Acropolis Athens – từ biểu tượng của nền dân chủ cổ đại đến bài học bảo tồn di sản văn hóa

Bối cảnh lịch sử: Công trình của thời đại Pericles

Acropolis (tiếng Hy Lạp là Akropolis, nghĩa là thành trên cao) là một mỏm đá vôi cao 156m so với mực nước biển, án ngữ trung tâm bồn địa Athens. Nếu Agora cổ đại là không gian của triết học và tranh biện thị dân, thì Acropolis là không gian của quyền lực nhà nước và tín ngưỡng.

Quần thể hiện tại được hình thành sau cuộc tàn phá của người Ba Tư năm 480 Trước công nguyên. Dưới sự lãnh đạo của Pericles, từ năm 447 - 432 Trước công nguyên, Athens đã huy động nguồn lực to lớn, một phần từ ngân khố liên minh Delos, để xây dựng một chương trình kiến trúc đồ sộ nhằm khẳng định vị thế bá chủ của Athens trong thế giới Hy Lạp.

Công trình trung tâm là đền Parthenon, đền thờ nữ thần Athena Parthenos - vị thần bảo hộ thành bang. Đền do 2 kiến trúc sư Ictinus và Callicrates thiết kế, dưới sự giám sát nghệ thuật của nhà điêu khắc Phidias, được làm hoàn toàn bằng đá cẩm thạch Pentelic.

Đây được coi là đỉnh cao của thức cột Doric (1 trong 3 hệ thức cột cổ điển cơ bản và lâu đời nhất của kiến trúc Hy Lạp cổ đại, cùng với Ionic và Corinthian) trong kiến trúc cổ điển.

Bên cạnh Parthenon, quần thể gồm 4 di tích chính còn lại: Propylea (cổng chính), đền Erechtheion với hàng hiên Caryatid nổi tiếng thờ Athena và Poseidon, đền Athena Nike và nhà hát Dionysus. Tất cả tạo thành một tổng thể thống nhất, vừa có tính phòng thủ, vừa có tính biểu tượng tôn giáo - chính trị.

Giá trị kép: Thành tựu kiến trúc và mâu thuẫn lịch sử

Về mặt kiến trúc, Parthenon là một thành tựu vượt thời gian. Nó được ca ngợi là thành tựu kiệt xuất của kiến trúc Hy Lạp cổ đại. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra những thủ pháp tạo ảo giác quang học tinh vi: không có một đường thẳng tuyệt đối nào trong công trình, các cột đều hơi phình ở giữa (entasis) và nghiêng vào trong, nền đền hơi cong lên để tạo cảm giác cân bằng hoàn hảo khi nhìn từ xa. Đó là sự kết hợp giữa toán học, mỹ học và thủ công ở trình độ rất cao.

Tuy nhiên, tiếp cận dưới lăng kính duy vật lịch sử, Acropolis cũng phơi bày mâu thuẫn nội tại của nền dân chủ chủ nô Athens. Một công trình tôn vinh dân chủ, lý tính và con người lại được xây dựng trên cơ sở bóc lột sức lao động nô lệ và nguồn tài chính cưỡng bức từ các thành bang đồng minh.

Vẻ đẹp vĩnh cửu của nó được trả giá bằng sự bất bình đẳng sâu sắc của xã hội chiếm hữu nô lệ. Chính mâu thuẫn này đã dẫn đến sự suy tàn nhanh chóng của Athens sau Chiến tranh Peloponnese.

Đây là điểm mà chúng ta cần nhìn nhận biện chứng: trân trọng giá trị nhân loại phổ quát của di sản, nhưng không thần thánh hóa mô hình xã hội đã sản sinh ra nó.

Số phận của di sản và vấn đề hoàn trả hiện vật

Lịch sử Acropolis sau thời cổ đại là lịch sử của những lớp chồng lấn: từ đền thờ ngoại giáo thành nhà thờ Thiên Chúa giáo, rồi thành thánh đường Hồi giáo dưới thời Ottoman, rồi thành kho thuốc súng và bị trúng đạn pháo Venice năm 1687.

