Giải mã cuộc xung đột giữa Campuchia và Thái Lan - Kỳ cuối: Triển vọng quan hệ Campuchia - Thái Lan và những tác động sau ngừng bắn

Một là, vấn đề tranh chấp lãnh thổ chưa được giải quyết triệt để. Dù Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) đã phán xử Campuchia có chủ quyền đối với đền Preah Vihear nhưng khu vực phụ cận ngôi đền này rộng khoảng 4,6km² vẫn còn tranh chấp. Nếu không có giải pháp phân định chủ quyền rõ ràng và được hai bên chấp nhận đối với khu vực này thì vẫn tồn tại nguy cơ bùng phát xung đột vũ trang.

Hai là, áp lực chính trị nội bộ. Campuchia và Thái Lan là những quốc gia theo chế độ chính trị đa đảng. Tranh chấp lãnh thổ trở thành công cụ chính trị trong bối cảnh cả Phnom Penh lẫn Bangkok đều phải đối diện với những thách thức từ dư luận phức tạp trong nước.

Ở Thái Lan, sau cuộc bầu cử năm 2023 và sự thay đổi liên minh cầm quyền, vấn đề khẳng định chủ quyền đối với đền Preah Vihear được một bộ phận lực lượng chính trị và quân đội khai thác để thể hiện lập trường cứng rắn, qua đó duy trì ảnh hưởng trên chính trường.

Ở Campuchia, chính quyền của tân Thủ tướng Hun Manet được chuyển giao quyền lực từ cựu Thủ tướng Hunsen cũng rất cần khẳng định tính liên tục của chính quyền nên phải giữ lập trường kiên định về tranh chấp lãnh thổ với Thái Lan.

Tình hình này luôn tiềm ẩn nguy cơ dẫn tới xung đột, cũng như gây khó khăn đối với việc hóa giải mâu thuẫn và bất đồng giữa Campuchia với Thái Lan liên quan tới vấn đề tranh chấp chủ quyền quốc gia.

Ba là, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc. Trong cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc, Washington xác định Trung Quốc là nguy cơ có tính hệ thống, căn bản là lâu dài đối với Mỹ nói chung và đối với phương Tây nói riêng. Trong khi đó, Campuchia thiết lập quan hệ gắn bó với Trung Quốc, còn Thái Lan lại duy trì quan hệ đồng minh mật thiết với Mỹ.

Do đó, căng thẳng trong quan hệ Campuchia - Thái Lan tiềm ẩn nguy cơ bị “quốc tế hóa” và trở thành điểm nóng trong cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc. Vì thế, nỗ lực hóa giải xung đột Campuchia - Thái Lan sẽ trở nên phức tạp hơn.

Do tác động của nhiều yếu tố đan xen, có thể dự báo 3 kịch bản về triển vọng quan hệ Campuchia - Thái Lan.

Kịch bản lạc quan, tích cực. Campuchia và Thái Lan duy trì đối thoại do ASEAN đóng vai trò trung gian hòa giải để tiến tới ký hiệp định quản lý biên giới lâu dài. Trên cơ sở đó củng cố, mở rộng hợp tác kinh tế - thương mại theo hướng xây dựng Cộng đồng ASEAN dựa trên 3 trụ cột Cộng đồng chính trị - an ninh, Cộng đồng kinh tế và Cộng đồng văn hóa - xã hội.

Kịch bản hòa bình mong manh. Campuchia và Thái Lan duy trì thỏa thuận đạt được ngày 29-7-2025 nhưng chưa giải quyết đứt điểm vấn đề phân định biên giới để xác định chủ quyền rõ ràng đối với các khu vực tranh chấp, trước hết là khu vực đền Preah Vihear. Do đó, đôi khi vẫn xảy ra va chạm nhưng không leo thang thành xung đột vũ trang trên quy mô lớn.

