Nhớ mãi một lần đến thăm quê hương ChopinKỳ cuối: Tình yêu quê hương sâu nặng của một thiên tài

Từ Zelazowa Wola đến Warsaw: Một cuộc đời xa xứ

Nếu chỉ dừng lại ở quê hương Chopin, có lẽ chúng ta mới hiểu được một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở Warsaw, Paris và trong nỗi nhớ Ba Lan theo ông suốt cuộc đời.

Sau những năm tháng tuổi thơ, Chopin trưởng thành tại Warsaw, học tập, sáng tác và biểu diễn, từng bước khẳng định tài năng trong môi trường âm nhạc châu Âu. Năm 1830, khi mới 20 tuổi, ông rời Ba Lan để thực hiện chuyến đi biểu diễn và phát triển sự nghiệp ở nước ngoài.

Đúng vào thời điểm ấy, cuộc khởi nghĩa tháng Mười Một năm 1830 bùng nổ tại Ba Lan chống lại sự thống trị của Đế quốc Nga. Những biến động chính trị khiến con đường trở về quê hương của Chopin trở nên khó khăn. Sau thời gian ở Vienna (Áo), ông tiếp tục sang Paris (Pháp) và định cư tại đây từ năm 1831.

Paris khi ấy là một trung tâm văn hóa, nghệ thuật lớn của châu Âu, nơi hội tụ nhiều nhạc sĩ, họa sĩ, nhà văn và trí thức. Chopin nhanh chóng được giới thượng lưu và những người yêu nhạc đón nhận.

Ông trở thành một nghệ sĩ piano được kính trọng, một nhà soạn nhạc có phong cách riêng và một nhân vật nổi bật trong đời sống âm nhạc lãng mạn.

Thế nhưng, thành công ở Paris không có nghĩa là ông quên Ba Lan. Trái lại, càng sống xa quê hương, Chopin càng gắn bó với ký ức về đất nước mình.

Những điệu mazurka (điệu nhảy truyền thống dân gian mộc mạc, đậm tâm hồn Ba Lan) và polonaise (điệu vũ trang trọng, kiêu hãnh của người Ba Lan, thường dành cho giới quý tộc) trong sáng tác của ông không chỉ là những hình thức âm nhạc mà còn mang theo nhịp điệu, tâm tình và niềm tự hào dân tộc.

Bản Polonaise cung La giáng trưởng, Op. 53, thường được gọi là Polonaise anh hùng, cho thấy một Chopin mạnh mẽ, rực rỡ và đầy khí phách. Trong khi đó, nhiều bản mazurka lại mang vẻ trầm tư, tinh tế, như những mảnh ký ức về một quê hương ở xa.

Cuộc đời ông cũng có những năm tháng tình cảm phức tạp, trong đó có mối quan hệ nổi tiếng với nữ văn sĩ George Sand. Tuy nhiên, dù thành công về nghệ thuật và được giới trí thức Paris yêu mến, Chopin vẫn mang trong mình nỗi buồn sâu kín của người xa xứ.

Ông qua đời tại Paris ngày 17-10-1849, khi mới 39 tuổi, sau nhiều năm sức khỏe suy yếu vì bệnh tật.

Trái tim Chopin và câu chuyện về một sĩ quan SS

Một trong những câu chuyện cảm động nhất về Chopin chính là việc trái tim của ông được đưa trở về Ba Lan sau khi ông qua đời. Theo nguyện vọng được truyền lại của Chopin, trái tim ông được tách riêng và đưa về quê hương.

Người chị gái Ludwika Jędrzejewicz đã mang trái tim ấy từ Paris về Warsaw. Di vật sau đó được lưu giữ tại Nhà thờ Thánh Giá trên phố Krakowskie Przedmieście - một trong những tuyến phố lịch sử quan trọng của Thủ đô Ba Lan.

Trái tim Chopin hiện được đặt trong một cột của nhà thờ, trở thành biểu tượng đặc biệt cho tình yêu quê hương của người nhạc sĩ. Trong khi đó, phần thi thể còn lại của ông được an táng tại nghĩa trang Père-Lachaise ở Paris.

Câu chuyện ấy luôn khiến tôi xúc động. Một người nghệ sĩ đã sống phần lớn cuộc đời trưởng thành ở nước ngoài, được thế giới ngưỡng mộ, nhưng đến cuối đời vẫn mong muốn một phần thân thể mình trở về với đất mẹ.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, khi cuộc khởi nghĩa Warsaw nổ ra năm 1944, trái tim Chopin đứng trước nguy cơ bị thất lạc hoặc phá hủy. Di vật này đã được đưa khỏi nhà thờ và chuyển đến Milanówek để bảo vệ.

