Xây dựng nền văn hóa "mới", con người Thủ đô "mới", đưa Hà Nội bước vào kỷ nguyên phát triển mới

Bước vào thập niên thứ ba của thế kỷ 21, Việt Nam đang đứng trước kỷ nguyên mới với khát vọng phát triển mạnh mẽ, hướng tới những mục tiêu mang tính bước ngoặt vào năm 2030 và 2045. Đại hội XIII của Đảng (2021) đã xác định dấu mốc quan trọng: phấn đấu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, bên cạnh tăng tốc phát triển kinh tế, Đảng ta nhấn mạnh vai trò nền tảng của văn hóa và con người. Văn kiện Đại hội XIII nêu rõ cần “khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc”¹ - những động lực tinh thần cốt lõi để đưa dân tộc vươn lên nhanh và bền vững.

Trong bối cảnh ấy, Hà Nội - Thủ đô nghìn năm văn hiến được giao trọng trách tiên phong dẫn dắt sự phát triển chung của cả nước trong kỷ nguyên mới. Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 15-NQ/TW (ngày 5/5/2022) xác định mục tiêu đến năm 2030, Hà Nội phải trở thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”, xứng đáng là trung tâm, động lực phát triển hàng đầu của cả nước và có sức cạnh tranh khu vực; tiến tới năm 2045, Hà Nội là thành phố toàn cầu với mức sống, chất lượng sống cao, kinh tế - văn hóa - xã hội phát triển đặc sắc hài hòa, tiêu biểu cho cả nước, ngang tầm thủ đô các nước phát triển. Rõ ràng, một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại là điều kiện tiên quyết để Thủ đô bước vào kỷ nguyên mới, đóng vai trò “đầu tàu” đưa dân tộc “vươn mình” trên trường quốc tế.

Để đạt được những khát vọng đó, vấn đề đặt ra là phải xây dựng được một nền văn hóa “mới” cùng lớp con người Thủ đô “mới” đáp ứng yêu cầu thời đại. Đây không phải là phủ nhận những giá trị cũ, mà là kế thừa nền tảng văn hóa truyền thống tốt đẹp, đồng thời đổi mới, chấn hưng văn hóa cho phù hợp với xã hội số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Ngay từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998), Đảng ta đã đề ra phương hướng xây dựng “nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.

Đến Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI (Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014), Đảng tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, đồng thời đề ra nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thống nhất mà đa dạng².

Nghị quyết này cũng nhấn mạnh trọng tâm của công tác xây dựng văn hóa là bồi đắp con người Việt Nam phát triển toàn diện với những phẩm chất tốt đẹp. Những giá trị cốt lõi như yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo được đề cao như các đặc tính cơ bản mà con người Việt Nam thời kỳ mới cần có³. Đây chính là những phẩm chất nền tảng để hình thành nên hình mẫu “con người mới” của Thủ đô trong kỷ nguyên số.

Tiếp nối các định hướng đó, Văn kiện Đại hội XIII (2021) đã nâng tầm quan điểm phát triển văn hóa và con người. Đảng xác định con người là trung tâm, chủ thể và nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển, lấy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam làm nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh bảo đảm sự phát triển bền vững đất nước.

Quan điểm này đặt văn hóa, con người vào vị trí then chốt trong công cuộc đổi mới. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc 2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đề nghị “chấn hưng văn hóa” và nhấn mạnh văn hóa phải thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước. Như vậy, đối với Hà Nội, xây dựng nền văn hóa mới và con người Thủ đô mới không chỉ là nhiệm vụ địa phương mà còn mang tầm chiến lược quốc gia, nhằm tạo động lực tinh thần cho kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

2. Giá trị văn hóa truyền thống - nền tảng của nền văn hóa “mới”

Hà Nội tự hào là mảnh đất nghìn năm văn hiến với bề dày truyền thống văn hóa phong phú, độc đáo. Giá trị văn hóa truyền thống của Thăng Long - Hà Nội chính là nền móng vững chắc để xây dựng nền văn hóa mới ngày nay. Trải qua hơn một ngàn năm lịch sử, vùng đất kinh kỳ này đã hun đúc nên một bản sắc văn hóa Thủ đô riêng có, kết tinh những tinh hoa văn hóa dân tộc.

