Thắp lại hy vọng hòa bình ở Trung Đông

Tuy nhiên, đằng sau những tuyên bố lạc quan vẫn tồn tại hàng loạt bất đồng chiến lược kéo dài nhiều thập niên. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là liệu hai bên có thực sự vượt qua được những khác biệt cốt lõi để tiến tới một thỏa thuận bền vững hay đây mới chỉ là một khoảng lặng tạm thời trong vòng xoáy cạnh tranh và đối đầu?

Cơ hội hiếm có để chuyển từ đối đầu quân sự sang đối thoại ngoại giao

Thông tin về thỏa thuận được công bố đồng thời từ nhiều nguồn. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng “thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất”; trong khi đó, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif - quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải - xác nhận hai bên đã thống nhất được một khuôn khổ hòa bình và lễ ký kết chính thức dự kiến diễn ra vào ngày 19-6 tới tại Thụy Sĩ.

“

Theo truyền thông, thỏa thuận khung Mỹ - Iran dự kiến tập trung vào các vấn đề: ngừng các hoạt động quân sự trực tiếp giữa các bên; từng bước khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz; mở lại các kênh đối thoại về chương trình hạt nhân Iran; xem xét lộ trình nới lỏng hoặc dỡ bỏ một phần các biện pháp trừng phạt; thiết lập cơ chế đàm phán tiếp theo nhằm hướng tới một thỏa thuận toàn diện hơn; tạo điều kiện giảm căng thẳng tại các “điểm nóng” liên quan trong khu vực.

Các thông tin cho thấy, Mỹ và Iran đang đứng trước một cơ hội đáng chú ý để giảm nhiệt căng thẳng sau giai đoạn xung đột quân sự gây tổn thất lớn về người, tài sản và tác động tiêu cực tới kinh tế khu vực và toàn cầu. Những tín hiệu tích cực xuất hiện khi cả hai bên đều thể hiện mong muốn chuyển cuộc đối đầu từ chiến trường sang bàn đàm phán.

Theo các nội dung được truyền thông phương Tây tiết lộ, thỏa thuận khung đang được thảo luận có thể bao gồm một số vấn đề mang tính cấp bách, như ngừng bắn trên các mặt trận liên quan, khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, tạo điều kiện cho dòng chảy năng lượng quốc tế, đồng thời mở ra tiến trình đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân Iran và các biện pháp trừng phạt kinh tế. Nếu đạt được, đây sẽ là kết quả mang lại lợi ích cho nhiều bên.

Đối với Mỹ, việc giảm căng thẳng tại Trung Đông giúp hạn chế nguy cơ sa lầy vào một cuộc xung đột kéo dài, giảm áp lực chính trị trong nước và góp phần ổn định thị trường năng lượng.

Đối với Iran, một thỏa thuận có thể tạo điều kiện từng bước tháo gỡ các rào cản kinh tế, mở rộng không gian phát triển và giảm nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp với các cường quốc.

Quan trọng hơn, cộng đồng quốc tế cũng có lợi từ một môi trường an ninh ổn định hơn. Eo biển Hormuz là tuyến vận tải năng lượng chiến lược của thế giới. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại khu vực này đều có thể tác động trực tiếp đến giá dầu, chuỗi cung ứng và triển vọng phục hồi kinh tế toàn cầu. Việc khôi phục hoạt động vận tải hàng hải bình thường không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần giảm nguy cơ leo thang quân sự trong khu vực.

Sự tham gia của các bên trung gian, như Qatar và Pakistan, cùng với việc nhiều quốc gia lớn quan tâm thúc đẩy tiến trình đàm phán, cho thấy nhu cầu chung của cộng đồng quốc tế là tìm kiếm một giải pháp hòa bình thay vì tiếp tục đối đầu. Những tuyên bố sẵn sàng phối hợp của các nước châu Âu về việc xem xét dỡ bỏ một phần các biện pháp trừng phạt nếu Iran đáp ứng các cam kết hạt nhân cũng tạo thêm động lực cho tiến trình ngoại giao.

Từ góc độ chiến lược, cả Mỹ và Iran đều nhận thức được rằng lựa chọn quân sự khó có thể giải quyết tận gốc những bất đồng kéo dài nhiều thập niên. Những diễn biến vừa qua cho thấy ngay cả khi sử dụng sức mạnh quân sự, các bên vẫn không đạt được đầy đủ các mục tiêu chính trị đặt ra. Điều này khiến giải pháp đối thoại trở thành phương án thực tế và ít tốn kém hơn.

Lịch sử quan hệ quốc tế cho thấy, nhiều cuộc xung đột tưởng như không thể hóa giải cuối cùng vẫn được giải quyết thông qua đàm phán. Trong bối cảnh hiện nay, việc Mỹ và Iran tiếp tục duy trì các kênh tiếp xúc, bất chấp những khác biệt sâu sắc, là tín hiệu tích cực cho thấy cánh cửa hòa bình vẫn chưa khép lại.

Những khác biệt cốt lõi vẫn là thách thức lớn đối với hòa bình bền vững

Mặc dù triển vọng đạt được một thỏa thuận tạm thời là tương đối khả quan, song con đường hướng tới một giải pháp toàn diện và lâu dài vẫn còn nhiều trở ngại.

Trước hết, vấn đề hạt nhân tiếp tục là bất đồng căn bản nhất giữa hai bên. Mỹ và các đối tác phương Tây nhấn mạnh mục tiêu ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Iran khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình. Khoảng cách trong nhận thức và lợi ích giữa hai bên chưa thực sự được thu hẹp.

