Xu hướng phát triển quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga: Cạnh tranh, hợp tác, đối đầu

Đặc điểm nổi bật trong mối quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga

Quan hệ Mỹ - Trung Quốc

Quan hệ Mỹ - Trung Quốc đang chuyển từ “can dự chiến lược” sang cạnh tranh chiến lược toàn diện, thể hiện trên nhiều lĩnh vực: 1- Kinh tế - thương mại: Mỹ đẩy mạnh chính sách “giảm thiểu phụ thuộc”, kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao (bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, lượng tử), tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng chuyển sản xuất sang các nước bạn bè thân thiện; 2- Công nghệ - đổi mới: 2 cường quốc cạnh tranh vị thế dẫn dắt trong các công nghệ nền tảng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; 3- Địa - chiến lược: gia tăng cạnh tranh ảnh hưởng tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, hai bên vẫn duy trì đối thoại có chọn lọc trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, kiểm soát rủi ro xung đột, ổn định tài chính toàn cầu. Điều này cho thấy quan hệ Mỹ - Trung Quốc không phải “Chiến tranh lạnh kiểu cũ”, mà là sự cạnh tranh trong phụ thuộc lẫn nhau.

Sau Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung Quốc được tổ chức tại thành phố Busan (Hàn Quốc) vào tháng 11-2025, 2 nước đã thiết lập các kênh liên lạc trực tiếp hơn về các vấn đề toàn cầu, góp phần giảm bớt căng thẳng thương mại và tăng cường hợp tác.

Mỹ đã giảm thuế nhập khẩu đối với mặt hàng thuốc fentanyl từ 20% xuống 10%, Trung Quốc đình chỉ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới và cam kết mua các sản phẩm nông nghiệp của Mỹ.

Hai bên nhất trí hợp tác trong các vấn đề, như thực thi pháp luật về ma túy và cuộc khủng hoảng Ukraina. Sự tương tác này nhằm mục đích giảm nguy cơ đối đầu kinh tế và hỗ trợ sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Quan hệ Mỹ - Nga

Quan hệ Mỹ - Nga đang ở mức căng thẳng nhất kể từ sau Chiến tranh lạnh, đặc biệt sau xung đột Ukraina. Các đặc điểm chính bao gồm:

1- Đối đầu quân sự - an ninh: Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mở rộng về phía Đông, trong khi Nga coi đây là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh quốc gia;

2- Trừng phạt kinh tế và cô lập chính trị: Mỹ và các đồng minh áp đặt các gói trừng phạt sâu rộng nhằm vào Nga, làm gián đoạn quan hệ kinh tế - tài chính song phương;

3- Suy giảm cơ chế kiểm soát vũ khí: nhiều hiệp ước kiểm soát vũ khí chiến lược bị đình trệ hoặc chấm dứt, như Hiệp ước lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) không còn hiệu lực, Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) rơi vào tình trạng bế tắc.

Quan hệ Mỹ - Nga hiện có xu hướng đối đầu kéo dài, với khả năng hợp tác rất hạn chế, chủ yếu tập trung vào tránh leo thang hạt nhân ngoài tầm kiểm soát. Bên cạnh đó, nền kinh tế Nga đã thu hẹp xuống mức của một quốc gia có thu nhập trung bình. Cuộc xung đột Nga - Ukraina và các lệnh trừng phạt của phương Tây đã làm giảm mức tăng trưởng GDP của Nga.

Nga đã chuyển hướng xuất khẩu năng lượng sang châu Á, nhưng giá cả và khối lượng đều thấp hơn trước. Ngành sản xuất công nghệ cao của Nga cũng bị cản trở bởi các hạn chế nhập khẩu công nghệ. Trong bối cảnh hợp tác Mỹ - Trung Quốc ngày càng gia tăng, tính độc lập của Nga tại các điểm nóng khu vực đã suy yếu.

Quan hệ Trung Quốc - Nga

Quan hệ Trung Quốc - Nga trong những năm gần đây phát triển theo hướng đối tác chiến lược toàn diện, phản ánh sự gia tăng đáng kể về mức độ hợp tác song phương trong nhiều lĩnh vực then chốt. Trên phương diện kinh tế, 2 nước đẩy mạnh hợp tác về năng lượng, thương mại và tài chính, đặc biệt trong bối cảnh Nga chịu các biện pháp trừng phạt toàn diện từ phương Tây, còn Trung Quốc có nhu cầu đa dạng hóa nguồn cung và mở rộng không gian kinh tế đối ngoại.

Trên bình diện chính trị - đối ngoại, Trung Quốc và Nga tăng cường phối hợp lập trường tại các diễn đàn đa phương như Liên hợp quốc, Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), qua đó thúc đẩy quan niệm về một trật tự thế giới đa cực, cân bằng hơn và giảm sự chi phối của các cơ chế do phương Tây dẫn dắt.

