Mở cửa chiêu hiền: Từ trọng tài đến trọng dụngKỳ 3: Đất dụng võ mới là đất lành

Bài học từ những cuộc ra đi và bản chất của hệ sinh thái dùng người

Con số 39.552 cán bộ, công chức, viên chức xin nghỉ việc trong giai đoạn từ đầu năm 2020 đến giữa năm 2022 được Bộ Nội vụ công bố, trong đó có tới 653 tiến sĩ, 4.018 thạc sĩ và 19.637 người có trình độ đại học là vết cắt nhức nhối vào niềm tin chính sách.

Điều đó cho thấy: đãi ngộ tài chính ban đầu chỉ là chiếc vé thông hành; môi trường học thuật, sự công bằng tổ chức và dũng khí bảo vệ rủi ro mới là neo chốt giữ chân người tài.

Luận điểm nổi tiếng về con người được Karl Marx viết trong Luận cương về Feuerbach (năm 1845) khẳng định: “bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”.

Tài năng không phải là đóa hoa trồng trong chậu cảnh phòng lạnh mà sinh sôi trong hệ sinh thái tương tác giữa đồng nghiệp, lãnh đạo, hạ tầng kỹ thuật và văn hóa cơ quan.

Trong “Sửa đổi lối làm việc”, Bác Hồ căn dặn: người lãnh đạo phải biết tin cậy, có gan giao việc cho cấp dưới tự phụ trách, không vì thấy một vài sai sót cục bộ mà co cụm, không dám dùng người.

Trọng dụng nhân tài, theo tấm gương của Bác, là độ lượng, sẻ chia và dám chịu rủi ro cùng họ, không phải cầu toàn, đòi hỏi sự hoàn hảo không tì vết.

Kết luận số 105-KL/TW đã tách nhiệm vụ“xây dựng văn hoá trọng dụng nhân tài, tạo lập môi trường và điều kiện để nhân tài phát huy năng lực, cống hiến và tạo giá trị” thành một nhóm giải pháp chiến lược độc lập. Môi trường làm việc được đặt ngang hàng với tiền lương như một trụ cột của chính sách.

Bài học từ những hạn chế trong triển khai Đề án 911 về đào tạo giảng viên có trình độ tiến sĩ cho các trường đại học, cao đẳng là một minh chứng đáng suy ngẫm.

Được phê duyệt tại Quyết định số 911/QĐ-TTg, ngày 17-6-2010, với tổng kinh phí dự kiến 14.000 tỷ đồng, nhưng theo kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước, đến hết năm 2016, toàn Đề án mới có 4.024 nghiên cứu sinh trúng tuyển, nhập học, đạt 31,4% chỉ tiêu đến năm 2016 và bằng 17,5% chỉ tiêu cả Đề án; số nghiên cứu sinh tốt nghiệp, được cấp bằng chỉ đạt 787 người, tương đương 6% chỉ tiêu đến năm 2016.

Kiểm toán Nhà nước đồng thời chỉ ra những bất cập trong xác định mục tiêu, dự báo nguồn tuyển sinh, tổ chức thực hiện và quản lý kinh phí; kiến nghị thu hồi nộp ngân sách gần 50,8 tỷ đồng.

Căn nguyên không chỉ ở việc tuyển chọn mà ở sự bỏ trống khâu sử dụng sau đào tạo. Hàng nghìn tiến sĩ trở về đối mặt với những phòng thí nghiệm thiếu thốn, đề tài nghiên cứu bị cắt vụn và tư duy quản lý hành chính bao cấp. Không có đất dụng võ, ra đi hay mai một chuyên môn là kết cục đã được báo trước.

“Vách đứng” đãi ngộ và rào cản từ sự đố kỵ, sợ sai

Cùng với hạ tầng nghiên cứu thiếu thốn là nghịch lý “vách đứng đãi ngộ” làm xói mòn tính bền vững của chính sách thu hút nhân tài khu vực công.

Nhiều đề án chỉ thiết kế gói hỗ trợ tài chính đột biến trong 3 đến 5 năm đầu nhưng sau giai đoạn “trăng mật”, các khoản phụ cấp đặc thù bị cắt đứt đột ngột, đưa chuyên gia trở về đúng mặt bằng lương hành chính thông thường.

