Quảng Ninh: Kinh tế số xuyên biên giới – tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng số hóa, xanh hóa và tăng khả năng chống chịu, lợi thế cửa ngõ không còn chỉ nằm ở vị trí địa lý mà ngày càng phụ thuộc vào năng lực kết nối dữ liệu và tổ chức chuỗi cung ứng. Với hạ tầng giao thông, cửa khẩu và hạ tầng số đồng bộ, Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội định vị vai trò “cửa ngõ số” kết nối Việt Nam với Trung Quốc và chuỗi cung ứng khu vực.
Từ lợi thế cửa ngõ đến năng lực kết nối số xuyên biên giới
Những biến động lớn về địa - chính trị, thương mại, công nghệ và chuyển đổi xanh đang làm thay đổi cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp quốc tế không còn chỉ tìm địa điểm có chi phí thấp, mà ưu tiên những nơi có khả năng kết nối nhanh, an toàn, linh hoạt, minh bạch và đủ năng lực thích ứng trước các cú sốc.
Chuỗi cung ứng, vì thế, không bị thu hẹp mà đang được tổ chức lại theo hướng phân tán hơn, khu vực hóa hơn và dựa ngày càng nhiều vào dữ liệu.
Trong cấu trúc đó, Quảng Ninh có một vị trí đặc biệt. Không gian phát triển của thành phố hội tụ tương đối đầy đủ các phương thức giao thông chiến lược: hệ thống đường cao tốc kết nối với Hà Nội và vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ; Cửa khẩu quốc tế Móng Cái trực tiếp kết nối với thị trường nước bạn Trung Quốc; hệ thống cảng biển; Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn; cùng mạng lưới logistics đang tiếp tục được hoàn thiện.
Đây là lợi thế mà không nhiều địa phương có được. Tuy nhiên, trong nền kinh tế số, lợi thế địa lý chỉ thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi được “khuếch đại” bằng hạ tầng dữ liệu và công nghệ.
Hạ tầng số không ngừng được mở rộng, với gần 6.000 trạm thu phát sóng thông tin di động; tỷ lệ phủ sóng 5G đạt khoảng 94% toàn thành phố; băng rộng cố định đã được triển khai tới 100% số xã, phường, đặc khu; tỷ lệ hộ gia đình sử dụng Internet cáp quang đạt mức cao; hệ thống mạng truyền số liệu chuyên dùng, trung tâm dữ liệu và các nền tảng số phục vụ quản lý, điều hành đang từng bước được hoàn thiện.
Song song với hạ tầng, thành phố Quảng Ninh đã ban hành Chiến lược chuyển đổi số giai đoạn 2026 - 2030, Chiến lược dữ liệu đến năm 2030; thành phố xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực của mô hình tăng trưởng mới.
Đề án thí điểm Khu kinh tế số và tri thức tự do thành phố Quảng Ninh được xây dựng theo hướng hình thành cực tăng trưởng dựa trên dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, trung tâm dữ liệu và kinh tế tri thức.
Điều đáng chú ý là Quảng Ninh không tiếp cận chuyển đổi số như một lĩnh vực riêng biệt. Mục tiêu ngày càng rõ là đưa công nghệ số vào cấu trúc vận hành của nền kinh tế.
Trước đây, năng lực của một địa phương biên giới chủ yếu được đo bằng số lượng phương tiện qua cửa khẩu, công suất bến bãi hay thời gian thông quan, trong giai đoạn mới, năng lực ấy còn phụ thuộc vào việc dữ liệu đơn hàng, phương tiện, kiểm dịch, xuất xứ hàng hóa, hải quan, kho bãi và thanh toán có được kết nối thông suốt hay không.
Vì vậy, bước đi có ý nghĩa đặc biệt đối với Quảng Ninh là triển khai Cửa khẩu thông minh Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc). Sau khi Đề án thí điểm được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 11-2-2026, Quảng Ninh (Việt Nam) và Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) chính thức khởi động xây dựng mô hình.
Theo định hướng, cửa khẩu thông minh sẽ ứng dụng AI, dữ liệu lớn, Internet vạn vật (IoT), camera thông minh, nhận diện tự động và nền tảng quản lý số liên thông; đồng thời từng bước phát triển các luồng vận tải chuyên dụng, trung tâm điều hành, logistics và thương mại điện tử xuyên biên giới.
Ý nghĩa của dự án, vì thế, không chỉ nằm ở việc xây dựng một cửa khẩu hiện đại hơn. Đây là bước chuyển từ thông quan dựa chủ yếu vào hạ tầng vật lý sang thông quan dựa trên dữ liệu, tạo tiền đề hình thành một cấu trúc thương mại xuyên biên giới mới.
Theo ghi nhận đến giữa tháng 8-2026, Hải quan Cửa khẩu quốc tế Móng Cái đã tiếp nhận hơn 71.800 tờ khai với kim ngạch khoảng 4 tỷ USD; toàn Chi cục Hải quan khu vực VIII Quảng Ninh làm thủ tục cho hơn 2.000 doanh nghiệp với kim ngạch trên 11,3 tỷ USD.