Những nét thanh lịch, văn minh của người Hà Nội là kết quả của quá trình lịch sử lâu dài, được tạo dựng và bồi đắp bởi kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, vô giá, nơi hội tụ tinh hoa bốn phương và chắt lọc nên cốt cách người Tràng An thanh tao, tao nhã. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa sự tinh tế trong giao tiếp và sự ấm áp, nghĩa tình đã tạo nên hình ảnh người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trở thành biểu tượng của văn hóa Việt Nam.

Đặc trưng văn hóa Thủ đô thể hiện sinh động qua lối sống, phong tục, tập quán, cảnh quan kiến trúc và các di sản vật thể lẫn phi vật thể. Hà Nội lưu giữ nhiều di tích lịch sử - văn hóa nổi tiếng (như Khu di tích Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Chùa Một Cột, 36 phố phường cổ kính…), hàng ngàn lễ hội truyền thống, làng nghề thủ công, nghệ thuật dân gian đặc sắc, như ca trù, chèo, đến cùng nghệ thuật ẩm thực tinh tế, nếp sống thanh lịch, phong cách ứng xử nhã nhặn của con người Tràng An. Tất cả tạo nên một bản sắc văn hóa Hà Nội rất riêng, vừa đậm đà tính dân tộc, vừa có tính mở, sẵn sàng tiếp thu cái mới.

Trong thời đại ngày nay, những giá trị truyền thống ấy không những không mất đi mà càng được khẳng định là tài sản quý báu để phát triển. Người Hà Nội hiện đại vẫn giữ được lối sống giản dị, tinh tế, coi trọng nghĩa tình, trở thành hình mẫu lý tưởng về sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế.

Chính những phẩm chất tốt đẹp như thanh lịch, hào hoa, hiếu khách, trọng chữ tín… của người Tràng An đã tạo ấn tượng sâu sắc với bạn bè quốc tế, làm nên thương hiệu văn hóa cho Thủ đô. Sự lan tỏa của các giá trị văn hóa Hà Nội đã góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa chung của cả nước. Có thể nói, truyền thống văn hóa Hà Nội là nền tảng tinh thần vững chắc, là “mạch nguồn” nuôi dưỡng bản lĩnh và tâm hồn con người Thủ đô qua các thời kỳ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa nhanh, văn hóa truyền thống Hà Nội cũng đứng trước không ít thách thức. Sự du nhập ồ ạt của các luồng văn hóa ngoại lai, lối sống thực dụng, đô thị hóa thiếu kiểm soát… có thể làm mai một những giá trị xưa cũ. Một bộ phận giới trẻ Hà Nội ngày nay đang xa rời dần các sinh hoạt văn hóa truyền thống, ít hiểu biết về lịch sử - văn hóa dân tộc.

Những nếp sống thanh lịch “người Tràng An” có nguy cơ phai nhạt giữa nhịp sống hiện đại hối hả. Chính vì vậy, việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại cần được xem là nhiệm vụ cấp bách. Nền văn hóa “mới” của Thủ đô phải được xây dựng trên nền tảng tiếp nối liên tục truyền thống: giữ những tinh hoa cốt lõi của cha ông, đồng thời thổi luồng sinh khí mới để phù hợp với xã hội hiện đại.

