Khi răn đe vượt ngưỡng: Trung Đông trước vòng xoáy mới

Theo truyền thông nhà nước Iran, ông thiệt mạng sau chiến dịch quân sự quy mô lớn nhất nhằm vào lãnh thổ Iran trong nhiều thập niên. Một quan chức Israel xác nhận thi thể đã được tìm thấy, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington phối hợp chặt chẽ với Israel trong việc xác định và theo dõi mục tiêu. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng khẳng định khu nhà của lãnh tụ Iran đã bị phá hủy.

Cú sốc địa-chính trị và sự đứt gãy của trật tự răn đe

Về phương diện chiến lược, việc một nguyên thủ thực tế - người giữ vị trí cao nhất trong hệ thống quyền lực Cộng hòa Hồi giáo từ năm 1989 - bị loại bỏ bởi một chiến dịch quân sự bên ngoài đã phá vỡ tiền lệ răn đe vốn duy trì trạng thái “xung đột dưới ngưỡng chiến tranh tổng lực” giữa Iran với Mỹ và Israel.

Trong suốt nhiều thập niên, hai bên duy trì một mô hình đối đầu gián tiếp: trừng phạt kinh tế, chiến tranh mạng, tấn công vào lực lượng ủy nhiệm, các đòn không kích hạn chế và các chiến dịch bí mật. Việc chuyển từ răn đe gián tiếp sang tấn công trực tiếp vào trung tâm quyền lực tối cao của Iran làm thay đổi logic leo thang.

Washington khẳng định mục tiêu của chiến dịch, được Lầu Năm Góc đặt tên là “Epic Fury”, là loại bỏ “mối đe dọa sắp xảy ra”, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran. Ông D. Trump nhấn mạnh rằng, Iran “không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân” và cho rằng các cuộc tấn công là hành động phòng ngừa nhằm bảo vệ người Mỹ và đồng minh. Tuy nhiên, Tehran gọi đây là hành vi “vô cớ và bất hợp pháp”, đồng thời đáp trả bằng các đợt phóng tên lửa và máy bay không người lái vào Israel và nhiều quốc gia vùng Vịnh có căn cứ quân sự Mỹ.

Sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn về luật pháp quốc tế và chuẩn mực sử dụng vũ lực. Các đại diện của Nga và Trung Quốc tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc chỉ trích việc tấn công trong khi các kênh đàm phán Mỹ - Iran vẫn còn duy trì. Tổng Thư ký Liên hợp quốc kêu gọi chấm dứt ngay hành động thù địch. Trong nội bộ Mỹ, một số nghị sĩ cho rằng một chiến dịch kéo dài cần có sự chấp thuận của Quốc hội.

Trong khi đó, Iran tuyên bố sắp triển khai một cuộc tấn công “lớn nhất trong lịch sử”. Trong tuyên bố được truyền thông nhà nước Iran đăng sáng sớm ngày 1-3, Lực lượng Vệ binh Cách mạng của nước này cho biết chiến dịch tấn công lớn nhất trong lịch sử lực lượng vũ trang sẽ được phát động “trong ít phút nữa”, nhằm vào Israel và các căn cứ của Mỹ.

Từ góc độ an ninh khu vực, việc Mỹ trực tiếp tham gia làm tăng rủi ro dây chuyền. Các căn cứ Mỹ tại Bahrain, Qatar, Kuwait và Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) vừa là điểm tựa răn đe, vừa trở thành mục tiêu. Một sự cố lớn, thương vong đáng kể hoặc thiệt hại cơ sở hạ tầng trọng yếu, có thể buộc các nước chủ nhà phải lựa chọn giữa trung lập thụ động và tham gia chủ động, từ đó mở rộng không gian xung đột.

Nói cách khác, cú đánh vào thượng tầng quyền lực Iran không chỉ là sự kiện quân sự, mà là sự đứt gãy của một cơ chế kiềm chế vốn đã mong manh. Từ đây, quỹ đạo tiếp theo phụ thuộc vào mức độ kiểm soát leo thang, vào tính toán chính trị trong nước của mỗi bên và vào khả năng duy trì các “ranh giới đỏ” trong bối cảnh tâm lý trả đũa gia tăng.

