Báo chí và chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số

Nhận thức, yêu cầu mới đối với công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số

Trong toàn bộ tiến trình cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn xác định công tác tư tưởng là bộ phận đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng Đảng, có ý nghĩa quyết định đối với sự ổn định chính trị và thành bại của sự nghiệp cách mạng.

Thực tiễn lịch sử cho thấy, từ đấu tranh giành độc lập dân tộc đến xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, công tác tư tưởng luôn giữ vai trò đi trước, bảo đảm sự thống nhất về nhận thức, ý chí và hành động trong toàn Đảng, toàn dân và toàn quân.

Về bản chất, công tác tư tưởng là quá trình xác lập, truyền bá, bảo vệ và phát triển hệ tư tưởng của Đảng; đồng thời, định hướng nhận thức, củng cố niềm tin và tổ chức hành động của nhân dân theo mục tiêu, lý tưởng đã lựa chọn.

Nền tảng của công tác này là chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới của Đảng. Đây là cơ sở bảo đảm sự thống nhất trong Đảng, đồng thuận trong xã hội và tạo sức mạnh tổng hợp cho phát triển đất nước⁽¹⁾.

Không chỉ giữ vai trò định hướng, công tác tư tưởng còn trực tiếp đưa đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống. Thông qua tuyên truyền, giáo dục và thuyết phục, các chủ trương được chuyển hóa thành nhận thức và hành động tự giác của cán bộ, đảng viên và nhân dân. Thực tiễn cho thấy, nơi nào làm tốt công tác tư tưởng, nơi đó chủ trương được triển khai hiệu quả và bền vững hơn.

Một nội dung cốt lõi khác là xây dựng thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng và bản lĩnh chính trị cho cán bộ, đảng viên và nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Công việc thành hay bại phần lớn là do tư tưởng”.

Điều đó cho thấy, tư tưởng vừa là yếu tố định hướng, vừa là động lực tinh thần quyết định hiệu quả hành động. Công tác tư tưởng không đơn thuần là truyền đạt thông tin, mà còn là quá trình giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, góp phần hình thành con người có bản lĩnh, trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Công tác tư tưởng giữ vai trò quan trọng trong củng cố mối quan hệ mật thiết giữa Đảng và nhân dân thông qua nắm bắt, phản ánh và định hướng dư luận xã hội. Đây là cầu nối giữa “ý Đảng” và “lòng dân”, góp phần tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc - nền tảng làm nên mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam.

Trên mặt trận đấu tranh tư tưởng, công tác tư tưởng còn là “vũ khí sắc bén” để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, ngăn chặn các biểu hiện suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”.

Bước vào thời kỳ chuyển đổi số, công tác tư tưởng đứng trước những điều kiện và thách thức mới. Sự phát triển mạnh mẽ của Internet, mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, tiếp nhận và lan truyền thông tin.

Không gian thông tin hiện nay vận hành theo hướng đa chiều, phi tuyến tính và lan truyền tức thời. Mỗi cá nhân không chỉ là người tiếp nhận, mà còn đồng thời là chủ thể sản xuất, chia sẻ và khuếch tán thông tin, khiến cấu trúc truyền thông trở nên phân tán và phức tạp hơn.

Không gian mạng ngày càng trở thành một “không gian xã hội mới”, nơi diễn ra đồng thời các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và chính trị - tư tưởng. Với hơn 85 triệu người sử dụng Internet, Việt Nam đang chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt giữa thông tin chính thống và phi chính thống, giữa thông tin tích cực và các luồng thông tin sai lệch, xuyên tạc.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và công nghệ tạo lập nội dung số khiến ranh giới giữa thật - giả, đúng - sai ngày càng khó phân biệt, tác động trực tiếp đến nhận thức và tâm lý xã hội.

Lợi dụng đặc điểm đó, các thế lực thù địch gia tăng hoạt động chống phá trên không gian mạng thông qua phát tán thông tin sai lệch, thao túng dư luận và gây nhiễu loạn nhận thức xã hội, đặc biệt hướng vào giới trẻ.

Việc ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu và thuật toán lan truyền giúp các nội dung xấu độc có khả năng tiếp cận nhanh, rộng và mang tính cá nhân hóa cao, từ đó gia tăng nguy cơ đối với an ninh tư tưởng và ổn định xã hội.

Những biến đổi sâu sắc của môi trường truyền thông số đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mạnh mẽ công tác tư tưởng theo hướng số hóa, hiện đại hóa và đa nền tảng nhằm nâng cao khả năng hiện diện, tương tác và định hướng dư luận trên không gian mạng.

Trong bối cảnh thông tin lan truyền theo thời gian thực, công tác tư tưởng cần chủ động “đi trước một bước”, kịp thời định hướng thông tin, không để khoảng trống truyền thông khiến các thế lực xấu có cơ hội lợi dụng.

Cùng với đó, việc nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng trở thành yêu cầu then chốt, đòi hỏi vừa vững bản lĩnh chính trị, vừa thành thạo công nghệ và có khả năng nắm bắt xu hướng truyền thông số.

