Nhớ mãi một lần đến thăm quê hương ChopinKỳ 1: Zelazowa Wola - nơi tiếng đàn trở về với quê hương

Trở về nơi khởi nguồn của một thiên tài âm nhạc

Một ngày đầu tháng 8-2018, tôi được anh bạn hiện định cư tại Warsaw (Ba Lan), đưa đến thăm Zelazowa Wola, ngôi làng cách Thủ đô Warsaw khoảng 50km về phía Tây.

Đây là nơi Frederic Chopin (1810 - 1849), một trong những nhà soạn nhạc và nghệ sĩ piano vĩ đại nhất thế giới, cất tiếng khóc chào đời ngày 1-3-1810.

Ngày nay, ngôi nhà gắn với nơi sinh của Chopin cùng khu vườn bao quanh đã trở thành một địa điểm tưởng niệm và bảo tồn di sản âm nhạc nổi tiếng của Ba Lan. Nhưng với những người yêu nhạc, đây không đơn thuần là một điểm tham quan.

Đó còn là nơi người ta tìm về những dấu tích đầu tiên trong cuộc đời một thiên tài, nơi có thể cảm nhận phần nào không gian đã nuôi dưỡng tâm hồn và khơi nguồn cảm hứng cho những giai điệu bất hủ.

Con đường nhỏ dẫn vào khuôn viên mở ra trước mắt tôi một khung cảnh thanh bình. Ngôi nhà màu trắng, mái ngói nâu xám, nép mình giữa màu xanh rợp bóng của cây cối.

Dưới những tán cây cổ thụ là thảm cỏ mượt mà, những luống hoa và các khóm cây cảnh được chăm chút cẩn thận. Trên những bức tường, dây leo phủ thành từng mảng xanh thẫm, tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính, vừa gần gũi với thiên nhiên.

Mọi thứ dường như chậm lại khi bước chân vào nơi này. Không có sự ồn ào của phố thị, không có những dòng xe nối đuôi nhau. Chỉ có màu xanh của cây lá, ánh nắng xuyên qua vòm cây và một cảm giác yên bình khó diễn tả bằng lời.

Bức tượng giữa vườn cây

Phía bên trái ngôi nhà là một bức tượng Chopin đặt trên bệ đá, nổi bật giữa không gian xanh mướt của khu vườn.

Dáng người mảnh mai, gương mặt thanh tú, mái tóc và những nếp áo được thể hiện bằng những đường nét giàu sức biểu cảm.

Trong tư thế hơi cúi đầu, thân người nghiêng nhẹ, hai bàn tay đặt gần vạt áo, Chopin hiện lên với vẻ trầm tư, như đang lắng nghe một giai điệu nào đó vang lên từ sâu thẳm tâm hồn.

Đứng ngắm bức tượng, tôi có cảm giác người nghệ sĩ ấy không hoàn toàn thuộc về thế giới hữu hình trước mắt. Dường như ông đang sống trong một miền riêng, nơi những âm thanh vô hình được chuyển hóa thành giai điệu. Nơi nỗi buồn, niềm vui, tình yêu và nỗi nhớ quê hương hòa quyện thành ngôn ngữ âm nhạc.

Chopin không nổi tiếng bởi những sân khấu opera hoành tráng hay những bản giao hưởng đồ sộ. Phần lớn di sản của ông gắn liền với cây đàn piano.

Nhưng từ một nhạc cụ tưởng như giới hạn ấy, ông đã mở ra cả một thế giới cảm xúc rộng lớn, với những bản nocturne (dạ khúc) sâu lắng, những bản mazurka và polonaise thấm đẫm âm hưởng dân gian Ba Lan, cùng những bản ballade, scherzo và etudes vừa giàu chất thơ, vừa đòi hỏi kỹ thuật biểu diễn điêu luyện.

Âm nhạc Chopin là sự kết hợp độc đáo giữa kỹ thuật piano tinh tế, cảm xúc lãng mạn và tâm hồn dân tộc. Có lẽ bởi vậy mà hơn một thế kỷ rưỡi sau khi ông qua đời, những giai điệu ấy vẫn khiến người nghe rung động.

Bước vào ngôi nhà nơi Chopin chào đời

Bước vào bên trong ngôi nhà, tôi được nhìn thấy những hình ảnh và hiện vật gợi nhớ về gia đình Chopin: người cha, người mẹ, các chị em gái, cùng những đồ đạc mang phong cách sinh hoạt của thời đại ông.

Được đứng trước những bức chân dung gia đình, nhìn những món đồ nội thất, cây đàn piano, lò sưởi, bàn viết và chiếc giường được bài trí trong không gian tưởng niệm, tôi không khỏi xúc động.