Quy mô đó đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy “mở rộng cửa khẩu” sang tư duy “nâng năng suất cửa khẩu”. Muốn vậy, dữ liệu phải đi trước hàng hóa, thủ tục phải được thực hiện trước khi phương tiện đến cửa khẩu và toàn bộ chuỗi từ nhà máy - kho - vận tải - kiểm dịch - hải quan - giao nhận phải được kết nối theo thời gian thực. Đó chính là nền tảng đầu tiên của kinh tế số xuyên biên giới tại Quảng Ninh.
Thương mại điện tử mở lối xuất khẩu số
Nếu cửa khẩu thông minh tạo ra “cổng kết nối”, thì thương mại điện tử xuyên biên giới và logistics số sẽ quyết định cách dòng hàng hóa đi qua cổng ấy.
Trong thương mại truyền thống, doanh nghiệp muốn tiếp cận thị trường quốc tế thường phải qua nhiều tầng trung gian, gây bất lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, chủ thể OCOP (mỗi xã một sản phẩm). Kinh tế số đang thay đổi cấu trúc này.
Một doanh nghiệp nhỏ ở thành phố Quảng Ninh có thể tiếp cận trực tiếp khách hàng tại Trung Quốc và các thị trường khác qua nền tảng thương mại điện tử. Nhưng để giao dịch thực sự diễn ra, doanh nghiệp phải đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa sản phẩm, logistics, thanh toán quốc tế và quản trị đơn hàng số.
Quảng Ninh đã có những nền tảng ban đầu. Toàn thành phố hiện có gần 33.600 gian hàng trên các sàn thương mại điện tử. Trong nông nghiệp, hệ thống truy xuất nguồn gốc có 1.339 tài khoản, 2.635 mã QR; 1.352/1.576 sản phẩm nông sản, thủy sản chế biến được hỗ trợ cấp mã QR. Tuy nhiên, từ thương mại điện tử nội địa đến xuyên biên giới là bước chuyển về chất.
Đưa sản phẩm lên sàn chưa đồng nghĩa với xuất khẩu số. Một sản phẩm muốn đi qua biên giới bằng phương thức số phải gắn với hồ sơ dữ liệu về xuất xứ, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, sở hữu trí tuệ, kiểm dịch, vị trí hàng hóa và thanh toán. Nói cách khác, cùng với hàng hóa vật chất phải tồn tại một “bản sao dữ liệu”.
Điều này phù hợp với các sản phẩm Quảng Ninh có lợi thế như thủy sản, thực phẩm chế biến, sản phẩm OCOP, nông sản đặc trưng và sản phẩm công nghiệp chế biến. Doanh nghiệp có thể giảm phụ thuộc vào thương lái, tổ chức sản xuất theo dữ liệu thị trường và đơn hàng thực tế.
Hợp tác xã Sản xuất và Kinh doanh Huy Hoàng, phường An Sinh, là một đơn vị tiên phong chuyển đổi số, với gần 20 sản phẩm OCOP, trong đó trà hoa vàng đạt 4 sao.
Hợp tác xã ứng dụng phần mềm kế toán, quản lý kho, đơn hàng, hóa đơn điện tử; tem QR giúp minh bạch thông tin từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm hoàn thiện. Sản phẩm được quảng bá trên website, Fanpage, Zalo, TikTok, các sàn thương mại điện tử và từng bước tiếp cận thị trường Trung Quốc.
Để thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển thực chất, thành phố cần hình thành các kho chuyên dụng, trước hết tại Móng Cái, gắn với cửa khẩu thông minh.
Đây phải là điểm tích hợp xử lý đơn hàng, phân loại, đóng gói, kiểm định, hồ sơ điện tử, quản trị tồn kho và giao nhận. Khi kết nối với hải quan, nhiều thủ tục có thể được xử lý trước khi hàng đến biên giới.
Cùng với đó là phát triển logistics số, kết nối chủ hàng, kho bãi, doanh nghiệp vận tải, hải quan và người nhận trên một dòng dữ liệu chung.
AI có thể dự báo lượng hàng qua cửa khẩu; IoT theo dõi vị trí, nhiệt độ, tình trạng nông, thủy sản; hệ thống quản trị tự động phân luồng và cảnh báo ùn tắc. Qua đó, Quảng Ninh có thể rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí toàn chuỗi.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Quảng Ninh, Trưởng Ban Chỉ đạo Phát triển khoa học công nghệ Bùi Văn Khắng khẳng định: thành phố tiếp tục phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, kinh doanh; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực số; đưa nền tảng số và tiện ích đến gần hơn với người dân, doanh nghiệp.
Với vị trí kết nối trực tiếp với Trung Quốc, cùng hệ thống cao tốc, cảng biển và sân bay, nếu tổ chức tốt thương mại điện tử xuyên biên giới và logistics số, thành phố Quảng Ninh có thể trở thành điểm tập kết, phân phối và xử lý đơn hàng xuyên biên giới cho một vùng kinh tế rộng lớn hơn./.
.jpg)
