi thơ say mê đọc sách đến người đi tiên phong trong cuộc cách mạng công nghệ

Elon Musk sinh ngày 28-6-1971 tại Pretoria (Cộng hòa Nam Phi). Tên Elon được đặt theo tên của cụ nội John Elon Haldeman - một nhà khoa học và là bác sĩ người Mỹ sinh năm 1872, tại bang Ilinois. Cụ John Elon Haldeman còn là một người ưa mạo hiểm. Ông từng tự lái máy bay riêng đi khắp thế giới.

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng tinh thần phiêu lưu, khao khát khám phá và ưa mạo hiểm của Elon Musk được thừa hưởng từ dòng máu của cụ John Elon Haldeman. Vợ của cụ John Elon Haldeman là Almeda Jane Norman. Gia đình họ định cư tại thành phố Pekin thuộc bang Ilinois và sinh hạ được một người con trai được đặt tên là Joshua Norman Haldeman.

Về sau, Joshua Norman Haideman chuyển đến định cư tại tỉnh Saskatchewan của Canada và làm nghề nông cho đến những năm 30 của thế kỷ XX - thời điểm ngân hàng tịch thu đất đai công ty của ông bị phán sản.

Năm 1948, Joshua Norman Haldeman kết hôn với bà Wyn Josephine Fletcher - một bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình xương. Họ sinh được cặp song sinh, đặt tên là Kaye và Maye. Bà Maye là mẹ của Elon Musk. Trong những năm 50 của thế kỷ XX, gia đình họ chuyển đến Nam Phi. Joshua Haldeman qua đời vào năm 1974.

Mẹ của Elon - bà Maye, do được trời phú cho thân hình cân đối và vẻ đẹp lộng lẫy đã hành nghề trong lĩnh vực người mẫu từ thời niên thiếu và từng lọt vào Chung kết cuộc thi “Hoa hậu Nam Phi”. Cha của Elon Musk là Errol Musk - một kỹ sư. Tổ tiên của Errol Musk từng định cư ở Pretoria từ lâu đời.

Ông nội của Elon Musk và là cha của Errol là Walter Gurney James Musk - một quân nhân được phong quân hàm cấp trung sĩ. Còn bà nội của Elon Musk là Cora Amelia Musk - một cư dân Nam Phi gốc Anh. Cha mẹ của Elon Musk cùng lớn lên trong một khu phố ở Pretoria và sinh hạ được 3 người con, gồm 2 con trai là Elon Musk, Kimbal và cô con gái Tosca.

Ngay từ nhỏ, Elon Musk đã bộc lộ sự khác biệt với các bạn cùng trang lứa. Thay vì tham gia các hoạt động ngoại khóa, cậu bé Elon Musk say sưa vùi đầu vào sách vở. Ở tuổi lên 9, Elon Musk đã đọc và gần như nhớ hết nội dung cơ bản của bộ Bách khoa toàn thư Britannica. Sự ham hiểu biết không giới hạn này góp phần rất quan trọng tạo nên kho tàng kiến thức đa ngành khổng lồ ở Elon Musk.

Năm 12 tuổi, Elon Musk tự học lập trình theo hướng dẫn trong một cuốn sách mua được ở cửa hiệu và tự mình sáng tạo nên trò chơi Blastar. Theo yêu cầu của khách hàng, Elon Musk bán được mã nguồn trò chơi này với giá 500 USD. Đây không chỉ là thành công kinh doanh đầu đời mà còn là minh chứng về tư duy thực tế: biến tri thức thành sản phẩm có giá trị đối với bản thân và xã hội.

Elon Musk trải qua tuổi thơ dữ dội. Sau khi cha mẹ ly hôn, cậu lựa chọn ở với cha - một quyết định mà sau này Elon Musk gọi là “sai lầm lớn nhất đời mình” do hành động bạo hành tinh thần từ người cha. Tại trường học, Elon Musk là nạn nhân của vấn nạn bạo lực học đường trầm trọng. Có lần, Elon Musk bị một nhóm học sinh ném xuống cầu thang và đánh đến mức ngất xỉu, để lại vết sẹo ở vách ngăn sống mũi suốt đời.

Chính những nỗi đau này đã rèn luyện nên “ngưỡng chịu đựng đau đớn” cực cao ở Elon Musk. Tránh bạo lực học đường, Elon Musk tìm thấy sự an ủi trong khoa học viễn tưởng và đặc biệt say mê tác phẩm “The Hitchhikers Guide to the Galaxy” của Douglas Adams - nhà văn và nhà biên dịch người Anh. Đọc cuốn sách này, Elon Musk tìm thấy một triết lý để đời: “điều khó nhất là đặt ra câu hỏi đúng. Một khi nêu được câu hỏi đúng sẽ dễ dàng tìm được câu trả lời”.