Những tranh cãi liên quan đến mức độ làm giàu uranium, cơ chế giám sát quốc tế, quyền tiếp cận các cơ sở hạt nhân và lộ trình dỡ bỏ trừng phạt vẫn là các vấn đề kỹ thuật và chính trị vô cùng phức tạp. Kinh nghiệm từ thỏa thuận hạt nhân năm 2015 cho thấy ngay cả khi đạt được đồng thuận trên giấy tờ, việc duy trì niềm tin và bảo đảm thực thi lâu dài vẫn là thách thức không nhỏ.

Thứ hai, vấn đề an ninh khu vực tiếp tục là nhân tố gây khó khăn cho tiến trình hòa bình. Các cuộc xung đột tại Lebanon, Syria, Iraq và nhiều “điểm nóng” khác vẫn phản ánh sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các lực lượng trong khu vực. Những diễn biến bất ngờ trên thực địa hoàn toàn có thể làm gián đoạn hoặc đảo ngược các nỗ lực ngoại giao.

Đặc biệt, lập trường của Israel được nhiều nhà quan sát đánh giá là một biến số quan trọng. Nước này từ lâu coi chương trình hạt nhân của Iran là mối đe dọa an ninh trực tiếp và bày tỏ sự hoài nghi đối với bất kỳ thỏa thuận nào mà theo họ có thể tạo điều kiện để Iran duy trì năng lực hạt nhân trong tương lai. Sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa Mỹ và Israel có thể tạo ra những tác động nhất định đối với tiến trình đàm phán.

“

Lịch sử cho thấy các cuộc xung đột kéo dài hiếm khi được giải quyết bằng sức mạnh quân sự đơn thuần. Hòa bình bền vững chỉ có thể được xây dựng thông qua đối thoại, tôn trọng luật pháp quốc tế, giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình và đặt lợi ích của người dân lên trên những tính toán đối đầu. Mọi bước tiến ngoại giao, dù nhỏ, đều góp phần giảm nguy cơ xung đột và mở ra cơ hội ổn định cho khu vực và thế giới.

Thứ ba, yếu tố chính trị nội bộ cũng ảnh hưởng đáng kể tới khả năng thực thi thỏa thuận. Tại cả Mỹ và Iran đều tồn tại các nhóm quan điểm khác nhau về việc có nên nhượng bộ đối phương hay không. Những lực lượng theo đường lối cứng rắn ở cả hai phía có thể gây sức ép đối với giới lãnh đạo, khiến quá trình đàm phán trở nên phức tạp hơn.

Thứ tư, vấn đề niềm tin chiến lược cũng là một trở ngại không thể bỏ qua. Sau nhiều thập niên đối đầu, các bên vẫn tồn tại tâm lý nghi ngờ lẫn nhau. Những tranh cãi về thứ tự thực hiện cam kết, cơ chế bảo đảm và phương thức giám sát phản ánh thực tế rằng niềm tin giữa Mỹ và Iran vẫn còn rất hạn chế.

Chính vì vậy, ngay cả khi một bản ghi nhớ hay thỏa thuận khung được ký kết, điều đó chưa đồng nghĩa với việc mọi khác biệt đã được giải quyết. Nhiều khả năng đây chỉ là bước khởi đầu nhằm tạo không gian cho các cuộc đàm phán sâu hơn trong tương lai.

Mặc dù vậy, trong bối cảnh hiện nay, một thỏa thuận tạm thời vẫn có ý nghĩa tích cực. Nó giúp ngăn chặn nguy cơ leo thang quân sự, giảm thiểu tổn thất nhân đạo, tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế được khôi phục và mở ra cơ hội xây dựng lòng tin giữa các bên. Trong quan hệ quốc tế, hòa bình bền vững thường không xuất hiện ngay lập tức, mà được hình thành thông qua những bước đi nhỏ, từng bước thu hẹp bất đồng và mở rộng hợp tác.

Triển vọng Mỹ và Iran vượt qua hoàn toàn những khác biệt trong thời gian ngắn có thể còn xa vời. Tuy nhiên, việc hai bên sẵn sàng ngồi lại với nhau sau một giai đoạn đối đầu quyết liệt cho thấy ngoại giao vẫn là con đường khả thi nhất để giải quyết các tranh chấp phức tạp. Đối với Trung Đông cũng như cộng đồng quốc tế, điều quan trọng là khả năng duy trì đối thoại, kiểm soát bất đồng và xây dựng các cơ chế hợp tác lâu dài nhằm ngăn ngừa xung đột tái diễn.

“

Việc đạt được một thỏa thuận khung, nếu thành hiện thực, mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là khả năng duy trì cam kết, xây dựng lòng tin và từng bước giải quyết các bất đồng cốt lõi. Hòa bình không đến từ một văn kiện được ký kết, mà từ quyết tâm chính trị và thiện chí hợp tác lâu dài của các bên liên quan.

Trong một khu vực đã trải qua quá nhiều bất ổn, mọi nỗ lực hướng tới hòa bình, dù còn khiêm tốn, đều có giá trị. Một thỏa thuận ngừng bắn hay khuôn khổ đối thoại có thể chưa giải quyết được tất cả vấn đề, nhưng nó tạo ra cơ hội để thay thế tiếng súng bằng đối thoại, thay thế đối đầu bằng thương lượng và mở ra hy vọng về một trật tự an ninh ổn định hơn cho Trung Đông trong tương lai./.