Hệ lụy và triển vọng

Tác động toàn diện, lâu dài

Mặc dù mới diễn ra trong ít ngày, song cuộc xung đột trực tiếp lần thứ hai giữa liên minh Mỹ, Israel với Iran chỉ trong vòng 9 tháng đã gây ra tác động to lớn, nhiều chiều, có thể để lại hệ lụy lâu dài.

Đối với Iran

Chiến dịch tấn công của Mỹ - Israel đã gây ra những tổn thất không chỉ ở cấp độ quân sự - chính trị, mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến nền tảng nội tại và vị thế quốc tế của nước này, thể hiện qua 4 khía cạnh chính.

Thứ nhất, Iran chịu tổn thất nghiêm trọng về tầng lớp lãnh đạo, đặc biệt khi Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng ngay trong ngày đầu tiên của cuộc xung đột. Nhiều phân tích quốc tế cho rằng, sự ra đi của ông là đòn đánh trực diện vào trung tâm quyền lực của Iran, để lại khoảng trống quyền lực đáng kể.

Sự đoàn kết dân tộc đứng trước thử thách khi đất nước mất đi người lãnh tụ tinh thần trong gần 40 năm qua. Mặc dù đa số người dân Iran vẫn bày tỏ sự ủng hộ đối với đường lối phát triển hiện nay, song một bộ phận không nhỏ cũng đặt ra yêu cầu cải tổ. Trong bối cảnh các thể chế tôn giáo và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) kiểm soát chặt chẽ đời sống kinh tế - chính trị, sự thiếu vắng lãnh đạo tối cao có thể làm gia tăng nguy cơ chia rẽ nội bộ, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược dài hạn.

Ở phạm vi rộng hơn, vị thế của Iran trong cộng đồng Hồi giáo Shiite cũng có dấu hiệu suy giảm khi mạng lưới các lực lượng đồng minh như Hezbollah, Houthi và các nhóm tại Iraq bị suy yếu đáng kể sau hơn 18 tháng chịu sức ép quân sự liên tục từ Mỹ và Israel, khiến Iran gặp nhiều thách thức trong việc duy trì vai trò “trụ cột kháng cự” trong khu vực.

Thứ hai, kinh tế Iran chịu thiệt hại sâu rộng. Trong bối cảnh nền kinh tế vốn đã chịu tác động của các biện pháp cấm vận kéo dài, những tổn thất mới có thể làm gia tăng lạm phát, đồng thời làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt nhiên liệu và thuốc men. Nhiều chuyên gia dự báo tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Iran có thể tiếp tục suy giảm nếu xung đột kéo dài.

Thứ ba, năng lực quân sự và mạng lưới đồng minh của Iran tại khu vực bị suy yếu rõ rệt. Xung đột khiến Iran mất một số lượng lớn tên lửa đạn đạo, hệ thống phòng không và nhiều sở chỉ huy quan trọng, buộc nước này phải tăng cường các hình thức chiến tranh bất đối xứng, dựa nhiều hơn vào các phương tiện không người lái chi phí thấp. Các lực lượng đồng minh tại Lebanon, Iraq và Yemen cũng chịu nhiều tổn thất, làm dấy lên nguy cơ suy giảm vai trò của “trục kháng cự Shiite” - chiến lược mà Iran theo đuổi trong nhiều thập niên.

Thứ tư, Iran đối mặt với nguy cơ bất ổn chính trị và khả năng điều chỉnh đường lối đối ngoại. Hội đồng lâm thời 3 người đang điều hành đất nước trong giai đoạn chuyển tiếp, song IRGC có thể gia tăng vai trò chi phối, dẫn tới 2 khả năng: tiếp tục đường lối cứng rắn hoặc chấp nhận thỏa hiệp nhằm bảo toàn chế độ. Trên trường quốc tế, Iran nhận được thêm sự ủng hộ từ một số đối tác, song nhìn chung mức độ cô lập có xu hướng gia tăng.

Đối với Mỹ và Israel

Cuộc xung đột mang lại một số lợi ích chiến lược đáng kể, góp phần củng cố vị thế tại khu vực và định hình môi trường an ninh Trung Đông theo hướng có lợi, thể hiện trên 3 khía cạnh chính.

Một là, Mỹ tiếp tục củng cố vai trò là cường quốc có ảnh hưởng lớn tại Trung Đông, đồng thời khẳng định thông điệp “hòa bình thông qua sức mạnh” của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump. Chiến dịch tấn công phủ đầu được xem là minh chứng cho thông điệp răn đe cứng rắn mà Tổng thống D. Trump nhiều lần nhấn mạnh trong chuyến thăm đầu tiên của ông trong nhiệm kỳ thứ hai tới các căn cứ quân sự Mỹ tại Trung Đông vào tháng 5-2025. Theo một số phân tích quốc tế, động thái này cũng gửi đi tín hiệu rằng Mỹ sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự nhằm bảo vệ lợi ích và răn đe các thách thức đối với quốc gia này.

Hai là, Israel gia tăng đáng kể ưu thế quân sự và ảnh hưởng chính trị tại Trung Đông. Việc Iran và các lực lượng đồng minh chịu nhiều tổn thất đã làm suy yếu đáng kể “trục kháng cự”, qua đó củng cố vị thế quân sự nổi trội của Israel trong khu vực, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tiến trình bình thường hóa quan hệ với một số quốc gia Arab và mở rộng không gian chiến lược của Israel.

