Quảng Ninh hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Khu kinh tế số và tri thức tự do
Trong tiến trình phát triển mới, Quảng Ninh đang đứng trước một không gian phát triển rộng lớn, nơi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng trở thành những động lực then chốt. Trong đó, xây dựng Khu kinh tế số và tri thức tự do, đồng thời hình thành mô hình kinh tế số xuyên biên giới, đang mở ra hướng đi giàu triển vọng, góp phần tạo nền tảng cho mô hình tăng trưởng hiện đại, xanh, bền vững và có khả năng hội nhập sâu vào chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu.
Từ lợi thế địa kinh tế đến không gian phát triển mới
Từ lợi thế về vị trí địa - kinh tế, hạ tầng, tài nguyên du lịch, công nghiệp và kinh tế biển, thành phố Quảng Ninh đang từng bước chuyển hóa những lợi thế truyền thống thành năng lực cạnh tranh mới.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc dưới tác động của chuyển dịch đầu tư, địa - chính trị, công nghệ, yêu cầu đa dạng hóa thị trường và xu hướng xây dựng các chuỗi cung ứng linh hoạt, Quảng Ninh có điều kiện để chuyển từ vị thế một địa phương biên giới thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất - logistics - thương mại số kết nối Việt Nam, Trung Quốc, ASEAN và các thị trường quốc tế.
Quảng Ninh có vị trí đặc biệt trong vùng Đông Bắc, là địa phương có hệ thống cửa khẩu, cảng biển, sân bay, đường cao tốc và các khu kinh tế quan trọng, tạo nên mạng lưới kết nối đa phương thức với các trung tâm kinh tế trong nước và quốc tế.
Trong nhiều năm qua, thành phố Quảng Ninh đã dành nguồn lực lớn đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông, đô thị, cảng biển, cửa khẩu, khu công nghiệp, khu kinh tế và hạ tầng số.
Hệ thống cao tốc kết nối Quảng Ninh với Hải Phòng, Hà Nội và các tỉnh, thành phố phía Bắc; Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn; hệ thống cảng biển; các khu kinh tế cửa khẩu và Khu kinh tế Vân Đồn;... đang tạo nên những hành lang phát triển mới.
Nếu trước đây lợi thế của Quảng Ninh chủ yếu được nhìn nhận từ tài nguyên than, khoáng sản, biển đảo và du lịch thì trong giai đoạn mới, lợi thế đó đang được mở rộng sang dữ liệu, công nghệ, tri thức, nhân lực và khả năng kết nối xuyên biên giới.
Đây chính là nền tảng để thành phố Quảng Ninh hướng tới một mô hình kinh tế trong đó các hoạt động sản xuất, kinh doanh, logistics, thương mại và quản trị ngày càng được vận hành trên nền tảng số; đồng thời tri thức và đổi mới sáng tạo trở thành nguồn lực quan trọng tạo ra giá trị gia tăng.
Đáng chú ý, Quảng Ninh hiện có 3 khu kinh tế cửa khẩu gồm Móng Cái, Hoành Mô - Đồng Văn và Bắc Phong Sinh. Các khu kinh tế này đang được định hướng phát triển thương mại, dịch vụ, logistics, công nghiệp phụ trợ và tăng cường hợp tác với Trung Quốc.
Riêng Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái được xác định là khu kinh tế cửa khẩu trọng điểm quốc gia, có vị trí kết nối trực tiếp với các hành lang kinh tế quốc tế.
Như vậy, không gian phát triển của thành phố Quảng Ninh không chỉ mở theo chiều dọc từ đô thị đến cửa khẩu, cảng biển hay khu công nghiệp, mà còn mở theo chiều ngang thông qua các nền tảng số, mạng lưới dữ liệu và quan hệ kinh tế xuyên biên giới.
Khu kinh tế số và tri thức tự do Quảng Ninh có quy mô diện tích khoảng gần 26.400ha, nằm trên địa bàn 10 xã, phường: Hoàng Quế, Yên Tử, Đông Mai, Tuần Châu, Việt Hưng, Bãi Cháy, Hoành Bồ, Thống Nhất, Quảng La và Cao Xanh. Không gian khu kinh tế cấu trúc thành 3 phân khu chức năng có tính liên kết và bổ trợ chặt chẽ, tạo thành một hệ sinh thái kinh tế số hoàn chỉnh.