Hệ quả khu vực và toàn cầu: Năng lượng, thị trường và an ninh chuỗi cung ứng

Phản ứng quân sự của Iran không giới hạn ở Israel. Tên lửa đã được phóng về phía Tel Aviv, đồng thời nhắm vào Abu Dhabi, Dubai, Doha và các cơ sở có liên quan đến Mỹ trong khu vực. Mặc dù phần lớn bị đánh chặn, một số mục tiêu dân sự và hạ tầng bị thiệt hại. Những tiếng nổ tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar và Bahrain cho thấy xung đột đã vượt ra khỏi khuôn khổ song phương.

Tác động tức thời lan sang thị trường năng lượng. Iran là nhà sản xuất lớn trong OPEC, đóng góp khoảng 4% nguồn cung toàn cầu, và vị trí địa lý của nước này kiểm soát bờ phía Bắc của eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu.

Cảnh báo của Tehran về khả năng đóng cửa eo biển đã khiến giới giao dịch dự đoán giá dầu có thể tăng mạnh. Chỉ cần gián đoạn vài tuần với quy mô vài triệu thùng/ngày cũng đủ tạo áp lực lạm phát, buộc các ngân hàng trung ương duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt lâu hơn.

Rủi ro không chỉ nằm ở nguồn cung trực tiếp. Phí bảo hiểm chiến tranh, chi phí vận tải, thay đổi lộ trình hàng hải và gián đoạn hàng không khu vực đều có thể làm tăng chi phí thương mại toàn cầu. Các trung tâm tài chính, như Dubai và Abu Dhabi phụ thuộc vào hình ảnh an toàn để thu hút đầu tư và du lịch; việc đóng cửa không phận hoặc thiệt hại cơ sở hạ tầng sẽ làm suy giảm niềm tin thị trường.

Về quân sự, Israel cho biết khoảng 200 máy bay chiến đấu đã tham gia đợt xuất kích lớn nhất trong lịch sử của họ, tấn công hàng trăm mục tiêu trên lãnh thổ Iran. Nếu các đợt tấn công tiếp tục, cường độ tiêu hao về đạn dược, phòng không và năng lực tác chiến sẽ gia tăng ở cả hai phía. Một cuộc chiến kéo dài có thể chuyển từ tấn công vào mục tiêu quân sự sang hạ tầng năng lượng, viễn thông và giao thông, những lĩnh vực mà thiệt hại khó đảo ngược và tác động dân sinh sâu rộng.

Đối với Mỹ, chiến dịch này rõ ràng là một canh bạc chính sách đối ngoại. Tổng thống Donald Trump từng vận động với hình ảnh “tổng thống hòa bình”, ưu tiên đàm phán. Tuy nhiên, việc chuyển sang giải pháp quân sự, trong khi các cuộc thương lượng vẫn diễn ra, làm dấy lên tranh luận về mục tiêu thực sự: ngăn chặn hạt nhân, kiểm soát tên lửa, hay tái cấu trúc cán cân quyền lực khu vực.

Cộng đồng quốc tế đứng trước tình thế lưỡng nan. Một mặt, lo ngại về phổ biến hạt nhân và chương trình tên lửa của Iran là có thật. Mặt khác, tiền lệ tấn công loại bỏ lãnh đạo tối cao của một quốc gia có chủ quyền có thể làm suy yếu chuẩn mực cấm sử dụng vũ lực và tạo ra vòng xoáy trả đũa. Nếu xung đột lan sang các tuyến đường biển khác như Biển Đỏ, nơi lực lượng Houthi từng tấn công tàu thương mại, chuỗi cung ứng toàn cầu có thể chịu thêm cú sốc.