Bài học từ Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn thực hiện Nghị quyết số 54/2017/QH14 của Quốc hội là minh chứng đắt giá: dù thành phố áp dụng mức trợ cấp ban đầu 100 triệu đồng cho lần ký hợp đồng đầu tiên, báo cáo tổng kết của Chính phủ sau 5 năm thí điểm cho thấy Ủy ban nhân dân Thành phố mới phê duyệt kết quả thu hút 5 chuyên gia, nhà khoa học và 5 người có tài năng đặc biệt, lãnh đạo Thành phố cũng thừa nhận nhiều trường hợp không tiếp tục làm việc sau khi kết thúc hợp đồng.

Ngay cả gói đãi ngộ vượt trội tại Nghị định số 179/2024/NĐ-CP của Chính phủ cho phép phụ cấp tối thiểu 300% mức lương vị trí việc làm cho chuyên gia trong 5 năm nếu không được tiếp nối bằng cơ chế đãi ngộ theo sản phẩm và lộ trình phát triển nghề nghiệp dài hạn, cũng sẽ vô tình tạo ra một “vách đứng” thu nhập. Cơ quan nhà nước khi đó chỉ là trạm trung chuyển trước khi nhân tài chuyển sang doanh nghiệp tư nhân hoặc tập đoàn nước ngoài.

Lớn hơn sự thua thiệt về vật chất là lực cản vô hình từ môi trường tâm lý - văn hóa công sở mà Kết luận số 105-KL/TW chỉ rõ: “tình trạng cào bằng, cục bộ, khép kín, đố kỵ, cô lập, sợ người giỏi”. Cùng với đó là căn bệnh mà Nghị quyết số 30-NQ/TW cảnh báo: “cán bộ né tránh, đùn đẩy, sợ sai, sợ trách nhiệm”.

Trong môi trường còn nặng tư duy bình quân, coi trọng thâm niên hơn năng lực, người có thực tài và tư duy đổi mới đôi khi khó tìm được cơ hội phát huy.

Giai đoạn từ đầu năm 2020 đến hết tháng 6-2022, cả nước có 39.552 cán bộ, công chức, viên chức nghỉ việc, trong đó hơn 12.000 người thuộc lĩnh vực y tế; riêng từ đầu năm 2021 đến giữa năm 2022, có 3.094 bác sĩ xin thôi việc, bỏ việc.

Những con số ấy đặt ra yêu cầu cấp thiết về cải thiện môi trường làm việc, chính sách đãi ngộ và cơ hội phát triển nghề nghiệp trong khu vực công.

Đáng suy ngẫm hơn, ngay cả người trẻ tài năng được tuyển dụng theo chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao cũng có nguy cơ bị bó hẹp trong công việc sự vụ, thiếu điều kiện phát huy sáng kiến.

Trong môi trường còn nặng tâm lý sợ sai, người dám đổi mới đôi khi chịu nhiều áp lực hơn người chọn cách làm an toàn. Khi sáng kiến chưa được ghi nhận, khác biệt chưa được tôn trọng, động lực cống hiến của người tài dễ bị bào mòn, thậm chí thôi thúc họ tìm kiếm môi trường khác.

Nếu không dũng cảm khắc phục tình trạng cào bằng, cục bộ và xác lập môi trường làm việc công tâm, minh bạch thì mọi nỗ lực “trải thảm đỏ” chỉ là gieo hạt giống ưu tú lên mảnh đất còn nặng văn hóa hành chính bảo thủ.

“Làm đất trước khi gieo hạt” - thể chế bảo vệ rủi ro và bệ phóng hạ tầng

Kết luận số 105-KL/TW đã xác lập cơ chế bảo vệ cần thiết: “mở rộng quyền tự chủ chuyên môn; có cơ chế miễn trừ trách nhiệm hợp lý đối với nhân tài khi gặp rủi ro, thất bại khách quan trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo”, phân định rõ giữa rủi ro học thuật với hành vi vụ lợi, gian lận. Nghị quyết số 30-NQ/TW yêu cầu đánh giá cán bộ phải đặt trong bối cảnh thực tế tại thời điểm ra quyết định.

Tư duy chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu khoa học đã từng bước được thể chế hóa tại Nghị quyết số 193/2025/QH15, ngày 19-2-2025, của Quốc hội.

Theo đó, tổ chức, cá nhân được miễn trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại gây ra cho Nhà nước khi thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước nếu tuân thủ đầy đủ quy định; tổ chức chủ trì không phải hoàn trả kinh phí đã sử dụng khi nghiên cứu không đạt kết quả dự kiến nhưng đáp ứng các điều kiện theo quy định. Nghị quyết cũng cho phép áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng.