Đồng thời, công tác tư tưởng cần tăng cường năng lực dự báo, giám sát và xử lý khủng hoảng truyền thông, cũng như triển khai theo hướng liên ngành, gắn kết chặt chẽ giữa báo chí, công nghệ, giáo dục và an ninh mạng nhằm tạo sức mạnh tổng hợp trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Báo chí cách mạng - chủ thể xung kích trong chiến lược công tác tư tưởng của Đảng thời kỳ chuyển đổi số

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, báo chí cách mạng Việt Nam không chỉ thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền, mà còn ngày càng khẳng định vai trò là chủ thể quan trọng trong chiến lược công tác tư tưởng của Đảng.

Báo chí vừa truyền tải chủ trương, chính sách và phản ánh đời sống xã hội, vừa dẫn dắt nhận thức, định hướng dư luận, kiến tạo niềm tin xã hội và tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đặc biệt trong môi trường thông tin đa chiều và cạnh tranh gay gắt hiện nay.

Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, lan truyền và tiếp nhận thông tin. Không gian mạng với đặc trưng lan truyền nhanh, khó kiểm chứng khiến ranh giới giữa thật - giả, đúng - sai ngày càng khó phân biệt.

Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống giữ vai trò thiết lập “trật tự thông tin”, trở thành nguồn thông tin xác thực, góp phần ổn định nhận thức xã hội và hạn chế khủng hoảng niềm tin. Báo chí không chỉ phản ánh sự kiện mà còn phải phân tích, lý giải bản chất vấn đề, giúp công chúng nhận diện đúng các hiện tượng xã hội.

Trong chiến lược công tác tư tưởng hiện nay, báo chí còn giữ vai trò kiến tạo “dòng chảy dư luận tích cực”. Thay vì chỉ phản ứng trước tin giả hay các quan điểm sai trái, báo chí cần chủ động dẫn dắt không gian thông tin bằng các luận cứ khoa học, dữ liệu xác thực và cách tiếp cận thuyết phục.

Điều đó đòi hỏi báo chí chuyển từ “đưa tin” sang “dẫn dắt nhận thức”, trong đó mỗi sản phẩm báo chí không chỉ cung cấp thông tin mà còn góp phần định hướng giá trị, củng cố đồng thuận xã hội và tăng cường niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.

Báo chí cách mạng đồng thời là lực lượng nòng cốt trong xây dựng “hệ miễn dịch thông tin” của xã hội. Trong cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, nhiệm vụ không chỉ là phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, mà còn nâng cao “sức đề kháng” của công chúng trước thông tin xấu độc.

Thông qua các hoạt động phân tích, giải thích chính sách và định hướng dư luận, báo chí góp phần hình thành tư duy tiếp nhận thông tin có chọn lọc, giúp người dân chủ động phân biệt đúng - sai trong môi trường số.

Bên cạnh đó, báo chí còn là không gian đối thoại xã hội quan trọng, góp phần kết nối “ý Đảng” với “lòng dân”, củng cố đồng thuận xã hội và giữ vững ổn định chính trị. Trong kỷ nguyên số, báo chí cũng trở thành lực lượng trực tiếp trên “mặt trận không gian mạng”, đòi hỏi phải làm chủ công nghệ truyền thông mới, ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và phân tích xu hướng dư luận để kịp thời định hướng thông tin và xử lý khủng hoảng truyền thông.

Để phát huy vai trò của báo chí trong chiến lược công tác tư tưởng của Đảng, cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:

Một là, tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí, bảo đảm báo chí giữ vững bản chất cách mạng, tính định hướng chính trị và tôn chỉ hoạt động. Đây là điều kiện cốt lõi để báo chí phát huy vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, tránh xa xu hướng thương mại hóa hoặc chạy theo thông tin giật gân, câu khách.

Hai là, đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức truyền thông theo hướng đa nền tảng, đa phương tiện và lấy công chúng làm trung tâm. Một nội dung phải được báo chí hiện đại triển khai đồng thời trên báo điện tử, truyền hình, mạng xã hội và các nền tảng số, nhằm mở rộng độ phủ và tăng khả năng tiếp cận, đặc biệt với giới trẻ. Xu hướng sản xuất nội dung ngắn, trực quan, tương tác cao cần được đẩy mạnh để phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin mới.

Ba là, nâng cao năng lực đội ngũ người làm báo. Trong môi trường số, nhà báo không chỉ là người truyền tải thông tin, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình định hình nhận thức xã hội. Vì vậy, bên cạnh bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp, đội ngũ báo chí cần được trang bị kỹ năng công nghệ, báo chí dữ liệu, báo chí đa phương tiện và khả năng xử lý thông tin trên nền tảng số. Xây dựng đội ngũ “nhà báo số” vừa có bản lĩnh chính trị, vừa có kỹ năng công nghệ là điều kiện quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh và khả năng dẫn dắt của báo chí cách mạng.

Bốn là, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa báo chí với cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng an ninh mạng và các nền tảng công nghệ nhằm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tin giả, xử lý nhanh các thông tin sai lệch ngay từ giai đoạn đầu lan truyền. Báo chí cũng cần chủ động mở rộng hiện diện trên các nền tảng số để “chiếm lĩnh không gian thông tin”, tăng cường tương tác với công chúng và nâng cao hiệu quả định hướng dư luận./.

(1) Xem: Nguyễn Trọng Nghĩa: “Nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng, góp phần tạo mọi điều kiện thuận lợi để đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 19-2-2025.