Trên tinh thần đó, Hà Nội đã và đang triển khai nhiều nỗ lực bảo tồn di sản và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Các di tích lịch sử được trùng tu tôn tạo, các lễ hội cổ truyền được phục dựng hằng năm; nhiều chương trình học về lịch sử Thăng Long - Hà Nội, các cuộc thi tìm hiểu “Người Hà Nội thanh lịch, văn minh” trong trường học đã giúp lớp trẻ thêm tự hào và ý thức về di sản cha ông.

Thành phố cũng ban hành Quy tắc ứng xử nơi công cộng và phát động phong trào “Người Hà Nội thanh lịch, văn minh”, nhằm giữ gìn nét đẹp trong đời sống thường nhật của cộng đồng. Tất cả đều nhằm mục tiêu hun đúc bản lĩnh văn hóa cho người Hà Nội, bởi lẽ truyền thống văn hóa vững mạnh chính là “sức đề kháng” trước mọi biến động của thời đại số.

3. Con người Thủ đô “mới” trong kỷ nguyên phát triển mới

Bên cạnh việc xây dựng một nền văn hóa hiện đại, nhiệm vụ không kém phần quan trọng là đào tạo, phát triển “con người Thủ đô mới” - những công dân Hà Nội của kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nếu như lớp người Tràng An xưa nổi tiếng bởi thanh lịch, hào hoa, học thức, thì người Hà Nội trong kỷ nguyên mới cần kế thừa những phẩm chất truyền thống đó, đồng thời được trang bị thêm những năng lực, kỹ năng mới để thích ứng với môi trường xã hội, công nghệ không ngừng biến đổi.

Vậy “con người Thủ đô mới” cần có những tiêu chuẩn, phẩm chất gì? Trước hết, đó phải là những con người phát triển toàn diện về nhân cách, đạo đức, tri thức và kỹ năng, có tinh thần dân tộc sâu sắc nhưng cũng có tầm nhìn toàn cầu. Nghị quyết 33-NQ/TW đã nêu trọng tâm xây dựng con người Việt Nam với nhân cách, lối sống tốt đẹp, tập trung vào các đặc tính cơ bản sau:

- Yêu nước, tự hào dân tộc: Luôn đặt lợi ích Tổ quốc, Thủ đô lên trên, kế thừa tinh thần yêu nước nồng nàn của cha ông.

- Nhân ái, nghĩa tình: Sống giàu tình thương, nhân văn, có trước có sau, cư xử nghĩa tình với đồng bào.

- Trung thực: Thẳng thắn, liêm chính, coi trọng chữ tín trong công việc và quan hệ xã hội.

- Đoàn kết: Đề cao tinh thần cộng đồng, gắn bó xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, toàn thành phố.

- Cần cù, sáng tạo: Siêng năng trong lao động, ham học hỏi nâng cao tri thức; năng động, sáng tạo trong cách nghĩ cách làm, đóng góp cho sự phát triển chung⁴.

Những phẩm chất trên đây chính là giá trị cốt lõi của con người Việt Nam và cũng là chuẩn mực cho người Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Bên cạnh đó, là một công dân Thủ đô - trung tâm chính trị, văn hóa của cả nước - mỗi người Hà Nội còn cần có tác phong văn minh, lịch thiệp, ý thức công dân và trách nhiệm xã hội cao.

Điều này thể hiện qua những việc cụ thể như: tuân thủ pháp luật và quy tắc đô thị, ứng xử văn hóa nơi công cộng, giữ gìn vệ sinh và cảnh quan thành phố, sẵn sàng giúp đỡ du khách, bạn bè quốc tế... Đó chính là sự tiếp nối truyền thống “Thanh lịch - Văn minh” trong bối cảnh mới.

Đặc biệt, trong thời đại chuyển đổi số, sắp xếp tinh gọn bộ máy và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, công dân Hà Nội cần trang bị năng lực sử dụng công nghệ và thích ứng với môi trường số một cách văn hóa. Chỉ thị số 30-CT/TU của Thành ủy Hà Nội (năm 2024) đã nhấn mạnh yêu cầu tạo lập một môi trường văn hóa lành mạnh cả trong không gian mạng, hướng đến mục tiêu xây dựng lớp “công dân số” và “công dân toàn cầu”.