Kịch bản tiêu cực. Do nguyên nhân dẫn tới tranh chấp biên giới và lãnh thổ giữa Camphuchia và Thái Lan kéo dài hàng thế kỷ chưa được hóa giải, nếu đối thoại thất bại trong bối cảnh tinh thần chủ nghĩa dân tộc và cuộc đấu tranh chính trị giữa các đảng phải bị kích động và leo thang, xung đột có thể tái bùng phát bất cứ lúc nào. Kịch bản này đã trở thành hiện thực.

Từ đầu tháng 12-2025, xung đột Campuchia - Thái Lan tái bùng phát tại biên giới sau một thời gian tương đối bình yên kể từ khi hai bên ký Thỏa thuận ngừng bắn vào ngày 26-10-2025 tại Hội nghị cấp cao ASEAN ở Kuala Lumpur (Malaysia) dưới sự chứng kiến của ASEAN và Mỹ.

Lần này, giao tranh giữa hai bên lan rộng ra ít nhất 6 tỉnh biên giới, gây thương vong lớn và bắt buộc hơn nửa triệu người dân sơ tán sang các khu trú ẩn tạm thời như nhà chùa, trường học. Trong đó cả Campuchia và Thái Lan đều cáo buộc nhau là bên châm ngòi xung đột.

Tác động từ xung đột Campuchia - Thái Lan đối với ASEAN

Trong số các nguyên tắc nền tảng được xác lập trong Tuyên bố Bangkok (năm 1967) và Hiến chương ASEAN (năm 2008) có nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, tôn trọng chủ quyền quốc gia và thúc đẩy đoàn kết khu vực. Như vậy, xung đột Campuchia - Thái Lan đang đặt ra 5 thách thức đối với những nguyên tắc cơ bản của ASEAN.

Một là, thách thức đối với nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Việc Campuchia và Thái Lan sử dụng vũ lực trong tranh chấp chủ quyền giữa 2 nước bùng phát vào ngày 28-5-2025 và các hành động leo thang quân sự đã vi phạm nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Hai là, thách thức nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên. Hành động của Campuchia và Thái Lan đặt loa phát thanh để tuyên truyền tại vùng tranh chấp hay sử dụng các biện pháp kinh tế làm đòn bẩy chính trị trong giải quyết xung đột cho thấy cả hai bên đã sử dụng các biện pháp phi truyền thống để tác động đến lập trường chính trị của nhau.

Vụ rò rỉ bản ghi âm cuộc điện đàm giữa Chủ tịch Thượng viện Campuchia Hun Sen và Thủ tướng Thái Lan Paetongtarn Shinawatra gây ra mối lo ngại về việc lợi dụng khủng hoảng để can thiệp vào tình hình chính trị nội bộ của nhau.

Tác động của những vụ việc này làm tổn hại quan hệ giữa 2 nước láng giềng, làm suy giảm tinh thần đoàn kết nội khối ASEAN, tạo tiền lệ đáng lo ngại đối với việc “chính trị hóa” vấn đề tranh chấp lãnh thổ.

Ba là, thách thức đối với nguyên tắc tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Xung đột giữa Campuchia và Thái Lan tại các khu vực chưa được phân định định chủ quyền lãnh thổ như Chong Bok, Ta Moan Thom, Ta Krabei và khu vực đền Preah Vihear không chỉ là hậu quả của tranh chấp bản đồ biên giới từ thời thực dân mà còn phản ánh sự thiếu vắng cơ chế phân định biên giới được các bên chấp nhận trong khuôn khổ ASEAN, làm tổn hại nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia - một trong những yếu tố thiết yếu Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN.

Bốn là, thách thức đối với đoàn kết nội khối ASEAN. Xung đột Campuchia - Thái Lan đặt ra thách thức nghiệt ngã đối với tình đoàn kết nội khối ASEAN. Việc Campuchia đơn phương đưa vụ việc lên ICJ làm tổn hại vai trò trung tâm của ASEAN trong việc giải quyết tranh chấp giữa các thành viên trong khối.