Tóm lại, tác động kinh tế - năng lượng của cuộc khủng hoảng này mang tính cấu trúc chứ không chỉ nhất thời. Ngay cả khi các bên đạt được lệnh ngừng bắn tạm thời, rủi ro địa-chính trị gia tăng sẽ tiếp tục được phản ánh trong giá tài sản, chiến lược dự trữ và chính sách an ninh năng lượng của nhiều quốc gia.

Các kịch bản tương lai: Ngắn hạn, kéo dài hay tái cấu trúc quyền lực?

Tương lai của cuộc khủng hoảng phụ thuộc vào 3 biến số chính: mức độ kiểm soát leo thang quân sự, động lực chính trị nội bộ Iran và sự can dự của các cường quốc bên ngoài.

Kịch bản thứ nhất là chiến dịch ngắn hạn, có kiểm soát. Trong kịch bản này, sau vài ngày hoặc vài tuần tấn công dữ dội, các bên thông qua trung gian đạt được một thỏa thuận ngừng bắn không chính thức. Mỗi bên tuyên bố đã đạt được mục tiêu răn đe tối thiểu. Tuy nhiên, “yên tĩnh” không đồng nghĩa với “giải pháp”. Cấu trúc đối đầu vẫn còn và vòng khủng hoảng tiếp theo có thể đến với công nghệ tiên tiến hơn và rủi ro cao hơn.

Kịch bản thứ hai là chiến lược gây áp lực toàn diện. Nếu chiến dịch mở rộng sang phá hoại hạ tầng, truy sát giới tinh hoa và thúc đẩy bất ổn nội bộ, Iran có thể rơi vào tình trạng phân mảnh quyền lực. Lịch sử cho thấy việc làm suy yếu nhà nước từ bên ngoài hiếm khi dẫn đến dân chủ ổn định; thay vào đó, nguy cơ cực đoan hóa và bạo lực phi nhà nước gia tăng. Sự sụp đổ có thể tạo ra khoảng trống quyền lực lan ra toàn khu vực thông qua dòng người tị nạn, buôn lậu vũ khí và các tác nhân vũ trang mới.

Kịch bản thứ ba là xung đột kéo dài và mở rộng. Nếu Iran duy trì được cấu trúc quyền lực và tăng cường đáp trả, vòng xoáy leo thang có thể cuốn các nước láng giềng và tuyến hàng hải chiến lược vào một trạng thái đối đầu thường trực. Khi đó, bất kỳ sự cố nào, nhầm lẫn tín hiệu, tính toán sai lầm, cũng có thể kích hoạt bước nhảy vọt về quy mô chiến tranh.

Ở trung tâm của mọi kịch bản là câu hỏi về tính khả thi của thay đổi chế độ từ bên ngoài. Lời kêu gọi người dân Iran “nắm quyền” sau khi các cuộc ném bom “dọn đường” đặt ra vấn đề về tiền lệ lịch sử. Rất ít trường hợp cho thấy không kích từ bên ngoài trực tiếp tạo ra một chính quyền mới ổn định và thân thiện hơn. Đồng thời, chưa rõ liệu các cấu trúc quyền lực như Lực lượng Vệ binh Cách mạng có chấp nhận một sự chuyển giao nhanh chóng hay không.

Cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy ngoại giao đang bị đẩy xuống vai trò thứ yếu. Nếu xu hướng này tiếp tục, khả năng ngăn chặn leo thang sẽ suy giảm nhanh hơn khả năng khởi phát nó. Trong những cuộc khủng hoảng phức hợp như vậy, kết cục không chỉ phụ thuộc vào ý chí chính trị, mà còn vào quản trị rủi ro, cơ chế liên lạc quân sự và khả năng duy trì kênh đối thoại tối thiểu ngay cả trong thời điểm đối đầu gay gắt nhất.

Điều chắc chắn là Trung Đông và thị trường toàn cầu đã bước vào một thực tế mới, với bất định cao hơn, chi phí an ninh lớn hơn và khoảng không cho sai lầm nhỏ hơn. Cho dù các bên có lùi bước hay không, hệ quả của quyết định sử dụng vũ lực lần này sẽ còn định hình cấu trúc an ninh khu vực trong nhiều năm tới./.