Cụ thể, Chỉ thị nêu nhiệm vụ “xây dựng, phát huy hiệu quả “văn hóa trên môi trường số”, khai thác tốt các giá trị truyền thống hướng tới mục tiêu xây dựng “công dân số”, “công dân toàn cầu””⁵. Điều này có nghĩa là người Hà Nội phải biết tận dụng các giá trị truyền thống làm điểm tựa tinh thần trong đời sống trực tuyến, đồng thời làm chủ công nghệ để học tập, lao động và giao tiếp hiệu quả trong môi trường quốc tế.

Như vậy, con người Thủ đô mới vừa phải giàu bản sắc truyền thống lại vừa hội đủ năng lực hiện đại. Họ cần có tri thức khoa học, kỹ năng số, tư duy sáng tạo, khả năng ngoại ngữ, hiểu biết văn hóa quốc tế… để tham gia cạnh tranh toàn cầu. Song song với đó, họ phải vững vàng về bản lĩnh chính trị, giữ gìn phẩm chất đạo đức, “tự diễn biến, tự chuyển hóa” trước mặt trái của kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và hội nhập.

Việc hình thành lớp người Hà Nội ưu tú như vậy đòi hỏi một quá trình lâu dài, từ giáo dục gia đình đến nhà trường và xã hội. Đây là trách nhiệm chung của toàn hệ thống chính trị và cộng đồng, trong đó vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên Thủ đô là rất quan trọng.

4. Chiến lược và giải pháp phát triển văn hóa Thủ đô trong kỷ nguyên mới

Để xây dựng thành công nền văn hóa mới và con người Thủ đô mới, Hà Nội cần triển khai đồng bộ nhiều chiến lược, giải pháp trên cơ sở các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước. Từ tầm quốc gia đến cấp thành phố, thời gian qua đã có nhiều văn kiện chính sách định hướng cho công cuộc chấn hưng văn hóa này:

Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) - Văn kiện đặt nền móng cho sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội. Đây là kim chỉ nam để Hà Nội bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa ngàn năm trong dòng chảy hiện đại.

Nghị quyết số 33-NQ/TW đề ra các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể về phát triển văn hóa, con người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nghị quyết nhấn mạnh văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội⁶ và coi trọng xây dựng con người toàn diện, hướng tới chân - thiện - mỹ. Đây là cơ sở để Hà Nội xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và chuẩn mực người Hà Nội thanh lịch, văn minh.

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng (2021) nâng tầm tư duy lý luận về văn hóa, coi văn hóa và con người là sức mạnh nội sinh cho phát triển bền vững. Văn kiện yêu cầu “phát huy niềm tự hào dân tộc, ý chí tự cường, sức sáng tạo, tinh thần cống hiến vì đất nước, khát vọng phát triển thịnh vượng…”⁷ và khẳng định lấy giá trị văn hóa, con người Việt Nam làm nền tảng, động lực phát triển đất nước. Đây là định hướng chiến lược để Hà Nội tập trung nguồn lực “chấn hưng văn hóa” trong kỷ nguyên hội nhập, bảo đảm phát triển Thủ đô hài hòa cả vật chất lẫn tinh thần.

Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030 (phê duyệt năm 2021) xác định mục tiêu xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam toàn diện, phù hợp xu thế thời đại và yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Chiến lược đề ra các chỉ tiêu cụ thể về mức hưởng thụ văn hóa, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản… làm cơ sở để Hà Nội xây dựng kế hoạch phát triển văn hóa địa phương trong giai đoạn mới.

Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị (2022) về phương hướng phát triển Thủ đô, định vị vai trò và tầm nhìn phát triển Hà Nội trong tương lai. Nghị quyết nêu rõ mục tiêu Hà Nội trở thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại” vào 2030, và đến 2045 là thành phố toàn cầu tiêu biểu⁸. Để hiện thực hóa, nghị quyết yêu cầu Hà Nội đẩy mạnh phát triển sự nghiệp văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, tạo môi trường hấp dẫn nhân tài, tri thức. Đây là kim chỉ nam trực tiếp cho các chương trình hành động cụ thể của thành phố.

Chương trình 06-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội (khóa XVII, 2021-2025) là Chương trình chuyên đề về “Phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh”. Nhiều chỉ tiêu cụ thể đã được đề ra, như tỷ lệ gia đình văn hóa, làng văn hóa, số lượng thiết chế văn hóa cơ sở, tỷ lệ người dân tham gia hoạt động văn hóa…⁹ Thành ủy cũng ban hành Chỉ thị số 30-CT/TU (2024) nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với nhiệm vụ xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh trong tình hình mới. Những văn bản này cho thấy quyết tâm chính trị cao của lãnh đạo thành phố trong việc phát triển văn hóa con người Thủ đô.

Trên cơ sở các định hướng chiến lược nói trên, Hà Nội cần tập trung triển khai một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và vai trò lãnh đạo về phát triển văn hóa.

Các cấp ủy, chính quyền Thủ đô phải đặt xây dựng văn hóa ngang tầm với phát triển kinh tế - xã hội. Cần quán triệt sâu sắc quan điểm “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” trong mọi chương trình, kế hoạch.

Đội ngũ cán bộ cần nêu gương trong việc thực hiện lối sống văn hóa, ứng xử chuẩn mực, coi trọng yếu tố văn hóa trong quản lý và phát triển. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền vận động để toàn xã hội hiểu rằng phát triển Thủ đô không chỉ ở những tòa cao ốc hay dự án công nghiệp, mà còn ở tầm vóc văn hóa, trí tuệ con người.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển văn hóa.

Thành phố cần sớm xây dựng và ban hành Chiến lược phát triển văn hóa Thủ đô đến 2030, tầm nhìn 2045, bám sát Chiến lược văn hóa quốc gia. Chính sách phải tạo điều kiện thuận lợi cho bảo tồn di sản, phát triển các loại hình nghệ thuật, nghề truyền thống; đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa, thị trường các sản phẩm sáng tạo mang thương hiệu Hà Nội.

Việc đầu tư cho văn hóa phải tương xứng, khắc phục tình trạng dàn trải manh mún. Cần có chính sách đãi ngộ thu hút nhân tài văn hóa, hỗ trợ nghệ nhân dân gian, văn nghệ sĩ sáng tạo những tác phẩm giá trị về Hà Nội, xây dựng các công trình văn hóa xứng tầm Thủ đô.

Thứ ba, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ cơ sở.

Mỗi cộng đồng dân cư, mỗi khu phố, làng xã của Hà Nội phải thực sự trở thành “một môi trường văn hóa lành mạnh”, góp phần giáo dục, rèn luyện con người về nhân cách, lối sống. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” cần được tiếp tục đẩy mạnh, đi vào chiều sâu, tránh hình thức.

Thành phố cần chăm lo xây dựng đời sống văn hóa ở cả đô thị lẫn nông thôn, thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa nội thành với ngoại thành. Quan tâm đầu tư phát triển các thiết chế văn hóa cơ sở (nhà văn hóa, thư viện, câu lạc bộ…) đến từng quận, huyện, khu dân cư, tạo điều kiện cho người dân tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao lành mạnh. Một môi trường văn hóa tốt sẽ là mảnh đất nuôi dưỡng những công dân tốt.

Thứ tư, đổi mới giáo dục - đào tạo gắn với giá trị văn hóa Hà Nội.

