Trung Đông: Điểm hội tụ của các dịch chuyển chiến lược toàn cầu

Bước sang năm 2026, khu vực này dự báo càng nổi lên rõ nét hơn như một điểm hội tụ của các dịch chuyển chiến lược toàn cầu, nơi các xu thế kinh tế, an ninh và phân bổ quyền lực quốc tế giao thoa, tác động và tái định hình lẫn nhau.

Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang phi dầu mỏ, từng bước hình thành trung tâm công nghệ và logistics toàn cầu

Trên nền tảng những kết quả đạt được trong giai đoạn vừa qua, kinh tế Trung Đông được dự báo tiếp tục duy trì đà phục hồi và tăng trưởng tích cực trong năm 2026. Xu hướng nổi bật là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ, mở rộng vai trò của các ngành phi dầu mỏ, từng bước hình thành mô hình tăng trưởng đa trụ cột với khả năng chống chịu tốt hơn trước các biến động từ môi trường bên ngoài.

Quá trình này phản ánh sự vận động từ mô hình phát triển dựa trên lợi thế tài nguyên thiên nhiên sang mô hình phát triển dựa trên tri thức và công nghệ, phù hợp với xu thế chung của nền kinh tế thế giới trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Theo dự báo của Viện nghiên cứu kinh tế ICAEW, tăng trưởng kinh tế khu vực năm 2026 có thể đạt khoảng 3,7%, cao hơn mức trung bình của nhiều khu vực trên thế giới. Sự chuyển dịch này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn phản ánh nỗ lực của các quốc gia Trung Đông nhằm nâng cao mức độ tự chủ, giảm thiểu tính dễ tổn thương trước biến động bên ngoài và từng bước tái định vị vai trò của khu vực trong trật tự kinh tế, chính trị toàn cầu vốn đang chuyển dịch theo hướng đa cực.

Trong mô hình kinh tế mới, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số nổi lên như những lĩnh vực mũi nhọn mang tính dẫn dắt chiến lược. Việc ưu tiên phát triển các lĩnh vực này không chỉ là lựa chọn phát triển kinh tế thuần túy, mà còn là công cụ quan trọng để các quốc gia Trung Đông tái định vị vai trò trong trật tự kinh tế - công nghệ toàn cầu.

Nhiều quốc gia Trung Đông, nhất là các nước vùng Vịnh, cùng với Israel và Thổ Nhĩ Kỳ xác định phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (big data), điện toán đám mây và công nghệ cao là trụ cột chiến lược nhằm nâng cao năng suất lao động, hiện đại hóa quản trị quốc gia và gia tăng năng lực cạnh tranh quốc tế.

Song song với khoa học - công nghệ, lĩnh vực vận tải, logistics và dịch vụ trung chuyển quốc tế được dự báo tiếp tục phát triển nhanh, trở thành trụ cột quan trọng trong quá trình tái cơ cấu kinh tế. Với vị trí địa - kinh tế đặc thù, nằm trên các tuyến giao thương huyết mạch kết nối châu Á, châu Âu và châu Phi, Trung Đông có lợi thế nổi trội để vươn lên trở thành điểm trung chuyển chiến lược của thương mại toàn cầu.

Trong năm 2026, các quốc gia Trung Đông sẽ tiếp tục đẩy mạnh đầu tư vào hệ thống cảng biển, sân bay, khu thương mại tự do và hạ tầng logistics thông minh, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, tự động hóa và AI trong quản lý chuỗi cung ứng. Những bước đi này không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế, mà còn góp phần củng cố vai trò của Trung Đông như một mắt xích không thể thiếu trong các dòng chảy thương mại, đầu tư và logistics toàn cầu.

Bên cạnh đó, các ngành phi dầu mỏ khác như du lịch, tài chính - ngân hàng, năng lượng tái tạo và công nghiệp xanh tiếp tục tăng trưởng, khẳng định vị thế quốc tế của các trung tâm tài chính tại Dubai, Abu Dhabi và Riyadh, đồng thời gắn kết Trung Đông chặt chẽ hơn với các xu thế chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của thế giới.

Điều chỉnh cán cân quyền lực khu vực trong bối cảnh trật tự thế giới đa cực và chủ nghĩa khu vực gia tăng

Cùng với chuyển dịch kinh tế, giai đoạn 2025 - 2026 tiếp tục chứng kiến những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc quyền lực và môi trường an ninh Trung Đông. Trong bối cảnh môi trường an ninh tiếp tục bất ổn, cạnh tranh địa - chính trị gia tăng và trật tự quốc tế chuyển dịch theo hướng đa cực, Trung Đông không chỉ là không gian chịu tác động của các biến động bên ngoài, mà ngày càng trở thành “điểm giao thoa chiến lược” - nơi các nước lớn, các quốc gia tầm trung tăng cường tham gia định hình cục diện khu vực.

