Trung Đông: “Nút thắt” an ninh toàn cầu

Xung đột chồng chéo đẩy Trung Đông bên bờ vực bất ổn toàn diện

Các cuộc xung đột ngày càng chồng chéo, không chỉ xoay quanh đối đầu dai dẳng giữa Israel và các nước Arab về sắc tộc, tôn giáo, hay cạnh tranh giữa các dòng Hồi giáo Sunni và Shia, mà còn liên quan tới an ninh hàng hải và các tuyến vận tải chiến lược.

Cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Iran và Israel vào tháng 6-2025 là minh chứng rõ nét cho sự thay đổi môi trường an ninh, khi hai bên công khai tấn công lãnh thổ của nhau, làm suy yếu các “lằn ranh đỏ” từng kiềm chế leo thang xung đột. Cuộc chiến kéo dài 12 ngày đẩy khu vực tới nguy cơ chiến tranh toàn diện, gia tăng quân sự hóa và mở rộng không gian tác chiến.

Các điểm nóng lâu nay cũng xuất hiện diễn biến mới, phức tạp và bất ổn hơn. Chiến sự tại Dải Gaza leo thang mạnh mẽ với sự gia tăng kiểm soát và mở rộng chiến dịch quân sự quy mô lớn của quân đội Israel nhằm tiêu diệt hoàn toàn lực lượng Hamas và các cơ sở quân sự liên quan, gây thiệt hại lớn về người và tài sản.

Tính tới cuối tháng 12-2025, chiến sự khiến hơn 72.500 người thiệt mạng và 1,2 triệu người mất nhà cửa. Mặc dù đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ, Ai Cập, Qatar làm trung gian vào tháng 10-2025, song triển vọng giải quyết toàn diện xung đột còn nhiều thách thức. Hoạt động viện trợ nhân đạo quốc tế bị gián đoạn.

Bất ổn cũng lan rộng tại Yemen, Lebanon và Syria. Mỹ tăng cường các hoạt động quân sự nhằm vào lực lượng Houthi trong nỗ lực bảo vệ tuyến hàng hải chiến lược qua Biển Đỏ và Vịnh Aden. Tại Lebanon, mặc dù lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian vẫn còn hiệu lực kể từ tháng 11-2024, Israel tiếp tục mở rộng các đợt không kích, tấn công nhằm ngăn chặn nguy cơ tái vũ trang của lực lượng Hezbollah.

Ngày 31-10-2025, Tổng thống Lebanon Joseph Aoun lên án Israel không sẵn sàng đàm phán hòa bình, theo đuổi giải pháp tấn công và gia tăng căng thẳng khu vực. Tại Syria, Israel tăng cường không kích vào một số mục tiêu quân sự, đồng thời triển khai lực lượng tại khu vực vùng đệm thuộc Cao nguyên Golan, đánh dấu sự hiện diện trở lại sau gần 50 năm kể từ thỏa thuận rút quân năm 1974.

Bất ổn khu vực và sự lan tỏa của các thách thức an ninh phi truyền thống

Tình trạng xung đột kéo dài, môi trường an ninh mong manh tại Trung Đông đã tạo điều kiện cho các thách thức an ninh phi truyền thống gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tác động. Những thách thức này không chỉ làm trầm trọng thêm bất ổn trong khu vực, mà còn trực tiếp ảnh hưởng tới an ninh và ổn định toàn cầu, nhất là đối với những vấn đề liên khu vực, quốc tế. Đơn cử như:

Một là, trong cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố toàn cầu, Trung Đông tiếp tục là địa bàn trọng điểm của hợp tác quốc tế. Theo báo cáo năm 2025 của Viện Kinh tế và Hòa bình (IEP) về chỉ số khủng bố toàn cầu, cùng với khu vực Sahel và Bắc Phi, Trung Đông là một trong những khu vực trọng điểm của hoạt động chống khủng bố quốc tế.

Mặc dù các tổ chức khủng bố như Al-Qaeda, Tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIL) tự xưng đã bị đánh bại, song vẫn còn tiềm ẩn nguy cơ về sự trỗi dậy của một tổ chức tương tự tại khu vực khi tư tưởng cực đoan vẫn được một số lực lượng đối lập, khủng bố tại khu vực kế thừa và truyền bá.

Nhiều cuộc tấn công khủng bố do các lực lượng thánh chiến thực hiện không chỉ diễn ra tại các nước khu vực, mà còn lan ra các nước lân cận ở Nam Á, vùng Baltic, châu Âu, thậm chí cả ở Mỹ, phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa bất ổn Trung Đông và mối đe dọa an ninh toàn cầu. Không những thế, hoạt động của các nhóm khủng bố tại Trung Đông trở thành chất xúc tác thúc đẩy sự trỗi dậy của các phần tử cực đoan ở những không gian địa - chính trị khác.