Giáo dục Thủ đô cần chú trọng cả “dạy chữ” lẫn “dạy người”. Ngay từ bậc học mầm non, phổ thông, cần đưa nội dung giáo dục truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội, giáo dục ứng xử thanh lịch vào chương trình học một cách sinh động, hiệu quả. Song song với truyền thụ kiến thức hiện đại, cần bồi đắp cho học sinh lòng yêu nước, tự hào về Hà Nội, ý thức công dân, kỹ năng sống và làm việc.

Các trường học phải trở thành “trung tâm văn hóa”, nơi hình thành và nuôi dưỡng nhân cách văn hóa cho thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, hệ thống đào tạo đại học, dạy nghề ở Hà Nội cần tiên phong trong việc trang bị kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy sáng tạo cho người học, để cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, vừa có trí tuệ hiện đại vừa có tầm văn hóa sâu rộng.

Thứ năm, phát triển công nghiệp văn hóa và đô thị sáng tạo.

Hà Nội có tiềm năng lớn về các ngành công nghiệp văn hóa (như du lịch văn hóa, điện ảnh, mỹ thuật, thiết kế sáng tạo, thủ công mỹ nghệ…). Thành phố đã được UNESCO công nhận là “Thành phố sáng tạo” ở lĩnh vực thiết kế, do vậy, Hà Nội cần tận dụng danh hiệu này để thu hút đầu tư và nhân lực sáng tạo. Cần hình thành các không gian sáng tạo, vườn ươm nghệ thuật trong lòng đô thị, nơi giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, kích thích tài năng trẻ cống hiến.

Việc tổ chức các sự kiện văn hóa - nghệ thuật tầm cỡ quốc tế tại Hà Nội (như Lễ hội thiết kế sáng tạo, Liên hoan phim, Biennale nghệ thuật…) sẽ vừa quảng bá hình ảnh Thủ đô, vừa tạo động lực cho ngành công nghiệp văn hóa phát triển. Đô thị Hà Nội cũng cần quy hoạch các trung tâm văn hóa mới, nhà hát, bảo tàng hiện đại, công viên văn hóa…, đồng thời bảo tồn các không gian văn hóa cổ (phố cổ, làng cổ) - hướng tới một Thủ đô vừa giàu bản sắc vừa năng động sáng tạo.

Thứ sáu, xây dựng văn hóa số và quản trị truyền thông.

Trong kỷ nguyên mới, Hà Nội phải đi đầu trong việc tạo lập văn hóa lành mạnh trên không gian mạng. Cần đẩy mạnh phong trào xây dựng “văn hóa số” trong cộng đồng, vận động mỗi người dân ứng xử có văn hóa trên mạng xã hội, biết chọn lọc tiếp nhận thông tin và đề cao các giá trị tích cực. Thành phố cần phối hợp với các cơ quan truyền thông định hướng nội dung thông tin lành mạnh, quảng bá rộng rãi những nét đẹp văn hóa Hà Nội, đồng thời đấu tranh chống các hiện tượng lệch lạc, phản văn hóa trên internet.

Phát huy các kênh truyền thông mới (các trang mạng, ứng dụng di động) để lan tỏa hình ảnh người Hà Nội văn minh, thân thiện. Song song, chú trọng bảo vệ an ninh văn hóa mạng, ngăn chặn các sản phẩm độc hại, xuyên tạc làm suy thoái văn hóa. Một hệ sinh thái số lành mạnh sẽ hỗ trợ rất lớn cho việc xây dựng con người Hà Nội thời đại mới.

5. Phát huy giá trị văn hóa Hà Nội trong giao lưu, hội nhập quốc tế

Quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế những thập niên qua đã mở ra cho Hà Nội nhiều cơ hội giao lưu văn hóa, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải giữ vững bản sắc giữa “biển lớn” toàn cầu. Để Hà Nội vươn mình trong kỷ nguyên mới, văn hóa Thủ đô cần được phát huy như một sức mạnh mềm giúp nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của thành phố.