Vấn đề thời sự nhất hiện nay là vụ Elgin Marbles (còn gọi là Parthenon Marbles) - bộ sưu tập gồm hơn 30 bức điêu khắc và mảnh kiến trúc bằng đá cẩm thạch có niên đại hơn 2.500 năm từ Hy Lạp cổ đại.

Đầu thế kỷ XIX, Bá tước Elgin đã tháo dỡ khoảng 75m phù điêu, 17 tượng đầu hồi và 15 metope (tấm đá hình chữ nhật hoặc hình vuông dùng để lấp đầy khoảng trống giữa 2 dầm 3 vạch trên dải băng trang trí của thức cột Doric) của Parthenon đưa về Anh.

Hiện chúng được trưng bày tại Bảo tàng Anh. Chính phủ Hy Lạp từ năm 1983 đến nay kiên trì đòi hoàn trả, coi đây là vấn đề chủ quyền văn hóa.

Quan sát thực địa cho thấy, Bảo tàng Acropolis mới (khánh thành năm 2009) đã dành riêng một tầng với ánh sáng tự nhiên mô phỏng đúng hướng Parthenon để chờ đón các hiện vật trở về, trong khi các bản sao thạch cao màu trắng được đặt tạm tại London.

Tranh chấp này đặt ra một tiền lệ pháp lý quốc tế quan trọng: ai là chủ sở hữu hợp pháp của di sản văn hóa trong bối cảnh chủ nghĩa thực dân đã qua?

Việc bảo tồn tại chỗ cũng là một thách thức. Parthenon hiện được bao phủ bởi giàn giáo trong một dự án trùng tu kéo dài hàng thập niên do Ủy ban Bảo tồn Acropolis điều hành.

Đây là dự án trùng tu theo nguyên tắc đảo ngược (reversibility) và sử dụng vật liệu gốc, được giới chuyên môn đánh giá là hình mẫu về bảo tồn di tích đá.

Bài học gợi mở cho Việt Nam

Từ trường hợp Acropolis, có thể rút ra 3 bài học cho công tác bảo tồn di sản ở Việt Nam hiện nay.

Thứ nhất, về nhận thức: di sản phải được đặt trong tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, không tách rời khỏi đời sống cộng đồng. Người Hy Lạp không “đóng băng” Acropolis thành “bảo tàng chết”.

Họ cho phép hàng triệu du khách leo lên mỗi năm, thu phí 30 euro cho vé liên tuyến 7 điểm, lấy nguồn thu tái đầu tư cho bảo tồn. Đây là mô hình kinh tế di sản bền vững.

Thứ hai, về quản lý: cần một cơ quan chuyên môn độc lập, có tính liên ngành cao (khảo cổ, kiến trúc, hóa học, vật liệu) và kế hoạch dài hạn.

Dự án Acropolis được lập kế hoạch đến năm 2030, với từng viên đá được đánh số, quét 3D.

Thứ ba, về đấu tranh bảo vệ chủ quyền văn hóa: trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo vệ và đòi lại hiện vật, tư liệu cổ bị thất lạc ra nước ngoài là nhiệm vụ mang tính chính trị - văn hóa.

Kinh nghiệm vận động ngoại giao bền bỉ, kết hợp với việc xây dựng cơ sở vật chất đủ tầm để đón nhận di sản như Hy Lạp đã làm, là điều Việt Nam có thể tham khảo đối với các cổ vật đang lưu giữ ở nước ngoài.

***

Acropolis không chỉ là đống đá cẩm thạch. Nó là một văn bản lịch sử, nơi mỗi vết nứt đều ghi lại một cuộc chiến tranh, một cuộc cách mạng, một sự chiếm đóng.

Đứng trên đó nhìn xuống Athens trắng xóa và ồn ào, người ta hiểu rằng bảo tồn di sản không phải là để thờ phụng quá khứ, mà là để tìm ra căn cứ cho tương lai./.

Về với quê hương triết gia vĩ đại Socrates

Cảm thán Hy Lạp - “đất mẹ châu Âu”