Ngày 17-10-1945, trái tim được đưa trở lại Nhà thờ Thánh Giá trong một nghi lễ trang trọng. Bên cạnh những ghi chép lịch sử về việc di chuyển và bảo vệ trái tim Chopin, còn lưu truyền một câu chuyện đặc biệt về Erich von dem Bach-Zelewski, viên tướng SS của Đức Quốc xã được giao vai trò chỉ huy lực lượng đàn áp cuộc khởi nghĩa Warsaw.

Theo giai thoại này, dù là một sĩ quan thuộc bộ máy phát xít, ông ta lại có tình yêu đặc biệt với âm nhạc Chopin. Khi trái tim nhà soạn nhạc đứng trước nguy cơ bị hủy hoại giữa chiến tranh, tình cảm dành cho người nghệ sĩ đã khiến viên sĩ quan này có hành động được kể lại như một nỗ lực bảo vệ di vật, bất chấp bối cảnh thù địch và sự tàn phá đang diễn ra.

Cần nói rõ rằng, vai trò cụ thể của Erich von dem Bach-Zelewski trong việc bảo vệ trái tim Chopin không được các tư liệu lịch sử phổ biến xác nhận thống nhất. Vì thế, câu chuyện nên được nhìn nhận như một giai thoại được truyền lại, chứ không phải một sự kiện đã được chứng minh đầy đủ.

Nhưng tôi nghĩ, chính ở đây, câu chuyện có một ý nghĩa vượt ra ngoài việc xác định đúng sai của từng chi tiết. Nếu giai thoại ấy có một phần sự thật, thì đó là một nghịch lý đầy xúc động của lịch sử: một con người thuộc bộ máy chiến tranh tàn bạo vẫn có thể rung động trước vẻ đẹp của âm nhạc và dành tình cảm cho một nghệ sĩ của dân tộc mà quân đội mình đang tàn phá.

Điều đó không thể xóa bỏ trách nhiệm của bộ máy phát xít, càng không thể làm nhẹ đi những tội ác đã xảy ra ở Warsaw. Nhưng nó gợi nhắc rằng nghệ thuật có khả năng chạm đến những phần sâu kín nhất của con người, kể cả ở những nơi người ta ít ngờ tới nhất.

Âm nhạc không thể tự mình chấm dứt chiến tranh, cũng không thể thay thế công lý. Nhưng đôi khi, nó có thể vượt qua những ranh giới mà chiến tranh dựng lên, đánh thức một sự đồng cảm còn sót lại giữa những con người đứng ở hai phía đối nghịch.

Tôi không muốn kể câu chuyện này như một giai thoại để ca ngợi một cá nhân. Điều khiến tôi xúc động là sức mạnh của tình yêu nghệ thuật: ngay cả giữa bạo lực và thù hận, một giai điệu vẫn có thể tìm được đường đi vào trái tim con người.

Tôi từng có dịp đến thăm Nhà thờ Thánh Giá ở Warsaw, nhưng thật tiếc, đúng vào thời điểm ấy nhà thờ đang tu sửa nên tôi không thể vào tận nơi lưu giữ trái tim Chopin. Tôi vẫn nhớ cảm giác tiếc nuối khi đứng bên ngoài. Nhưng rồi tôi nghĩ, có lẽ không nhất thiết phải tận mắt nhìn thấy di vật ấy mới hiểu được ý nghĩa của nó.

Trái tim Chopin đã trở thành một biểu tượng vượt ra ngoài câu chuyện về một nhạc sĩ: đó là biểu tượng của ký ức, của lòng trung thành với quê hương và của mối liên hệ bền chặt giữa nghệ thuật với dân tộc.

Đài tưởng niệm Chopin ở công viên Lazienki

Nếu Zelazowa Wola là nơi khởi đầu cuộc đời Chopin, thì công viên Hoàng gia Lazienki ở Warsaw là một trong những địa điểm thể hiện rõ nhất tình cảm mà người dân Ba Lan dành cho ông.

Đài tưởng niệm Chopin tại đây là một công trình điêu khắc nổi tiếng. Bức tượng đồng thể hiện người nhạc sĩ ngồi dưới một cây liễu lớn, những cành lá uốn cong như đang che chở và trò chuyện với ông. Hình tượng cây liễu gợi liên tưởng đến phong cảnh và tâm hồn Ba Lan, đồng thời tạo nên một không gian giàu chất thơ cho bức tượng.

Công trình được khánh thành năm 1926, nhưng đã bị quân đội Đức phá hủy trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau chiến tranh, tượng được phục dựng và trở thành một biểu tượng quan trọng trong đời sống văn hóa của Warsaw.