Dường như khoảng cách giữa hiện tại và quá khứ bỗng thu hẹp lại. Một cuộc đời từng tồn tại cách đây hơn 2 thế kỷ bỗng trở nên gần gũi hơn qua những hình ảnh, đồ vật và câu chuyện được lưu giữ.

Cần hiểu rằng ngôi nhà hiện nay là một phần kiến trúc phụ trong khu điền trang của gia đình Skarbek - nơi gia đình Chopin từng sinh sống.

Sau chiến tranh, công trình đã được phục hồi và không gian nội thất được tái dựng để gợi lại bối cảnh lịch sử. Vì thế, không phải tất cả đồ đạc đang trưng bày đều là những vật dụng nguyên gốc mà Chopin từng trực tiếp sử dụng.

Điều ấy không làm giảm đi ý nghĩa của chuyến thăm. Trái lại, nó giúp tôi hiểu rằng một di tích không chỉ được tạo nên bởi những viên gạch, món đồ còn sót lại từ quá khứ, mà còn bởi nỗ lực của nhiều thế hệ trong việc gìn giữ ký ức về một con người và di sản mà người ấy để lại.

Chopin sinh ra trong gia đình có cha là Nicolas Chopin, người Pháp định cư tại Ba Lan, làm gia sư rồi giảng dạy tiếng Pháp; mẹ là Justyna Krzyżanowska, người Ba Lan, có năng khiếu âm nhạc và yêu thích ca hát.

Tài năng của cậu bé Fryderyk sớm bộc lộ. Gia đình đã nhận ra khả năng đặc biệt ấy và tạo điều kiện để cậu học nhạc.

Sau đó, Chopin được học với nhạc sĩ Wojciech Zywny, trước khi tiếp tục theo học và phát triển tài năng tại Warsaw. Ông không chỉ là một thần đồng biểu diễn piano mà còn sớm thể hiện năng lực sáng tác vượt trội.

Tôi chợt nghĩ rằng, tài năng thiên bẩm là một điều kỳ diệu, nhưng để tài năng ấy trở thành một di sản lớn lao, còn cần đến môi trường gia đình, sự phát hiện đúng lúc, những người thầy có năng lực và cả một nền văn hóa đủ sức nuôi dưỡng tâm hồn nghệ sĩ.

Khi khu vườn cất tiếng đàn

Rời khỏi ngôi nhà, tôi thong thả dạo bước trong khuôn viên rộng lớn. Điều đặc biệt nhất ở nơi này chính là âm nhạc.

Những bản piano của Chopin vang lên từ nhiều phía. Khi tiếng đàn dường như phát ra từ một lùm cây bên phải, lúc lại nghe như tiếng hát dịu dàng vọng tới từ khóm hoa hồng bên trái.

Âm thanh theo bước chân dọc con đường nhỏ, ngân nga bên dòng suối, rồi lan tỏa trong không gian khi tôi đứng trên cây cầu bắc qua dòng nước.

Tiếng nhạc hòa cùng tiếng sỏi lạo xạo dưới chân, tiếng nước chảy róc rách và tiếng gió vi vu qua những tán lá.

Trong khoảnh khắc ấy, tôi có cảm giác thiên nhiên và âm nhạc không còn là 2 thế giới riêng biệt. Cây cỏ, dòng nước, ánh nắng và giai điệu dường như đang cùng nhau tạo nên một bản hòa tấu dịu dàng.

Phải quan sát thật kỹ, tôi mới nhận ra những thiết bị phát thanh được bố trí khá kín đáo dọc các lối đi và trong vườn cây.

Nhờ hệ thống âm thanh ấy, âm nhạc không tập trung ở một sân khấu duy nhất mà lan tỏa trong không gian, khiến người tham quan có thể vừa đi dạo vừa thưởng thức những tác phẩm của Chopin.

Đó là một cách tưởng niệm rất tinh tế. Người ta không chỉ kể cho du khách nghe về một nhạc sĩ, không chỉ trưng bày những hiện vật liên quan đến cuộc đời ông, mà còn để chính âm nhạc của ông hiện diện trong từng bước chân của người đến thăm.

Ở một góc vườn, tôi bắt gặp một ngôi nhà nhỏ ẩn mình giữa những khóm cây và giàn hoa rực rỡ. Thoạt nhìn, nó có vẻ giống một căn nhà phụ hoặc công trình phục vụ khu vườn.

Tôi tự hỏi không biết nơi ấy từng có chức năng gì, liệu có gắn với sinh hoạt của điền trang xưa hay không. Cánh cửa đóng kín khiến trí tò mò của tôi càng tăng thêm.

Tôi đã không tìm được câu trả lời cho câu hỏi ấy trong chuyến đi. Nhưng đôi khi, chính những điều chưa được giải đáp lại làm cho ký ức về một nơi chốn trở nên sâu đậm hơn.