Đồng thời, hợp tác quân sự song phương cũng được mở rộng thông qua các cuộc tập trận chung, trao đổi quốc phòng và đối thoại an ninh chiến lược, góp phần nâng cao mức độ tin cậy lẫn nhau. Tuy nhiên, quan hệ Trung Quốc - Nga về bản chất vẫn mang tính thực dụng và linh hoạt, không phát triển thành một liên minh quân sự chính thức; cả hai bên đều duy trì sự thận trọng trong việc bảo vệ lợi ích chiến lược riêng, đặc biệt tại các không gian địa - chiến lược nhạy cảm như Trung Á và Bắc Cực, nơi tồn tại cả hợp tác lẫn cạnh tranh tiềm tàng.

Những xu hướng phát triển thời gian tới

Dựa trên tình hình quốc tế hiện nay, tương lai của quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga có thể được định hình theo xu hướng: cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và Mỹ là trục chính, Nga là biến số then chốt, mức độ tương tác giữa 3 nước sẽ thể hiện sự cân bằng động phức tạp và thực tiễn sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của các cuộc chơi quyền lực lớn, xung đột khu vực và các cơ chế đa phương.

Quan hệ Mỹ - Trung Quốc sẽ duy trì trạng thái cạnh tranh chiến lược trong thời gian dài, nhưng cả hai bên sẽ tránh xung đột quân sự trực tiếp. Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đang gia tăng trong các lĩnh vực như thương mại, công nghệ và địa - chính trị, đặc biệt là với những căng thẳng thường xuyên ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, cả hai bên đều nhận thức được cái giá phải trả của một cuộc đối đầu toàn diện và do đó duy trì đối thoại gián tiếp thông qua các cơ chế quản lý khủng hoảng để ngăn chặn tình hình leo thang ngoài tầm kiểm soát. Mô hình “cạnh tranh cùng tồn tại” này có thể tiếp tục cho đến khi có sự thay đổi cơ bản về sức mạnh của một bên.

Nga đóng vai trò cân bằng trong tam giác quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga, với sự hợp tác chiến lược ngày càng sâu rộng với Trung Quốc. Hợp tác giữa Trung Quốc và Nga tiếp tục được tăng cường trong các lĩnh vực như chính trị, năng lượng và an ninh. Cả hai bên cùng phản đối chủ nghĩa đơn phương và việc mở rộng NATO, nhưng sự hợp tác chủ yếu tập trung vào việc đối phó với áp lực từ Mỹ hơn là hình thành một liên minh quân sự chính thức.

Trong tương lai, Nga có thể sẽ hợp tác nhiều hơn với Trung Quốc, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế và công nghệ, nhưng sự ổn định của quan hệ Trung Quốc - Nga phụ thuộc vào việc giải quyết cuộc khủng hoảng Ukraina và việc duy trì các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Quan hệ Mỹ - Nga khó có thể cải thiện trong ngắn hạn và sự đối đầu giữa 2 nước trong các lĩnh vực, như kiểm soát vũ khí, có thể leo thang. Mỹ coi Nga là đối thủ chiến lược chính, ủng hộ Ukraina và thúc đẩy việc mở rộng NATO, trong khi Nga đáp trả bằng cách tăng cường hợp tác với Trung Quốc.

Nếu xung đột Nga - Ukraina chuyển biến tốt hơn, hoặc nếu Mỹ và Nga đạt được sự đồng thuận về các vấn đề như kiểm soát vũ khí hạt nhân, quan hệ hai bên có thể dịu bớt trong một số lĩnh vực, nhưng nhìn chung lập trường đối đầu dự kiến sẽ vẫn tiếp diễn.

Các cơ chế đa phương như SCO và BRICS sẽ trở thành những nền tảng quan trọng cho sự tương tác gián tiếp giữa Mỹ, Trung Quốc và Nga bởi các cơ chế này mở ra nhiều kênh đối thoại giữa 3 cường quốc, góp phần ứng phó, xử lý những khác biệt.

Từ xu hướng phát triển quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga, có thể thấy rằng: đối với trật tự quốc tế, thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp kéo dài, đặc trưng bởi sự suy giảm tương đối của các cấu trúc ổn định truyền thống, gia tăng bất định chiến lược và cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc.

Tuy nhiên, bối cảnh đó cũng mở ra không gian mới để các quốc gia tầm trung và khu vực phát huy vai trò, thông qua tham gia chủ động vào các cơ chế đa phương, đóng góp vào quản trị toàn cầu và định hình luật chơi quốc tế.

Đối với các nước đang phát triển, bối cảnh cạnh tranh nước lớn đặt ra yêu cầu phải theo đuổi chính sách đối ngoại chủ động và linh hoạt, tránh bị cuốn vào các liên kết mang tính đối đầu, đồng thời tăng cường đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế và củng cố nội lực kinh tế, khoa học - công nghệ nhằm nâng cao khả năng tự chủ chiến lược.

Đối với Việt Nam, những biến động trong quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga càng khẳng định tính đúng đắn của đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; trong đó cần kết hợp hài hòa giữa hợp tác và đấu tranh, xử lý linh hoạt quan hệ với các nước lớn, giữ vững cân bằng chiến lược, qua đó bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển bền vững./.