Vào mùa hè, khu vực dưới chân tượng thường tổ chức các buổi hòa nhạc Chopin ngoài trời. Khán giả ngồi trên ghế hoặc trên thảm cỏ, lắng nghe những nghệ sĩ piano trình diễn các tác phẩm của ông trong không gian xanh của công viên.

Đây là một truyền thống âm nhạc lâu đời. Những buổi hòa nhạc không chỉ thu hút khách du lịch mà còn có đông đảo người dân địa phương đến thưởng thức.

Người nghe có thể đến đây vào một buổi chiều chủ nhật, ngồi dưới bóng cây và để âm nhạc dẫn dắt mình qua những cung bậc cảm xúc khác nhau.

Thật khó hình dung một cách tưởng niệm nào gần gũi hơn thế: không phải chỉ đặt hoa trước tượng đài hay tổ chức những nghi lễ trang trọng, mà để âm nhạc của Chopin tiếp tục vang lên giữa đời sống thường ngày, giữa một công viên công cộng, nơi mọi người có thể cùng đến và cùng lắng nghe.

Một chuyến đi, nhiều dư âm

Chuyến thăm Zelazowa Wola của tôi chỉ diễn ra trong một ngày đầu tháng 8-2018, nhưng ký ức về nơi ấy vẫn còn nguyên vẹn. Tôi nhớ ngôi nhà trắng giữa vườn cây, nhớ bức tượng người nhạc sĩ với dáng vẻ trầm tư, nhớ những lối đi nhỏ, mặt hồ tĩnh lặng và tiếng piano vang lên từ những góc vườn tưởng như không có người.

Tôi cũng nhớ tấm poster giới thiệu những buổi hòa nhạc mùa hè, với tên tuổi của các nghệ sĩ quốc tế và đặc biệt là Đặng Thái Sơn, người nghệ sĩ Việt Nam từng làm rạng danh đất nước bằng tài năng diễn giải Chopin.

Hình ảnh ấy khiến tôi cảm nhận rõ hơn rằng di sản âm nhạc không nằm yên trong quá khứ. Nó vẫn sống, vẫn được khám phá và tiếp tục được trao truyền qua những nghệ sĩ thuộc nhiều quốc gia, nhiều thế hệ.

Từ không gian bình yên của Zelazowa Wola, Chopin đã đi qua Warsaw, Vienna và Paris, mang theo ký ức về quê hương để biến nó thành âm nhạc. Trái tim ông trở về Ba Lan, còn những giai điệu của ông tiếp tục đi khắp thế giới.

Có lẽ điều làm nên sức sống lâu bền của Chopin không chỉ là tài năng sáng tác, kỹ thuật piano hay vị trí của ông trong lịch sử âm nhạc. Đó còn là khả năng biến những cảm xúc riêng tư thành ngôn ngữ chung của con người.

Người nghe ở Ba Lan, Pháp, Việt Nam hay bất cứ nơi nào trên thế giới đều có thể tìm thấy trong âm nhạc của ông một nỗi niềm nào đó của chính mình.

Một khu tưởng niệm, vì thế, không chỉ lưu giữ những gì đã qua. Nếu được tổ chức bằng sự trân trọng và hiểu biết, nó có thể giúp người hôm nay bước gần hơn đến tâm hồn của một con người đã sống cách chúng ta nhiều thế hệ.

Tôi may mắn đã một lần đến quê hương Chopin. Chuyến đi ấy không khiến tôi trở thành người hiểu hết âm nhạc của ông, nhưng giúp tôi nghe những giai điệu ấy bằng một cảm nhận khác: gần gũi hơn, sâu lắng hơn và giàu hình dung hơn.

Và tôi nhận ra rằng, đôi khi muốn hiểu một nghệ sĩ, ta không chỉ cần nghe tác phẩm của họ. Ta còn muốn tìm về nơi họ đã sinh ra, nhìn ngắm cảnh vật từng bao quanh tuổi thơ họ và thử hình dung những điều đã góp phần nuôi dưỡng tâm hồn họ. Để rồi khi rời đi, những gì còn đọng lại không chỉ là vài bức ảnh trong máy, mà là một miền ký ức có âm thanh, màu sắc và cảm xúc.

Với tôi, Zelazowa Wola chính là một miền ký ức như thế - nơi tiếng đàn Chopin vẫn ngân nga giữa cây lá, nơi các nghệ sĩ từ khắp nơi trên thế giới tìm về để tiếp nối di sản của ông, và nơi một người khách phương xa có thể cảm nhận, dù chỉ trong khoảnh khắc, tình yêu sâu nặng của một thiên tài dành cho quê hương mình./.

Nhớ mãi một lần đến thăm quê hương Chopin Kỳ 1: Zelazowa Wola - nơi tiếng đàn trở về với quê hương