Trước hết, Hà Nội nên tận dụng triệt để các cơ hội hợp tác quốc tế về văn hóa. Việc kết nghĩa, giao lưu với các thành phố trên thế giới, tham gia mạng lưới các “Thành phố sáng tạo”, “Thành phố vì hòa bình”… tạo điều kiện quảng bá văn hóa Hà Nội ra toàn cầu. Các sự kiện văn hóa quốc tế tổ chức tại Hà Nội (như Hội sách quốc tế, Liên hoan phim quốc tế Hà Nội, Festival nghệ thuật…) không chỉ thu hút du khách, mà còn giúp công dân Thủ đô mở rộng tầm nhìn, tiếp thu tinh hoa nhân loại.

Tuy nhiên, hội nhập không có nghĩa là hòa tan. Người Hà Nội cần giữ vững “căn cước văn hóa” của mình, tức là bản lĩnh, niềm tự hào về giá trị Thăng Long - Hà Nội, để làm “đối trọng” trước những ảnh hưởng ngoại lai. Chỉ khi có bản sắc riêng mạnh mẽ, Hà Nội mới thật sự tỏa sáng trong nền văn minh toàn cầu muôn màu.

Một lĩnh vực quan trọng khác là xây dựng thương hiệu văn hóa cho Hà Nội. Thương hiệu này được hình thành từ chính những giá trị đặc trưng như: một Thủ đô nghìn năm văn hiến, thành phố của hòa bình, nơi kết tinh văn hóa dân tộc đồng thời là trung tâm sáng tạo hiện đại. Hà Nội cần kể câu chuyện của mình ra thế giới - câu chuyện về mảnh đất đã trải bao thăng trầm lịch sử nhưng luôn vươn lên mạnh mẽ, con người thanh lịch hào hoa nhưng anh dũng kiên cường khi Tổ quốc cần.

Thông qua ngoại giao văn hóa, du lịch văn hóa, Hà Nội có thể truyền tải những thông điệp đó, xây dựng hình ảnh một Thủ đô thân thiện, an toàn, đậm đà bản sắc. Đây chính là cách để văn hóa trở thành một nguồn lực phát triển, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế (thông qua dịch vụ du lịch, sáng tạo) và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Mặt khác, Hà Nội cũng cần học hỏi chọn lọc từ các nền văn hóa tiên tiến trên thế giới để làm giàu cho mình. Tinh hoa văn hóa nhân loại về quản lý đô thị, phát triển bền vững, lối sống văn minh, khoa học công nghệ… cần được du nhập một cách chủ động và sáng tạo. Thủ đô nên là nơi dẫn dắt các trào lưu tiến bộ trong xã hội Việt Nam, như lối sống “xanh” bảo vệ môi trường, tôn trọng sự đa dạng văn hóa, đề cao pháp quyền... Từ đó lan tỏa những giá trị tốt đẹp này ra cả nước, đúng như vai trò “đầu tàu”.

Dĩ nhiên, quá trình giao thoa phải bảo đảm nguyên tắc “hòa nhập nhưng không hòa tan” - chỉ tiếp thu những gì phù hợp với truyền thống và lợi ích dân tộc, kiên quyết loại bỏ các sản phẩm phản văn hóa, suy đồi.

Cuối cùng, một yếu tố then chốt để văn hóa Hà Nội phát triển trong kỷ nguyên mới chính là sự tham gia tích cực của cộng đồng và mỗi người dân. Văn hóa không thể dựng xây chỉ bằng mệnh lệnh hay ngân sách, mà phải xuất phát từ ý thức tự giác, từ nhu cầu nội tại của người dân. Mỗi gia đình Hà Nội hãy là một “pháo đài” giữ gìn nếp sống văn hóa, giáo dục con cháu lễ nghĩa, truyền thống. Mỗi khu dân cư hãy đoàn kết xây dựng đời sống văn minh, bài trừ tệ nạn, thực hành nếp sống mới.