Theo đó, cán cân quyền lực tại Trung Đông vận động theo hướng đa tầng, đan xen và linh hoạt hơn so với các giai đoạn trước, phản ánh sự chồng lấn lợi ích, vai trò và mức độ can dự của các chủ thể trong và ngoài khu vực, thể hiện rõ qua 3 tầng tương tác chủ yếu.

Tầng thứ nhất, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục là nhân tố nền tảng chi phối môi trường an ninh - chính trị khu vực. Trung Đông vẫn giữ vị trí đặc biệt trong tính toán chiến lược của các cường quốc khi không chỉ liên quan đến an ninh năng lượng, mà còn gắn với kiểm soát các tuyến giao thương huyết mạch và ảnh hưởng đối với các khu vực lân cận.

Mỹ, Nga và Trung Quốc được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng hiện diện và mở rộng ảnh hưởng tại Trung Đông thông qua hình thức can dự theo hướng linh hoạt, chọn lọc, từ hợp tác an ninh, viện trợ quân sự đến đầu tư kinh tế, công nghệ và ngoại giao.

Trong đó, Mỹ theo đuổi cách tiếp cận thực dụng, giảm can dự trực tiếp nhưng duy trì ảnh hưởng thông qua mạng lưới đồng minh và đối tác; Nga coi Trung Đông là địa bàn quan trọng để khẳng định vai trò cường quốc và tạo thế đối trọng với phương Tây; trong khi Trung Quốc kiên trì mở rộng ảnh hưởng thông qua hợp tác kinh tế, hạ tầng, năng lượng và vai trò trung gian ngoại giao.

Sự đan xen lợi ích và cạnh tranh của các nước lớn khiến Trung Đông trở thành không gian thể hiện rõ nét nhất các dịch chuyển chiến lược trong trật tự quốc tế đang định hình.

Tầng thứ hai, vai trò của các quốc gia tầm trung khu vực ngày càng được nâng cao. Sự nổi lên của các quốc gia tầm trung tại Trung Đông phản ánh xu thế phân tán quyền lực và gia tăng tính tự chủ chiến lược của các chủ thể khu vực trong điều kiện trật tự thế giới đơn cực suy giảm, trật tự đa cực chưa định hình hoàn chỉnh.

Các quốc gia này không chỉ thích ứng với cạnh tranh nước lớn, mà còn chủ động khai thác khoảng trống trong cấu trúc quyền lực khu vực, vận dụng linh hoạt công cụ kinh tế, công nghệ và ngoại giao để tối đa hóa lợi ích quốc gia.

Saudi Arabia, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nước khu vực đang nỗ lực đẩy mạnh xây dựng chiến lược đối ngoại độc lập, tự chủ, linh hoạt và đa hướng, nhằm tối đa hóa lợi ích quốc gia - dân tộc. Saudi Arab nổi lên như một trung tâm quyền lực khu vực với chính sách đối ngoại cân bằng, vừa duy trì quan hệ chiến lược với Mỹ, vừa mở rộng hợp tác với Trung Quốc, Nga và các đối tác châu Á.

UAE khẳng định vị thế cường quốc tầm trung năng động, kết hợp hiệu quả giữa sức mạnh kinh tế, công nghệ và ngoại giao, qua đó mở rộng ảnh hưởng ra ngoài khu vực, đặc biệt tại châu Phi và Nam Á.

Tầng thứ ba, vai trò ngày càng nổi bật của các quốc gia trung gian trong quản lý xung đột và thúc đẩy đối thoại. Trong bối cảnh các nước lớn khó đạt được đồng thuận chiến lược, thời gian qua, những quốc gia có ảnh hưởng hạn chế hơn như Qatar, Oman, Ai Cập và Jordan đã nổi lên như các “cầu nối” quan trọng, góp phần tạo lập không gian đối thoại và thúc đẩy các giải pháp chính trị, đặc biệt tại những điểm nóng an ninh như căng thẳng Israel - Iran, xung đột tại Dải Gaza, Yemen và Lebanon.

Vai trò trung gian không chỉ góp phần kiềm chế nguy cơ leo thang xung đột, mà còn phản ánh xu hướng quản trị an ninh linh hoạt hơn tại Trung Đông - nơi cạnh tranh, kiềm chế và đối thoại cùng tồn tại trong một cấu trúc quyền lực đa tầng và biến động.

Với những chuyển động trên, Trung Đông trong năm 2026 được dự báo tiếp tục vận động trong trạng thái vừa ổn định tương đối, vừa tiềm ẩn nhiều rủi ro chiến lược. Sự đan xen giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cạnh tranh nước lớn, sự trỗi dậy của các cường quốc tầm trung và vai trò ngày càng rõ nét của các quốc gia trung gian sẽ tiếp tục định vị Trung Đông như một điểm hội tụ nổi bật của các dịch chuyển chiến lược toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, khả năng duy trì cân bằng chiến lược, tận dụng hiệu quả các động lực kinh tế mới và thúc đẩy đối thoại, hợp tác sẽ là nhân tố then chốt quyết định triển vọng ổn định, phát triển của khu vực trong năm 2026, cũng như những năm tiếp theo./.