Ba là, cuộc xung đột cũng có thể góp phần củng cố vị thế chính trị của Tổng thống D. Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong bối cảnh chính trường mỗi nước còn nhiều thách thức. Đối với Tổng thống D. Trump, chiến dịch quân sự giúp củng cố hình ảnh một nhà lãnh đạo quyết đoán, gắn với khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” và “hòa bình thông qua sức mạnh”. Đối với Tổng thống B. Netanyahu, thành công quân sự có thể gia tăng vị thế chính trị trong nước của ông và liên minh cầm quyền, đặc biệt trước cuộc bầu cử dự kiến vào tháng 10-2026.

Đối với khu vực và quốc tế

Cuộc xung đột có thể làm thay đổi đáng kể cục diện Trung Đông và tác động tiêu cực đến môi trường an ninh cũng như trật tự quốc tế, thể hiện trên 4 khía cạnh chủ yếu.

Thứ nhất, cục diện Trung Đông đứng trước nguy cơ bất ổn lan rộng. Các cuộc tấn công lan sang Lebanon, Iraq và các căn cứ của Mỹ tại khu vực vùng Vịnh có thể tạo hiệu ứng dây chuyền, làm gia tăng nguy cơ biến nhiều khu vực trong Trung Đông thành điểm nóng xung đột, kéo theo các làn sóng di cư, khủng hoảng nhân đạo và bất ổn nội bộ tại một số quốc gia.

Thứ hai, cán cân lực lượng trong khu vực có dấu hiệu chuyển dịch. Ảnh hưởng của Iran suy giảm, trong khi quan hệ giữa Israel với một số quốc gia Arab chủ chốt có xu hướng được thúc đẩy mạnh mẽ hơn, phần nào dưới sự trung gian của Mỹ.

Thứ ba, kinh tế khu vực và thế giới chịu nhiều tác động, đặc biệt từ nguy cơ gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz. Nếu tình hình không sớm được cải thiện, chi phí vận tải và bảo hiểm có thể tiếp tục gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu bị xáo trộn, làm gia tăng áp lực lạm phát và ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Thứ tư, xung đột đặt ra những thách thức đáng kể đối với luật pháp quốc tế và vai trò của Liên hợp quốc. Một số chuyên gia cho rằng các cuộc tấn công có dấu hiệu vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc, không có cơ sở tự vệ rõ ràng và thiếu sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ. Một số nước lớn như Nga và Trung Quốc coi đây là biểu hiện của xu hướng cường quyền trong quan hệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, Liên hợp quốc tiếp tục đối mặt với tình trạng chia rẽ, làm gia tăng nguy cơ suy giảm hiệu quả của các cơ chế quản trị toàn cầu.

Triển vọng tình hình

Chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran tuy đã leo thang nhưng chưa phát triển thành một cuộc chiến toàn diện, đồng thời cũng chưa đạt tới điểm nút buộc các bên phải đi tới hòa giải. Ngày 3-3-2026, Thủ tướng Israel B. Netanyahu cho biết, cuộc xung đột “có thể kéo dài một thời gian nhưng không phải nhiều năm”.

Theo giới chuyên gia khu vực và quốc tế, giai đoạn cao điểm có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy thuộc vào khả năng “kháng cự” của Iran và mức độ quyết tâm của Mỹ. Nguy cơ lan rộng vẫn hiện hữu nhưng chưa ở mức cao nhất. Iran hiện tập trung đáp trả có chọn lọc vào các căn cứ của Mỹ và Israel, đồng thời hạn chế mở rộng mục tiêu nhằm tránh lôi kéo các nước Arab vùng Vịnh trực tiếp tham chiến. Một số lực lượng đồng minh của Iran tham gia ở mức độ nhất định, song chưa mở các mặt trận quy mô lớn.

Tuy nhiên, nếu IRGC quyết định gia tăng mức độ can dự hoặc Mỹ triển khai lực lượng bộ binh, xung đột có thể chuyển sang kịch bản nghiêm trọng hơn với nguy cơ lan rộng ra toàn bộ khu vực vùng Vịnh, Biển Đỏ, thậm chí ảnh hưởng gián tiếp tới châu Phi và Ấn Độ Dương.

Chiến sự nhiều khả năng sẽ kéo dài từ 1 - 3 tháng trước khi chuyển sang giai đoạn đàm phán, kết thúc khi các bên đạt được những điều kiện chiến lược tối thiểu. Đối với Iran, đó có thể là việc bảo đảm an ninh quốc gia, dỡ bỏ một phần các biện pháp cấm vận và duy trì ảnh hưởng khu vực ở mức chấp nhận được.

Lãnh đạo mới của Iran có thể cân nhắc thỏa hiệp nếu nhận được sự ủng hộ của IRGC và không xuất hiện bất ổn xã hội nghiêm trọng. Về phía Mỹ và Israel, mục tiêu then chốt được cho là làm suy giảm chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran, đồng thời hạn chế mạng lưới các lực lượng “ủy nhiệm” của nước này.

Thế nhưng, không loại trừ khả năng chiến sự nhanh chóng mở rộng thành cuộc chiến toàn diện hoặc chấm dứt sớm, phụ thuộc vào đường lối của thế hệ lãnh đạo mới tại Iran, mức độ can dự của các nước lớn như Trung Quốc và các nước EU, cũng như quyết định của chính quyền Tổng thống D. Trump. Trong khi đó, các nỗ lực trung gian của một số quốc gia và tổ chức quốc tế vẫn đang được thúc đẩy, mang lại hy vọng cho tiến trình đối thoại và hòa giải xung đột./.