Mỗi người Hà Nội hãy tự hoàn thiện mình, “người người tự trọng, nhà nhà văn hóa”. Khi mỗi người tốt thì cả Thủ đô sẽ tốt. Sự vào cuộc của toàn dân sẽ tạo thành một phong trào văn hóa sâu rộng, bảo đảm cho các chính sách, chiến lược văn hóa của thành phố được thực thi hiệu quả trên thực tế.

6. Hà Nội vươn mình cùng khát vọng dân tộc

Hà Nội đã đi qua chặng đường nghìn năm lịch sử với biết bao thăng trầm, nhưng chưa bao giờ thôi là trái tim văn hóa của cả nước. Ngày nay, trước vận hội mới của dân tộc, Thủ đô tiếp tục gánh vác sứ mệnh tiên phong. Xây dựng nền văn hóa “mới” và con người Thủ đô “mới” chính là chìa khóa để Hà Nội vươn mình mạnh mẽ, hiện thực hóa khát vọng trở thành một đô thị văn minh, hiện đại mà vẫn đậm đà bản sắc.

Văn hóa và con người sẽ là nền tảng, là động lực bên trong cho sự phát triển bền vững. Như Văn kiện Đại hội XIII đã nhấn mạnh: phải “phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa, con người Việt Nam thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”¹⁰.

Có thể nói, chưa bao giờ vị thế và khát vọng vươn lên của Việt Nam lại lớn lao như hôm nay. Trong hành trình đó, Hà Nội với bề dày văn hiến ngàn năm, với nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn toàn có đủ tiềm năng dẫn đầu. Nếu mỗi người dân Thủ đô đều trở thành những công dân gương mẫu, tài năng, giàu bản sắc; nếu nền văn hóa Thủ đô thật sự trở thành “bệ phóng” tinh thần vững chắc -thì Hà Nội sẽ bước vào kỷ nguyên mới đầy tự tin, đóng góp xứng đáng vào sự hưng thịnh của dân tộc. Tương lai đang mở ra, Thủ đô ngàn năm văn hiến sẽ tiếp tục tỏa sáng, vừa trẻ trung, hiện đại, vừa giàu bản sắc, là niềm tự hào của cả nước trên con đường tiến tới phồn vinh và hạnh phúc./.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
2. Bộ Chính trị (2022), Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
3. Bùi Xuân Chung - Nguyễn Viết Tiến (2024), “Xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh trong thời kỳ mới”, Tạp chí Cộng sản điện tử.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Thành ủy Hà Nội (2021), Chương trình 06-CTr/TU ngày 17/3/2021 của Thành ủy Hà Nội về phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021-2025.
5. Thành ủy Hà Nội (2024), Chỉ thị số 30-CT/TU ngày 19/02/2024 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh.

¹ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 34

² Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hệ thống tư liệu - văn kiện Đảng, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-33-nqtw-ngay-962014-hoi-nghi-lan-thu-9-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-phat-trien-590

³ Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hệ thống tư liệu - văn kiện Đảng, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-33-nqtw-ngay-962014-hoi-nghi-lan-thu-9-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-phat-trien-590

⁴ Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hệ thống tư liệu - văn kiện Đảng, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-33-nqtw-ngay-962014-hoi-nghi-lan-thu-9-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-phat-trien-590

⁵ Chỉ thị số 30-CT/TU, ngày 19/02/2024 của Thành ủy Hà Nội về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh

⁶ Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hệ thống tư liệu - văn kiện Đảng, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-33-nqtw-ngay-962014-hoi-nghi-lan-thu-9-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-phat-trien-590

⁷ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Sđd, t. I, tr. 34

⁸ Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045

⁹ Chương trình 06-CTr/TU ngày 17/3/2021 của Thành ủy Hà Nội về phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021-2025

¹⁰ Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Sđd, t. I, tr.115-116