Elon Musk - người tạo đột phá công nghệ trong thế kỷ XXI - Kỳ V: Người tạo tiền đề cho cuộc cách mạng chính trị mới ở Mỹ

Dù thành công hay thất bại, Elon Musk đã phá vỡ sự trì trệ của bộ máy liên bang và buộc người dân Mỹ phải đặt câu hỏi: có thể điều hành quốc gia như một chính phủ hay như một công ty công nghệ? Triển vọng của cuộc cách mạng này sẽ còn được thảo luận trong nhiều thập niên tới khi ranh giới giữa tiền bạc, công nghệ và quyền lực ngày càng mờ nhạt.

Mối đe dọa với nền dân chủ hiện đại

Trong lịch sử chính trị Mỹ hiện đại, rất hiếm cá nhân nào có thể tạo ra sự giao thoa sâu sắc giữa công nghệ, kinh tế và quyền lực chính trị như Elon Musk. Xuất phát điểm là một doanh nhân công nghệ có tầm ảnh hưởng toàn cầu, Elon Musk từng bước vượt ra khỏi vai trò truyền thống của giới tư bản để trở thành một tác nhân quyền lực chính trị phi thể chế, có khả năng tác động trực tiếp đến dư luận, chính sách, thậm chí cả an ninh quốc gia Mỹ, tạo tiền đề cho một cuộc cách mạng chính trị mới.

Elon Musk chủ trương tiến hành cuộc cách mạng này không thông qua tranh cử, cạnh tranh giữa các đảng phái hay sử dụng bộ máy nhà nước mà là thông qua việc kiểm soát các hạ tầng chiến lược của thế kỷ XXI như công nghệ hàng không - vũ trụ, năng lượng, giao thông, đặc biệt là không gian thông tin. Điều này đặt ra những câu hỏi cơ bản về bản chất của quyền lực, dân chủ và chủ quyền trong kỷ nguyên tư bản công nghệ.

Trong giai đoạn đầu của sự nghiệp, Elon Musk được nhìn nhận chủ yếu như một doanh nhân mang tinh thần kỹ trị, tập trung vào đổi mới công nghệ và tránh xa các tranh luận chính trị trực diện. Tuy nhiên, quy mô và tầm ảnh hưởng của các dự án do Elon Musk khởi xướng và lãnh đạo đã dần đưa ông vào trung tâm của đời sống chính trị Mỹ.

Elon Musk xây dựng hình ảnh đổi mới công nghệ cấp tiến gắn với tương lai của nước Mỹ và thế giới, từ xe điện hóa các phương tiện giao thông, phát triển năng lượng sạch cho tới giấc mơ chinh phục sao Hỏa và phát hiện nền văn minh ngoài Trái đất.

Diễn ngôn về tương lai công nghệ của thế giới tạo ra một lớp vỏ “phi chính trị”, khiến công chúng và giới tinh hoa tạm thời bỏ qua các hệ quả chính trị - xã hội sâu sắc của các dự án công nghệ có tầm vóc thế kỷ của Elon Musk.

Trên thực tế, tinh thần sáng tạo của thung lũng Silicon mà Elon Musk đại diện thực chất không hề trung lập. Đó là chủ nghĩa tự do công nghệ, đề cao vai trò của cá nhân, thị trường và phản đối sự can thiệp của nhà nước. Khi các giá trị này xung đột với chính sách công và trật tự thể chế, Elon Musk không còn có thể đứng ngoài chính trị nữa.

Khác với các nhà tư bản truyền thống, Elon Musk kiểm soát những lĩnh vực công nghệ mang tính chiến lược quốc gia. Trong đó, các dự án SpaceX và Starlink đã biến không gian vũ trụ thành hạ tầng cơ sở ý nghĩa chiến lược quốc gia do khu vực tư nhân chi phối và làm thay đổi căn bản cán cân quyền lực giữa nhà nước và doanh nghiệp.

Tesla không chỉ là một công ty xe điện mà còn là một phần của chiến lược chuyển đổi năng lượng và toàn bộ nền công nghiệp Mỹ. Quyền kiểm soát chuỗi cung ứng pin, phần mềm tự lái và dữ liệu người dùng mang lại cho Elon Musk ảnh hưởng gián tiếp đến chính sách môi trường, lao động và công nghiệp.