Năm 17 tuổi, để tránh nạn quân dịch cho chính quyền phân biệt chủng tộc Apartheid tại Nam Phi, đồng thời tìm kiếm cơ hội lớn hơn, Elon Musk chuyển đến Canada với hy vọng từ đây sẽ dễ dàng tìm đường sang Mỹ - nơi được coi là “thiên đường của tuổi trẻ sáng tạo”. Sau 2 năm học tại Đại học Queens, Elon Musk nhận học bổng chuyển tiếp sang học tại Đại học Pennsylvania (Mỹ). Tại đây, Elon Musk nhận 2 bằng cử nhân về vật lý và kinh tế.

Hai bằng cử nhân này có ý nghĩa rất quan trọng đối với Elon Musk về sau này: vật lý dạy ông cách hiểu các quy luật của tự nhiên, còn kinh tế dạy ông cách vận hành cấu trúc xã hội. Năm 1995, Elon Musk đến Stanford theo học chương trình đào tạo tiến sĩ vật lý năng lượng nhưng chỉ sau 2 ngày nhập học ông đã bỏ cuộc để lao vào làn sóng Internet đang bùng nổ lúc bấy giờ.

Dự án khởi nghiệp đầu tiên vào năm 1995 của Elon Musk là Zip2 - một loại “trang vàng” trực tuyến của các doanh nghiệp địa phương có kèm theo chỉ dẫn trên bản đồ. Để hoàn thành dự án này, Elon Musk và em trai Kimbal đã làm việc cật lực ngày đêm, ngủ ngay tại văn phòng và tắm nhờ tại nhà vệ sinh công cộng.

Năm 1999, Công ty Compaq mua lại Zip2 với giá 307 triệu USD, còn Elon Musk thu về 22 triệu USD. Thay vì nghỉ xả hơi, Elon Musk dồn gần như toàn bộ số tiền đó để phát triển ngân hàng trực tuyến X.com. Về sau, X.com sáp nhập với đối thủ là công ty công nghệ tài chính Confinity để thành lập công ty PayPal.

Cuộc chiến trong nội bộ PayPal rất khốc liệt, trong đó thậm chí Elon Musk bị tước quyền điều hành trong khi đang đi nghỉ mát. Năm 2002, công ty eBay mua lại PayPal với giá 1,5 tỷ USD với tư cách cổ đông lớn nhất, riêng Elon Musk thu về 165 triệu USD. Với số tiền này, ở tuổi 31, Elon Musk khởi công dự án khám phá vũ trụ SpaceX.

Ý tưởng ban đầu của Elon Musk là mua lại tên lửa cũ của Nga. Sau khi bị Nga từ chối bán tên lửa cũ, Elon Musk quyết định tự nghiên cứu phát triển tên lửa đẩy có thể sử dụng nhiều lần. Đây là điều khác biệt của công nghệ do Elon Musk phát triển so với công nghệ chế tạo tên lửa đẩy của Nga. Mục tiêu dài hạn của Elon Musk là đưa người lên sao Hỏa!

Năm 2004, Elon Musk quyết định đầu tư vào công ty xe điện Tesla Motors. Lúc đó, xe điện bị coi là những chiếc xe “chậm chạp và xấu xí”. Elon Musk muốn thay đổi định kiến đó bằng mẫu xe Roadster - một chiếc xe thể thao điện có hiệu suất vượt trội.

Năm 2008 là năm đen tối nhất trong đời Musk. SpaceX thất bại trong 3 lần phóng tên lửa liên tiếp, khiến ngân sách của Elon Musk cạn kiệt, còn Tesla đứng trước bờ vực phá sản do chi phí sản xuất tăng vọt. Cùng lúc đó, cuộc hôn nhân đầu tiên của Elon Musk tan vỡ.

Trong khoảnh khắc sinh tử, Elon Musk đã gom những đồng USD cuối cùng của mình và vay mượn từ bạn bè để đổ vào lần phóng thứ 4 của SpaceX và duy trì Tesla. Lần phóng thứ 4 thành công rực rỡ, giúp SpaceX giành được hợp đồng 1,6 tỷ USD từ Cơ quan Hàng không vũ trụ của Mỹ (NASA). Elon Musk đã “sống sót” từ cõi chết theo đúng nghĩa đen của từ này.

Sau thành công của mẫu xe điện Model S, Musk tung ra Model 3 vào năm 2017 - mẫu xe điện dành cho số đông. Trải qua giai đoạn đứng trước nguy cơ phá sản, Tesla đã vươn lên trở thành hãng xe có giá trị nhất thế giới, thúc đẩy mọi ông lớn như Toyota, VW hay Ford phải chạy đua để chế tạo xe ô tô điện.