Năm là, thách thức đối với an ninh phi truyền thống. Nếu xung đột Campuchia - Thái Lan kéo dài, khu vực Đông Nam Á sẽ phải đối mặt với làn sóng bất ổn từ dòng người tị nạn ồ ạt, sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang phi chính phủ, các hoạt động tội phạm xuyên quốc gia có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của Bangkok và Phnom Penh, đe dọa nghiêm trọng an ninh biên giới và ổn định kinh tế - xã hội của toàn vùng.

Tác động đối với Thái Lan và Campuchia

Một là, tác động đối với hợp tác kinh tế Campuchia - Thái Lan. Là 2 nước láng giềng có tiềm lực kinh tế bổ sung và phụ thuộc lẫn nhau, xung đột Campuchia - Thái Lan có tác động rất tiêu cực tới liên kết kinh giữa 2 quốc gia đều là thành viên ASEAN.

Theo Bộ trưởng Tài chính Thái Lan Pichai Chunhavajira, giá trị thương mại Campuchia - Thái Lan trong năm 2024 đạt khoảng 5 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu từ Thái Lan sang Campuchia đạt 4 tỷ USD, nhập khẩu từ Campuchia sang Thái Lan đạt gần1 tỷ USD. Tuy nhiên, sau xung đột, giao thương giữa 2 nước giảm 30%.

Hai là, tác động đến chính trị nội bộ Thái Lan. Xung đột Campuchia - Thái Lan diễn ra trong bối cảnh chính trường Thái Lan đang đối mặt với một trong những thời điểm mong manh nhất kể từ sau cuộc tổng tuyển cử năm 2023.

Trong bối cảnh đó, xung đột với Campuchia trở thành đòn bẩy chính trị để giới quân sự vốn luôn đóng vai trò then chốt trong đời sống chính trị Thái Lan tái khẳng định vai trò lãnh đạo dưới danh nghĩa bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia.

Không thể loại trừ khả năng quân đội Thái Lan sẽ viện dẫn xung đột như một cái cớ để áp đặt cơ chế kiểm soát đối với chính quyền dân sự được tiếp sức bởi làn sóng dân tộc chủ nghĩa hô hào bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Ba là, tác động đến chính trị nội bộ Campuchia. Tại Campuchia, cuộc xung đột diễn ra chỉ chưa đầy 2 năm sau khi quyền lực được chuyển giao từ cựu Thủ tướng Hun Sen sang người con trai Hun Manet đang rất cần củng cố tính chính danh trong mắt giới quan chức chính trị lẫn người dân, đặc biệt ở tầng lớp trung lưu đô thị và cựu chiến binh ở nông thôn. Trong bối cảnh đó, xung đột với Thái Lan là cơ hội để Thủ tướng Campuchia Hun Manet khẳng định bản lĩnh cầm quyền trong giai đoạn củng cố tính chính danh của mình.

Tác động đối với Việt Nam

Tác động đối với quốc phòng - an ninh. Xung đột Campuchia - Thái Lan trong năm 2025 diễn ra tại khu vực biên giới 2 nước cách lãnh thổ Việt Nam không xa. Tình hình này khiến Việt Nam quan ngại về nguy cơ bất ổn lan tỏa trong khu vực theo một số kịch bản.

Kịch bản 1: xung đột lan rộng. Việt Nam có đường biên giới dài với Campuchia (hơn 1.100km). Nếu tình hình an ninh tại Campuchia mất kiểm soát, Việt Nam có thể đối diện với những hệ lụy như dòng người tị nạn, buôn lậu vũ khí, hay sự gia tăng hoạt động của các nhóm vũ trang phi chính phủ.

Kịch bản 2: quân đội Campuchia có thể điều động lực lượng từ các khu vực khác về biên giới Thái Lan, khiến an ninh biên giới phía Đông với Việt Nam không được kiểm soát chặt chẽ. Điều này làm tăng nguy cơ bất ổn và tội phạm xuyên biên giới.