Trong đó, Phân khu 1 nằm trên địa bàn Đông Mai, Tuần Châu, Việt Hưng, có diện tích khoảng 5.770ha; gồm các chức năng: trung tâm nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo (R&D AI), cụm đại học quốc tế đào tạo nhân lực số, khu đô thị thông minh ven biển…
Phân khu 2 nằm trên địa bàn xã, phường gồm Việt Hưng, Bãi Cháy, Hoành Bồ, Thống Nhất, Cao Xanh, Quảng La, có diện tích khoảng 19.380ha; với các chức năng: quản trị thông minh (Digital Twin), trung tâm hành chính số kiểu mẫu, đô thị sinh thái phía Bắc, trung tâm dữ liệu dự phòng sau thảm họa (DR), công nghiệp, dịch vụ logistics hỗ trợ…
Phân khu 3 nằm trên địa bàn phường Hoàng Quế, Yên Tử, có diện tích khoảng 1.230ha; gồm các chức năng như sản xuất bán dẫn, sản xuất linh kiện phần cứng…
Hệ sinh thái kinh tế mới
Nhằm xác lập mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh làm động lực chủ yếu, Quảng Ninh đang tích cực nghiên cứu, chủ động đề xuất với Trung ương các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội.
Trọng tâm của chiến lược này là Đề án thí điểm thành lập Khu kinh tế số và tri thức tự do. Đề án thí điểm thành lập Khu kinh tế số và tri thức tự do Quảng Ninh đã được Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ninh trình Bộ Chính trị tại Tờ trình số 20-TTr/TU, ngày 11-3-2026 và Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh trình Chính phủ tại Tờ trình số 830/TTr-UBND, ngày 7-3-2026. Quảng Ninh kỳ vọng đề xuất với các cơ chế, chính sách vượt trội so với quy định hiện hành sẽ nhận được sự đồng thuận từ Trung ương.
Ngoài cơ chế, chính sách theo quy định của pháp luật hiện hành về khu kinh tế, công nghiệp công nghệ số, công nghệ cao, thành phố đề xuất áp dụng thí điểm khu kinh tế số và tri thức tự do Quảng Ninh với các cơ chế, chính sách đặc thù vượt trội, chưa có tiền lệ, đủ sức cạnh tranh, hấp dẫn để thu hút các tập đoàn, nhà đầu tư lớn, các chuyên gia, kỹ sư, nhân tài công nghệ, nhân lực công nghệ số trong và ngoài nước đến đầu tư, sinh sống và làm việc tại vùng động lực kinh tế số và đổi mới sáng tạo Quảng Ninh.
Xây dựng Khu kinh tế số và tri thức tự do không đơn thuần là phát triển thêm một khu công nghiệp hay một không gian thương mại. Về bản chất, đây là quá trình hình thành một hệ sinh thái kinh tế mới, nơi doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tài chính, trung tâm dữ liệu, cộng đồng khởi nghiệp và nguồn nhân lực chất lượng cao có thể kết nối, hợp tác và cùng tạo ra giá trị.
Trong hệ sinh thái ấy, dữ liệu trở thành một nguồn lực mới; hạ tầng số trở thành hạ tầng thiết yếu; trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, Internet vạn vật, tự động hóa và phân tích dữ liệu trở thành công cụ nâng cao năng suất.
Đối với Quảng Ninh, chuyển đổi số còn mở ra cơ hội giải quyết bài toán phát triển theo hướng bền vững. Một nền kinh tế dựa nhiều hơn vào tri thức và công nghệ sẽ giúp giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, đồng thời tạo ra những ngành nghề mới có hàm lượng chất xám cao.
Với thế mạnh du lịch, dịch vụ, kinh tế biển, công nghiệp và thương mại biên giới, thành phố Quảng Ninh có thể phát triển mạnh các nền tảng số phục vụ du lịch thông minh, quản lý điểm đến, thương mại điện tử, logistics số, truy xuất nguồn gốc, thanh toán số, quản trị đô thị, y tế số và giáo dục số.