Sau thành công của SpaceX và Tesla, Elon Musk chuyển sang thực hiện dự án Starlink để chế tạo hàng chục nghìn vệ tinh nhỏ nhằm cung cấp mạng Internet tốc độ cao cho toàn bộ bề mặt Trái đất, đặc biệt là những vùng sâu vùng xa. Không dừng lại ở thành công này, Elon Musk khởi động dự án đầy tham vọng Neuralink để cấy chip vào não người nhằm giúp chữa trị các bệnh thần kinh và trong tương lai là cộng sinh với trí tuệ nhân tạo (AI).

Năm 2022, Elon Musk gây sốc khi mua lại Twitter với giá 44 tỷ USD để cải biên thành mạng xã hội X - một loại công nghệ đa năng kết hợp nền tảng tự do ngôn luận và thanh toán tích hợp. Dù gây nhiều tranh cãi về mặt quản lý, mạng X là minh chứng về khát vọng của Elon Musk kiểm soát toàn bộ luồng thông tin trên toàn thế giới. Năm 2025, Elon Musk trở thành tỷ phù giàu nhất thế giới với tài sản trị giá trên 700 tỷ USD.

Chìa khóa thành công của Elon Musk là “tư duy nguyên lý gốc” (First Principles Thinking). Theo đó, thay vì làm việc theo phương pháp so sánh (làm vì người khác đã làm thế), Elon Musk áp dụng các định luật vật lý cơ bản. Ví dụ: thay vì mua tên lửa giá 60 triệu USD, Elon Musk tính toán giá trị nguyên liệu thô (nhôm, đồng, sợi carbon) chỉ chiếm 2% giá thành, từ đó ông tự xây dựng dây chuyền để tối ưu 98% còn lại.

Tại các công ty của Elon Musk không có chỗ cho lối làm việc thong thả. Ông thường xuyên ngủ dưới sàn nhà máy khi có sự cố. Elon Musk yêu cầu nhân viên phải làm việc cật lực và sẵn sàng sa thải bất kỳ ai không theo kịp tốc độ của mình. Phong cách lãnh đạo này bị chỉ trích là thiếu nhân văn, nhưng lại tạo ra những kết quả mà không tổ chức nào có được.

Elon Musk không phải là một hình mẫu hoàn hảo. Ông nóng nảy, đôi khi bốc đồng trên mạng xã hội và có những tham vọng viển vông. Tuy nhiên, nhìn vào những gì Elon Musk đã làm: giảm 10 lần chi phí phóng vệ tinh, đưa xe điện từ món đồ chơi xa xỉ thành phương tiện đi lại phổ cập, chúng ta thấy ông là một con người đang thực sự xoay chuyển bánh xe lịch sử công nghệ.

Di sản lớn nhất của Elon Musk không nằm ở số tài sản trên 700 tỷ USD mà ở chỗ ông đã truyền cảm hứng cho một thế hệ mới rằng không có giới hạn cho sự sáng tạo của con người. Nếu chúng ta có thể chinh phục sao Hỏa thì không có vấn đề nào trên Trái đất là không thể giải quyết.

Elon Musk có lối tư duy và cách giải quyết vấn đề khá độc đáo. Đó là tập trung vào bản chất thực sự của sự vật. Ông từng có nhiều phát ngôn rất ấn tượng: “Tôi nghĩ việc phản hồi (feedback loop) là rất quan trọng, nơi bạn liên tục suy nghĩ về những gì mình đã làm và cách bạn có thể làm nó tốt hơn”; “Hãy đặc biệt chú ý đến những ý kiến phản biện, trước hết là từ bạn bè. Đó là lời khuyên hữu ích nhất”; “Đừng chỉ chạy theo xu hướng. Hãy phân tích mọi thứ dựa trên các nguyên lý gốc thay vì suy luận theo kiểu tương tự”; “Làm việc điên cuồng đi. Bạn cần phải làm việc 80 đến 100 giờ mỗi tuần. Điều này sẽ cải thiện tỷ lệ thành công của bạn. Nếu người khác làm việc 40 giờ, còn bạn làm 100 giờ, bạn sẽ đạt được kết quả trong 4 tháng thay vì 1 năm”; “Nếu bạn cần những lời truyền cảm hứng để làm một việc gì đó thì tốt nhất bạn đừng nên làm việc đó”; “Tài năng là rất quan trọng, nhưng sự kiên trì và lòng đam mê mới là thứ quyết định bạn đi được bao xa”.

Elon Musk có cái nhìn khá cởi mở và thực tế về việc học tập. Ông từng nói: “Đừng nhầm lẫn giữa bằng cấp với học vấn. Tôi không học ở Harvard, nhưng những người làm việc cho tôi có nhiều người đã từng học và tốt nghiệp Harvard”; “Bạn có thể học bất cứ thứ gì bạn muốn trên mạng miễn phí, bằng cấp thực chất chỉ là chứng nhận rằng bạn có khả năng hoàn thành bài tập mà thôi”./.

Kỳ 2: nguồn cảm hứng thúc đẩy cuộc cách mạng công nghệ chế tạo xe điện của Công ty Tesla