Việc sở hữu nền tảng mạng xã hội X, tiền thân là Twitter, đưa Elon Musk vào vị trí kiểm soát không gian thông tin - nơi hình thành dư luận, định hình tranh luận chính trị và ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định của giới cầm quyền.

Việc giành quyền kiểm soát tuyệt đối đối với mạng xã hội X vào cuối năm 2022 là quân bài quan trọng nhất của Elon Musk. Thay vì là một mạng xã hội đơn thuần, X đã trở thành một công cụ khuếch đại thông tin chính trị.

Elon Musk mở khóa hàng loạt tài khoản bị cấm trước đó, bao gồm cả tài khoản của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đồng thời trực tiếp sử dụng tài khoản cá nhân với hơn 200 triệu người theo dõi để điều hướng dư luận.

Elon Musk còn phá vỡ bộ lọc truyền thông như loại bỏ vai trò của các hãng tin truyền thống có tầm ảnh hưởng toàn cầu như hãng truyền hình CNN và báo The New York Times,... để thiết lập một kênh giao tiếp trực tuyến nhanh nhạy và có hiệu quả giữa giới tinh hoa công nghệ và cử tri, nơi các thông tin chưa qua kiểm duyệt được lan truyền với tốc độ ánh sáng.

Trên thực tế, Elon Musk đã biến X thành một kiểu “trung tâm chỉ huy”, là “quảng trường chính trị” của nước Mỹ - nơi các chính trị gia, nhà báo, doanh nghiệp và xã hội dân sự tương tác. Việc Elon Musk mua lại nền tảng Twitter và chuyển đổi thành nền tảng X không đơn thuần là một thương vụ kinh doanh mà còn là chiếm lĩnh trung tâm thần kinh của đời sống chính trị Mỹ.

Dưới sự điều hành của Elon Musk, X được tái định nghĩa như một không gian tự do ngôn luận tuyệt đối, phá vỡ thế độc quyền diễn ngôn của các thể chế truyền thống, đồng thời làm gia tăng xung đột và phân cực xã hội.

Thậm chí, đương kim Tổng thống Donald Trump còn sử dụng mạng X để thông báo các quyết định quan trọng và có ý nghĩa chiến lược trong chính sách đối nội và đối ngoại của Chính phủ Mỹ!

Dự án Starlink của Elon Musk Starlink không chỉ là một dịch vụ Internet vệ tinh, mà còn là hạ tầng chiến lược của chiến tranh hiện đại và an ninh quốc gia. Việc hạ tầng này được sử dụng trong các xung đột cho thấy một doanh nhân tư nhân có thể ảnh hưởng gián tiếp đến cục diện quân sự và chính trị toàn cầu.

Khi một cá nhân có khả năng quyết định việc bật hay tắt hạ tầng thông tin chiến lược, khái niệm chủ quyền quốc gia truyền thống bị thách thức nghiêm trọng. Nhà nước không còn độc quyền về lãnh thổ, thông tin và an ninh.

Elon Musk không cần tranh cử, không giữ chức vụ công, nhưng vẫn có khả năng ảnh hưởng sâu rộng đến chính sách đối nội và đối ngoại, cũng như dư luận xã hội. Đây là dạng quyền lực phi thể chế đã vượt khỏi khuôn khổ hiến pháp truyền thống.

Trong giới học thuật, Elon Musk được nhìn nhận vừa là mối đe dọa đối với nền dân chủ đại diện, vừa là người phá vỡ sự trì trệ của hệ thống chính trị truyền thống. Các dự án công nghệ của Elon Musk phản ánh sự chuyển dịch quyền lực từ nhà nước sang tư bản công nghệ trong thế kỷ XXI.

Quyền lực của Elon Musk khác quyền lực truyền thống

Elon Musk là sản phẩm của trật tự Mỹ, nhưng không hoàn toàn tuân thủ lợi ích của Washington. Thành công của Elon Musk trong việc phát triển các dự án cộng nghệ chiến lược nhờ thị trường Mỹ, nguồn vốn Mỹ và hệ sinh thái đổi mới Mỹ.