Tôi tiếp tục đi qua những lối nhỏ, ngắm mặt hồ yên tĩnh giữa khu vườn. Thỉnh thoảng, những chú sóc với chiếc đuôi bông dài thoăn thoắt chuyền cành hoặc chạy trên thảm cỏ.

Tiếng chim ríu rít, tiếng nước chảy và những giai điệu piano quyện vào nhau, tạo nên một không gian thư thái hiếm có.

Thật may mắn khi trong đời mình có một lần được đến nơi này, được đi giữa thiên nhiên và nghe Chopin như thể ông vẫn đang hiện diện đâu đây.

Những nghệ sĩ piano trở về với Chopin

Trong chuyến thăm tháng 8-2018, tôi đã chụp lại một tấm poster giới thiệu chương trình Recitale Chopinowskie - những buổi độc tấu piano Chopin - được tổ chức tại Zelazowa Wola vào các ngày chủ nhật trong tháng.

Poster ghi chương trình lúc 12 giờ và 15 giờ, với sự góp mặt của các nghệ sĩ piano quốc tế: Eric Lu biểu diễn ngày 5-8; Charles Richard-Hamelin ngày 12-8; Krzysztof Jabłoński ngày 19-8; và đặc biệt là nghệ sĩ Việt Nam Đặng Thái Sơn vào ngày 26-8.

Đó không phải những cái tên ngẫu nhiên. Eric Lu đoạt giải tư Cuộc thi Piano quốc tế Chopin năm 2015; Charles Richard-Hamelin giành giải nhì tại cuộc thi năm ấy; Krzysztof Jabłoński đoạt giải ba năm 1985.

Họ đều là những nghệ sĩ đã được thử thách và ghi dấu ấn trong một trong những cuộc thi piano danh giá nhất thế giới. Nhưng cái tên khiến tôi đặc biệt chú ý là Đặng Thái Sơn.

Năm 1980, tại Warsaw, Đặng Thái Sơn đã giành giải nhất Cuộc thi Piano quốc tế Chopin lần thứ 10, trở thành nghệ sĩ piano châu Á đầu tiên đạt thành tích này.

Chiến thắng ấy không chỉ mở ra một chương mới trong sự nghiệp của ông mà còn là niềm tự hào của âm nhạc Việt Nam.

Trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến tranh và còn nhiều khó khăn, thành công của một nghệ sĩ Việt Nam trên sân khấu âm nhạc cổ điển quốc tế mang ý nghĩa đặc biệt.

Tấm poster cho biết ngày 26-8-2018, Đặng Thái Sơn biểu diễn trong chương trình đặc biệt mang tên Dzien Paderewskiego w Zelazowej Woli - ngày Paderewski tại Zelazowa Wola. Dòng chữ tiếng Ba Lan bên dưới ghi đây là buổi độc tấu đặc biệt lúc 15 giờ.

Ignacy Jan Paderewski cũng là một nghệ sĩ piano nổi tiếng của Ba Lan, đồng thời là chính khách có vai trò quan trọng trong lịch sử đất nước.

Ông từng góp phần vận động quốc tế cho nền độc lập Ba Lan sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và giữ cương vị thủ tướng năm 1919.

Bởi vậy, chương trình tưởng niệm Paderewski bên cạnh di sản Chopin là một sự kết nối đầy ý nghĩa giữa âm nhạc và lịch sử dân tộc Ba Lan.

Thật xúc động khi nghĩ rằng, tại chính nơi Chopin chào đời, những nghệ sĩ đến từ nhiều quốc gia và nhiều thế hệ lại gặp nhau qua âm nhạc của ông.

Một người Mỹ, một người Canada, một nghệ sĩ Ba Lan và một nghệ sĩ Việt Nam - mỗi người mang theo hành trình nghệ thuật riêng, nhưng cùng chia sẻ một ngôn ngữ chung: tiếng đàn piano.

Với Đặng Thái Sơn, sự hiện diện tại Zelazowa Wola còn mang ý nghĩa biểu tượng đặc biệt. Ông là người từng làm rạng danh Việt Nam nhờ tài năng diễn giải Chopin, nay trở về biểu diễn tại quê hương của chính nhà soạn nhạc.

Đó là cuộc gặp gỡ giữa một di sản âm nhạc Ba Lan với một tài năng đến từ Việt Nam, giữa truyền thống châu Âu với tâm hồn nghệ sĩ của một đất nước ở phương Đông.

Tôi không có tư liệu để khẳng định những bản nhạc cụ thể đã được trình diễn trong buổi độc tấu hôm ấy. Nhưng chỉ riêng tấm poster đã đủ gợi lên một hình dung đẹp đẽ: tiếng đàn Chopin vang lên giữa khu vườn xanh mát, nơi những cành cây, mặt hồ và ngôi nhà cổ cùng chứng kiến cuộc trở về của âm nhạc./.

Kỳ cuối: Tình yêu quê hương sâu nặng của một thiên tài