Về nguồn lực, Kết luận số 105-KL/TW đặt ra yêu cầu bố trí ngân sách nhà nước cho công tác nhân tài đạt khoảng 0,1% GDP hằng năm trong tổng nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đây là bước tiến khi tổng chi cho nghiên cứu và phát triển của toàn xã hội hiện mới ở mức khoảng 0,4 - 0,5% GDP trong khi Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị đặt mục tiêu 2% GDP vào năm 2030.

Từ ngày 1-10-2025, tinh thần ấy được nâng lên thành luật: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 dành riêng Điều 9 cho việc chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời quy định phần lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả có sử dụng ngân sách nhà nước phải dành tối thiểu 30% để thưởng cho tác giả.

Trước đó, Kết luận số 14-KL/TW, ngày 22-9-2021, của Bộ Chính trị và Nghị định số 73/2023/NĐ-CP, ngày 29-9-2023, của Chính phủ đã thiết lập cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Thế nhưng khoảng cách giữa văn bản và tâm lý vẫn còn: tại hội nghị toàn quốc ngày 23-10-2026, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết dù các quy định pháp luật cơ bản đã hoàn thiện, một số người đứng đầu cơ sở đào tạo vẫn e ngại khi quyết định đầu tư cho những nghiên cứu có khả năng không đạt kết quả như dự kiến. Tấm lá chắn pháp lý chỉ phát huy tác dụng khi người đứng đầu dám đứng sau nó.

Chính sách chỉ có sức sống khi cắm rễ vào thực tiễn địa phương. Điển hình là tháng 5-2026, Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng đã ban hành đồng bộ Nghị quyết số 21/2026/NQ-HĐND, ngày 29-5-2026, quy định chính sách phát triển nguồn nhân lực vi mạch bán dẫn và trí tuệ nhân tạo trên địa bàn thành phố Đà Nẵng và Nghị quyết số 22/2026/NQ-HĐND, ngày 29-5-2026, về chính sách ưu đãi hạ tầng, hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ thông tin, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo tiếp cận tài sản kết cấu hạ tầng công nghệ cao.

Hai nghị quyết bổ khuyết cho nhau, tạo nên hệ sinh thái khép kín: muốn thu hút chuyên gia vi mạch theo Nghị quyết 21 thì phải có cơ chế mở cửa phòng sạch, máy chủ tính toán, phòng kiểm thử chuẩn quốc tế theo Nghị quyết 22. Đãi ngộ chỉ là lời chào; hạ tầng công nghệ hiện đại và đầu bài thực tế mới là mảnh đất màu mỡ giữ chân người tài.

Từ môi trường ấy, trí tuệ Việt Nam đã chứng minh năng lực tự cường. Điển hình như tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST), nhóm nghiên cứu của PGS, TS Trương Thị Ngọc Liên, ThS Nguyễn Thị Thanh Huyền cùng các cộng sự Phòng Công nghệ tích hợp IT-BT đã kiên trì theo đuổi hướng làm chủ nền tảng công nghệ và tháng 3-2026 được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Bằng giải pháp hữu ích số 4859 cho công nghệ que thử 2 nhãn màu thế hệ mới (LFIA), bước đầu chế tạo thành công các nguyên mẫu phát hiện dấu ấn ung thư và mầm bệnh nguy hiểm.

Sự liên kết học thuật giữa Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và Đại học Quốc gia Hà Nội đã đưa nghiên cứu trong nước vươn tầm quốc tế. Ngày 30-6-2026, Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) đã cấp Bằng sáng chế cho nhóm 4 nhà khoa học gồm PGS, TS Phạm Kim Ngọc, ThS Phạm Phú Quân, GS, TS Phan Bách Thắng và PGS, TS Nguyễn Trần Thuật với phát minh cấu trúc memristor sử dụng màng oxit crom - một linh kiện nhớ mang tính then chốt mở đường cho việc phát triển điện toán nơ-ron (neuromorphic chip nhân tạo) và chip trí tuệ nhân tạo thế hệ mới.

Những thành tựu ấy khẳng định: trí thức Việt Nam đủ sức chinh phục đỉnh cao khoa học toàn cầu ngay trên quê hương nếu cấp ủy và người đứng đầu đủ bản lĩnh kiến tạo cho họ một bệ phóng thực sự xứng tầm./.

Mở cửa chiêu hiền: Từ trọng tài đến trọng dụng Kỳ 2: Trọng dụng nhân tài: "Tùy tài mà dùng người"

Mở cửa chiêu hiền: Từ trọng tài đến trọng dụng