Tuy nhiên, Elon Musk không hoàn toàn phục tùng lợi ích địa - chính trị của Washington. Các hoạt động kinh doanh toàn cầu buộc Elon Musk phải tránh đối đầu trực diện với Trung Quốc, giữ vị thế “chiến lược mơ hồ” để tối đa hóa lợi ích doanh nghiệp thay vì lợi ích quốc gia.

Vì thế, Elon Musk phản đối quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump áp thuế quá cao vào xe điện xuất khẩu từ Trung Quốc vào thị trường Mỹ, bởi trong đó có xe điện của Tesla sản xuất tại các nhà máy ở quốc gia này. Điều này chứng tỏ trong một số trường hợp lợi ích tư bản công nghệ có thể tách khỏi lợi ích nhà nước.

Có thể thấy, quyền lực của Elon Musk có phần khác với quyền lực của các công cụ quyền lực truyền thống. Trong khi quyền lực truyền thống của Mỹ dựa trên cơ sở 800 căn cứ quân sự bố trí trên khắp thế giới thì quyền lực của Elon Musk dựa lại dựa vào hệ thống mạng Starlink phủ sóng toàn cầu. Trong khi quyền lực truyền thống của Mỹ dựa vào ngoại giao nhà nước, quyền lực của Elon Musk dựa vào đàm phán giữa các doanh nghiệp.

Trong khi quyền lực truyền thống của Mỹ dựa vào các liên minh chính trị, quyền lực của Elon Musk lại dựa vào mạng lưới công nghệ. Trong khi quyền lực truyền thống của Mỹ dựa vào truyền thông dòng chính, quyền lực của Elon Musk dựa vào mạng xã hội X. Elon Musk không thay thế quyền lực của nhà nước Mỹ mà cùng tồn tại như một trung tâm quyền lực mới.

Thí dụ điển hình về ảnh hưởng chính trị rất lớn của Elon Musk là ông quyết định thành lập cái gọi là Ủy ban Hành động chính trị (PAC). Đây là tổ chức chính trị hoạt động như một công ty khởi nghiệp tập trung vào dữ liệu, sử dụng các thuật toán để xác định chính xác những cử tri còn do dự tại các bang chiến trường như Pennsylvania, Michigan; tiến hành chiến dịch “Gõ cửa từng nhà” trên phạm vị và quy mô lớn, thay vì quảng cáo truyền hình tốn kém là thuê hàng nghìn người đến tận nhà cử tri để vận động.

Việc Elon Musk treo thưởng 1 triệu USD mỗi ngày cho những người ký tên vào bản kiến nghị bảo vệ quyền tự do ngôn luận và sở hữu súng đã tạo nên một cơn địa chấn pháp lý. Chiến dịch này giúp thu thập dữ liệu khổng lồ về cử tri, tạo tiền đề cho chiến thắng ngoạn mục của Đảng Cộng hòa và cá nhân ứng cử viên Donald Trump trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2024. Vì thế, PAC được xem là công cụ chính trị then chốt phản ánh sự can dự ngày càng sâu của Elon Musk vào nền chính trị Mỹ.

Trong lịch sử hơn 200 năm của nền chính trị Mỹ, mối quan hệ giữa các nhà tài phiệt và chính trường vốn không còn xa lạ. Tuy nhiên, sự xuất hiện của Elon Musk trong 2 năm 2024 - 2025, đã định nghĩa lại hoàn toàn khái niệm này. Elon Musk không chỉ dừng lại ở vai trò một nhà tài trợ mà đã thực hiện một cuộc “đổ bộ” toàn diện vào cấu trúc quyền lực Mỹ.

Trong đó, ông sử dụng khối tài sản khổng lồ, nền tảng truyền thông xã hội X và tư duy quản trị khác biệt để tái thiết kế bộ máy chính phủ liên bang. Tiếp theo Elon Musk, các tỷ phú khác thấy rằng họ có thể tham gia trực tiếp điều hành đất nước thay vì chỉ là người đứng sau tài trợ cho các chiến dịch chạy đua vào Nhà Trắng. Đây là sự chuyển dịch từ dân chủ đại diện sang một hình thái gần giống với quản trị quốc gia như một doanh nghiệp./.

Kỳ 6: Người chỉnh sửa Phong trào “thức tỉnh” ở Mỹ