Từ đó, “Khu kinh tế số” được hiểu theo nghĩa rộng: đó là không gian mà công nghệ số thấm sâu vào mọi hoạt động kinh tế và xã hội, tạo ra phương thức sản xuất, kinh doanh và quản trị mới.
“Tri thức tự do” có thể được nhìn nhận như một không gian mở về học tập, nghiên cứu, sáng tạo và chia sẻ tri thức; nơi chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp, sinh viên, startup và cộng đồng có thể kết nối, trao đổi và cùng giải quyết những bài toán thực tiễn.
Quảng Ninh cần lực lượng nhân lực vừa am hiểu thị trường Trung Quốc và ASEAN, vừa có kiến thức về thương mại quốc tế, logistics, công nghệ số, AI, ngoại ngữ, pháp luật và quản trị dữ liệu.
Đây là nguồn nhân lực không chỉ làm việc trong các cơ quan quản lý cửa khẩu mà còn trong doanh nghiệp logistics, thương mại điện tử, tài chính, công nghệ, du lịch và các ngành công nghiệp mới.
Cơ hội từ quá trình cấu trúc lại chuỗi cung ứng toàn cầu
Một trong những yếu tố tạo ra cơ hội mới cho Quảng Ninh chính là quá trình cấu trúc lại chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong những năm gần đây, các chuỗi cung ứng quốc tế ngày càng chú trọng tính linh hoạt, khả năng chống chịu, đa dạng hóa nguồn cung và rút ngắn khoảng cách giữa nơi sản xuất với thị trường tiêu thụ.
Cùng với đó, sự phát triển của thương mại điện tử, logistics thông minh và kinh tế số đang làm thay đổi cách thức tổ chức chuỗi giá trị.
Đối với Việt Nam, xu hướng này mở ra cơ hội thu hút thêm dòng vốn đầu tư, phát triển công nghiệp hỗ trợ, logistics và dịch vụ xuyên biên giới.
Với vị trí tiếp giáp Quảng Tây - một cửa ngõ quan trọng của Trung Quốc ra Đông Nam Á - Quảng Ninh có lợi thế đặc biệt để tham gia sâu hơn vào quá trình này.
Thay vì chỉ đóng vai trò điểm xuất nhập khẩu, Quảng Ninh có thể hướng tới trở thành một mắt xích tổ chức chuỗi cung ứng, trong đó hàng hóa, dữ liệu, dịch vụ logistics, tài chính và thông tin thị trường được kết nối trên cùng một hệ sinh thái số.
Đây là sự chuyển đổi rất quan trọng về chất. Nếu mô hình kinh tế cửa khẩu truyền thống chủ yếu dựa vào lưu chuyển hàng hóa qua biên giới, thì mô hình kinh tế số xuyên biên giới có thể tạo ra nhiều tầng giá trị hơn: từ thương mại điện tử, thanh toán số, logistics số, kho vận thông minh, truy xuất nguồn gốc, quản trị dữ liệu đến thiết kế sản phẩm, marketing và cung cấp dịch vụ xuyên biên giới.
Khi đó, một sản phẩm được sản xuất tại Quảng Ninh hoặc các địa phương khác của Việt Nam có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc thông qua nền tảng số; dữ liệu đơn hàng được chia sẻ với doanh nghiệp logistics; phương tiện vận chuyển được điều phối tự động; thủ tục cửa khẩu được số hóa; thông tin truy xuất được kết nối với hệ thống quản lý; và người mua có thể theo dõi hành trình hàng hóa theo thời gian thực.
Biên giới địa lý, khi đó, không còn là điểm kết thúc của chuỗi giá trị mà trở thành điểm kết nối của một chuỗi giá trị số.
Cùng với Đề án thí điểm thành lập Khu kinh tế số và tri thức tự do, triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Quảng Ninh đang triển khai đồng bộ nhiều mô hình hạ tầng số mang tính đột phá.
Trong đó, nổi bật là Khu công nghệ số tập trung Tuần Châu và Đề án thí điểm Cửa khẩu thông minh Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc), nhằm từng bước hình thành các cực tăng trưởng mới dựa trên AI, dữ liệu và công nghệ cao.