Hai là, thách thức di cư xuyên biên giới ngày càng nghiêm trọng. Những diễn biến bất ổn an ninh, chính trị tại một số quốc gia Trung Đông như Syria, Yemen, Lebanon, Palestine khiến hàng trăm nghìn người phải di dời và tìm nơi tạm cư mới, dẫn tới sự gia tăng đột biến dòng người tị nạn, di cư, khiến nhiều quốc gia láng giềng như Jordan, Ai Cập và một số nước châu Âu trở thành “miền đất hứa” cho dòng người di cư, tạo ra áp lực lớn đối với các nước tiếp nhận cả về tài chính và an ninh.

Ba là, an ninh năng lượng và vận tải biển quốc tế bị đe dọa trực tiếp bởi bất ổn khu vực. Không chỉ là khu vực cung cấp năng lượng quan trọng của thế giới nhờ sở hữu trữ lượng nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào, nhất là dầu và khí gas (khoảng 48% trữ lượng dầu thô, 38% trữ lượng khí đốt đã được chứng minh của thế giới), Trung Đông còn đóng vai trò quan trọng với các tuyến vận tải biển huyết mạch của thế giới.

Bất ổn leo thang tại vùng biển khu vực, nhất là từ đối đầu gia tăng giữa Mỹ với Iran và lực lượng Houthi tại Yemen làm gián đoạn hoạt động vận tải biển, thậm chí đối mặt với nguy cơ cắt đứt tuyến vận tải khi các bên liên quan nhiều lần cảnh báo phong tỏa eo biển. Hệ quả là chi phí vận tải hàng hóa gia tăng, chuỗi cung ứng quốc tế bị gián đoạn trong nhiều thời điểm.

Đặc biệt, bất ổn an ninh - chính trị khu vực trong năm 2025 dẫn tới sự leo thang nguy cơ chạy đua phát triển vũ khí hủy diệt hàng loạt tại Trung Đông. Mặc dù các nước lớn và cộng đồng quốc tế thành công trong việc thuyết phục, ngăn chặn một số nước khu vực từ bỏ theo đuổi các chương trình sở hữu vũ khí hạt nhân (Syria, Iraq), song trong bối cảnh tình hình khu vực còn nhiều bất ổn, việc một số nước như Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất (UAE), Saudi Arabia và Iran vẫn đẩy mạnh phát triển năng lượng hạt nhân, làm gia tăng nguy cơ về việc các nước này có thể sử dụng năng lượng hạt nhân làm giàu để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), tính đến giữa tháng 6-2025, Iran sở hữu khoảng 440,9kg urani được làm giàu tới 60%, gần với mức 90% dùng cho vũ khí. Theo giới chuyên gia, nếu Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, một cuộc chạy đua về vũ khí hạt nhân tại khu vực nhiều khả năng sẽ leo thang, gia tăng bất đồng, bất ổn tại khu vực, đe dọa an ninh quốc tế.

Nhu cầu tái thiết khổng lồ trong bối cảnh bất ổn kéo dài

Xung đột vũ trang leo thang, kéo dài đã tàn phá nghiêm trọng hạ tầng kinh tế - xã hội, làm suy giảm năng lực sản xuất, dịch vụ, để lại hệ lụy nặng nề đối với cuộc sống của người dân nhiều nước trong khu vực. Theo ước tính của Tạp chí Al Majalla (Ai Cập) vào tháng 5-2025, chi phí tái thiết tại các điểm nóng xung đột ở khu vực Trung Đông lên tới hàng trăm tỷ USD, trong đó Syria cần tới khoảng 400 tỷ USD và Iraq, Lebanon, Yemen lần lượt cần khoảng 88, 11, 25 tỷ USD.

Tính riêng tại Dải Gaza, chi phí này ước tính khoảng 40 - 70 tỷ USD, trong đó khoảng hơn 70% nhu cầu dành cho xây dựng nhà ở và y tế, việc tái thiết có thể kéo dài đến năm 2040 theo kịch bản lạc quan nhất. Theo ước tính của Báo Jerusalem Post và Times of Israel, Iran cần khoảng 500 tỷ USD để tái thiết, xây dựng đường xá, mạng lưới điện, hạ tầng cảng, sân bay sau cuộc chiến 12 ngày với Israel và Israel cũng cần tới 1,47 tỷ USD để tái thiết các khu vực, kết cấu hạ tầng bị phá hủy.

Trong bối cảnh bất ổn kéo dài và đan xen, nhu cầu tái thiết không còn là vấn đề của riêng từng quốc gia, mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của bài toán an ninh khu vực và toàn cầu. Tái thiết bền vững chính là chìa khóa để giải quyết gốc rễ thách thức an ninh, giảm thiểu xung đột và bất ổn.

Do đó, trong thời gian tới, cộng đồng quốc tế sẽ không chỉ tăng cường thúc đẩy đối thoại chính trị bao trùm và các sáng kiến ngoại giao, mà còn gia tăng hợp tác tái thiết hiệu quả, góp phần tháo gỡ dần “nút thắt” Trung Đông, thúc đẩy hòa binh và ổn định toàn cầu./.