Kịch bản 3: Việt Nam là thành viên quan trọng của ASEAN và có vai trò trong việc thúc đẩy cơ chế giải quyết tranh chấp hòa bình. Khi Campuchia và Thái Lan xảy ra xung đột, Việt Nam bị đặt vào thế khó xử giữa việc duy trì nguyên tắc trung lập và việc bảo vệ an ninh quốc gia.

Tác động về kinh tế - thương mại. Tác động về kinh tế - thương mại từ xung đột Campuchia - Thái Lan đối với Việt Nam có thể diễn ra trên nhiều hướng. Một là, đứt gãy chuỗi cung ứng tiểu vùng Mekong. Việt Nam, Campuchia và Thái Lan đều là thành viên của Hợp tác Tiểu vùng sông Mekong mở rộng.

Do đó, xung đột Campuchia - Thái Lan làm gián đoạn giao thông đường bộ, nhất là tuyến hành lang kinh tế Đông - Tây, ảnh hưởng đến hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang Thái Lan hoặc quá cảnh qua Campuchia. Hai là, ảnh hưởng đến đầu tư và du lịch. Các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư tại Campuchia, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, viễn thông, ngân hàng, có thể gặp khó khăn khi tình hình bất ổn leo thang.

Ngoài ra, xung đột khiến du khách quốc tế e ngại du lịch tới Đông Nam Á, ảnh hưởng tới ngành du lịch Việt Nam vốn có liên kết tour với Campuchia và Thái Lan. Ba là, ảnh hưởng tới việc thu hút nguồn đầu tư.

Khi Campuchia và Thái Lan bất ổn, Việt Nam có thể được hưởng lợi phần nào nhờ tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, lợi ích này không bù đắp được những rủi ro từ sự suy giảm chung của lòng tin kinh tế trong khu vực Đông Nam Á.

Tác động về chính trị - ngoại giao. Xung đột Campuchia - Thái Lan có tác động trước hết về chính trị - ngoại giao đối với Việt Nam theo nhiều hướng. Theo hướng thứ nhất, làm gia tăng áp lực ngoại giao, buộc Việt Nam phải ứng xử cân bằng đối với quan hệ với cả Campuchia và Thái Lan bởi Việt Nam có quan hệ hữu nghị truyền thống đặc biệt với Campuchia, lại vừa có lợi ích chiến lược trong quan hệ với Thái Lan - một nền kinh tế lớn trong ASEAN.

Bất kỳ sự thiên lệch nào cũng có thể ảnh hưởng tới uy tín ngoại giao của Việt Nam. Là quốc gia có kinh nghiệm giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, Việt Nam có thể đóng vai trò trung gian hoặc là bên hỗ trợ đối thoại Campuchia cũng như Thái Lan trong khuôn khổ ASEAN.

Tác động xã hội và nhân đạo. Nếu xung đột Campuchia - Thái Lan leo thang, nguy cơ hàng nghìn người Campuchia chạy sang Việt Nam lánh nạn là điều khó tránh khỏi. Trong bối cảnh đó, Việt Nam sẽ phải đối mặt với gánh nặng nhân đạo, chi phí an sinh xã hội, và áp lực đối với các tỉnh biên giới.

Xung đột Campuchia - Thái Lan kéo dài làm gia tăng tội phạm xuyên biên giới. Các lực lượng tội phạm như buôn lậu, ma túy, buôn người và các hoạt động phi pháp khác có thể lợi dụng sự bất ổn để phát triển mạnh, gây khó khăn cho công tác quản lý xã hội và an ninh của Việt Nam.

Ngoài ra, xung đột Campuchia - Thái Lan ảnh hưởng đến cộng đồng người Việt ở Campuchia và Thái Lan, buộc nhà nước phải có các biện pháp bảo hộ công dân./.