Trí tuệ nhân tạo và dữ liệu có thể trở thành công cụ kết nối cung - cầu. Các nền tảng số có thể hỗ trợ doanh nghiệp tìm đối tác, phân tích thị trường, dự báo nhu cầu, tối ưu vận tải và quản lý chuỗi cung ứng.
Đặc biệt, hợp tác đào tạo nhân lực sẽ giúp hình thành lực lượng lao động có khả năng làm việc trong môi trường xuyên biên giới, hiểu công nghệ, ngoại ngữ, thương mại quốc tế và logistics. Đây chính là nền tảng nhân lực cho Khu kinh tế số và tri thức tự do.
Từ giữa tháng 2-2026, Quảng Ninh phối hợp với Quảng Tây (Trung Quốc) triển khai Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái - Đông Hưng dựa trên công nghệ hiện đại.
Dự án vừa tạo điều kiện thuận lợi cho thông quan người, phương tiện, hàng hóa, vừa nâng cao hiệu quả kiểm tra, kiểm soát của các cơ quan chức năng.
Đối với luồng hành khách (khu vực cửa khẩu cầu Bắc Luân I), triển khai đồng bộ công nghệ nhận diện sinh trắc học (khuôn mặt, vân tay) và cổng kiểm soát tự động e-Gate nhằm rút ngắn thời gian làm thủ tục, hướng tới mô hình thông quan không tiếp xúc.
Đối với luồng hàng hóa (khu vực cửa khẩu cầu Bắc Luân II), triển khai thí điểm xe tự hành không người lái thông minh (IGV) trên nền tảng 5G và hệ thống định vị hiện đại. Giải pháp đột phá này cho phép vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới liên tục 24/7, giảm phụ thuộc vào nhân lực và thời gian.
Một trong những ưu thế lớn nhất của kinh tế số xuyên biên giới là khả năng giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận thị trường quốc tế mà không nhất thiết phải xây dựng mạng lưới phân phối vật lý quá lớn.
Một doanh nghiệp nhỏ tại Quảng Ninh có thể sử dụng nền tảng thương mại điện tử để giới thiệu sản phẩm tới người tiêu dùng Trung Quốc; sử dụng thanh toán số; kết nối với đơn vị logistics; thực hiện truy xuất nguồn gốc và theo dõi đơn hàng.
Khi đó, cửa khẩu Móng Cái không chỉ là nơi xe hàng đi qua mà còn trở thành hạ tầng vật lý của một hệ sinh thái thương mại điện tử xuyên biên giới.
Để chuẩn bị nguồn lực cho các mô hình kinh tế mới, Quảng Ninh đã ký kết hợp tác chiến lược với 6 đối tác lớn gồm FPT, MobiFone, VNPT, Viettel, GTel và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Thành phố ưu tiên dành 3% tổng chi ngân sách địa phương (đạt 1.089 tỷ đồng trong năm 2026) cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, kết hợp huy động nguồn lực xã hội để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Đến nay, hạ tầng số của thành phố ghi nhận những kết quả tích cực: tỷ lệ phủ sóng 5G đạt 94% dân số, 100% số cơ quan nhà nước kết nối mạng truyền số liệu chuyên dùng và 100% kết quả giải quyết thủ tục hành chính còn hiệu lực đã được số hóa.
Những nỗ lực chủ động trong cải cách thể chế và mở ra không gian phát triển mới khẳng định quyết tâm của Quảng Ninh hướng tới mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân 12%/năm giai đoạn 2026 - 2030, đưa thành phố Quảng Ninh trở thành cực tăng trưởng chiến lược của quốc gia
Thành phố trẻ Quảng Ninh đang bước vào một giai đoạn phát triển mà những lợi thế truyền thống cần được tiếp sức bằng những động lực mới. Từ giao thương biên giới đến kinh tế số xuyên biên giới, mỗi bước chuyển đều đòi hỏi một tư duy phát triển mới.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được cấu trúc lại, lợi thế của Quảng Ninh không chỉ nằm ở việc “đứng gần thị trường Trung Quốc”, mà quan trọng hơn là có khả năng kết nối thị trường Trung Quốc với Việt Nam, ASEAN và các chuỗi cung ứng quốc tế bằng cả hạ tầng vật chất và hạ tầng số./.
.jpg)
