Xây dựng đội ngũ trí thức Hà Nội trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Trong lịch sử dân tộc, cha ông ta luôn coi trọng và tôn vinh hiền tài, xem “hiền tài là nguyên khí quốc gia” (danh sĩ thời Hậu Lê Thân Nhân Trung). Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm bồi dưỡng nhân tài, khẳng định: “Công cuộc kháng chiến và kiến quốc cần có rất nhiều nhân tài”¹. Phát huy truyền thống đó, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn xác định trí thức là lực lượng lao động sáng tạo đặc biệt quan trọng, xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh trực tiếp nâng tầm trí tuệ dân tộc, sức mạnh đất nước; đầu tư cho trí thức là đầu tư cho phát triển bền vững.

Bước sang kỷ nguyên mới với toàn cầu hóa sâu rộng, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và quá trình phát triển kinh tế tri thức, đội ngũ trí thức Hà Nội đang đứng trước những vận hội và thách thức chưa từng có. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh nhiệm vụ “xây dựng đội ngũ trí thức ngày càng lớn mạnh, có chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới”², cần cơ chế phát huy dân chủ, tự do sáng tạo, trọng dụng nhân tài, tạo môi trường thuận lợi cho trí thức cống hiến.

Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 2050 đã đề ra mục tiêu đưa Hà Nội trở thành thành phố toàn cầu, xanh - thông minh - thanh bình - thịnh vượng, là trung tâm hàng đầu về giáo dục - đào tạo, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của cả nước. Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Hà Nội cần xây dựng được một đội ngũ trí thức lớn mạnh, ngang tầm khu vực và thế giới, cùng cả nước “vươn mình” trong giai đoạn phát triển mới.

Thực trạng đội ngũ trí thức Hà Nội hiện nay

Hà Nội hiện là nơi tập trung đội ngũ trí thức lớn nhất cả nước, bao gồm các trí thức trong hệ thống cơ quan Đảng, Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện, doanh nghiệp, các hội khoa học... Tính đến đầu năm 2022, khối cơ quan nhà nước và đơn vị sự nghiệp của thành phố có khoảng 7.286 cán bộ, công chức (trong đó 84 người có học vị tiến sĩ) và 121.291 viên chức (317 tiến sĩ)³.

Đảng bộ Khối các trường đại học, cao đẳng Hà Nội và Đảng bộ Đại học Quốc gia Hà Nội quản lý lực lượng trí thức hùng hậu với hàng nghìn giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ và thạc sĩ, cùng đội ngũ gần 700.000 sinh viên theo học hằng năm. Các viện nghiên cứu và trung tâm khoa học công nghệ hàng đầu quốc gia hầu hết đóng trên địa bàn Hà Nội, thu hút nhiều chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành. Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội hiện có 35 hội thành viên với trên 50.000 hội viên là các cán bộ khoa học đang công tác tại Hà Nội, đây chính là lực lượng trí thức đông đảo, đa dạng lĩnh vực.

Xét về cơ cấu lĩnh vực, đội ngũ trí thức Hà Nội phân bố trên nhiều ngành nghề: từ hành chính, quản lý nhà nước, giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học, công nghệ, kinh tế, văn hóa nghệ thuật đến quốc phòng, an ninh. Tuy nhiên, tương tự bức tranh chung cả nước, trí thức vẫn tập trung nhiều ở khu vực hành chính, sự nghiệp (khoảng 60%). Khối các trường đại học, viện nghiên cứu tại Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn về nhân lực trình độ cao nhưng khối doanh nghiệp và khu vực tư nhân còn chưa thu hút được nhiều trí thức trình độ cao. Về trình độ học vấn, số người có trình độ sau đại học tại Hà Nội ngày càng tăng. Thành phố có hàng nghìn tiến sĩ, thạc sĩ trên mọi lĩnh vực; nhiều nhà khoa học của Thủ đô có trình độ tiệm cận với các nước tiên tiến.

Trong cộng đồng khoa học Việt Nam, nhiều gương mặt trí thức tiêu biểu đang làm việc tại Hà Nội đã đạt uy tín quốc tế: năm 2022 có 35 nhà khoa học Việt Nam lọt danh sách 100 nhà khoa học ảnh hưởng hàng đầu thế giới, trong đó có thể kể đến một số giáo sư, chuyên gia đang công tác tại các trường đại học, viện nghiên cứu lớn ở Hà Nội.

Đội ngũ trí thức Thủ đô có vai trò nòng cốt trong việc tạo ra các sản phẩm trí tuệ, khoa học công nghệ và văn hóa đóng góp cho sự phát triển của thành phố và đất nước, là lực lượng đi đầu trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ và hội nhập quốc tế. Nhiều công trình nghiên cứu, sáng chế, sản phẩm khoa học, công nghệ có giá trị cao do các nhà khoa học tại Hà Nội thực hiện đã đóng góp quan trọng vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Họ cũng tham gia tích cực trong đào tạo nhân lực chất lượng cao, truyền bá tri thức và nâng cao dân trí cho xã hội Thủ đô.

Thực tế cho thấy đội ngũ trí thức Hà Nội đã đóng góp hiệu quả vào hoạch định chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, trực tiếp tư vấn, phản biện nhiều vấn đề phát triển kinh tế - xã hội. Hoạt động tư vấn, phản biện xã hội đối với các dự thảo chính sách ngày càng trở thành nhiệm vụ thường xuyên, thu hút sự tham gia của nhiều trí thức, nhà khoa học uy tín tại Hà Nội. Có thể nói, trí thức Thủ đô vừa là người sáng tạo tri thức phục vụ phát triển, vừa là cầu nối quan trọng gắn kết giữa Đảng, Nhà nước với giới trí thức để tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân.

Đáng chú ý, đội ngũ trí thức Hà Nội đã góp phần đưa thành phố trở thành trung tâm hàng đầu cả nước về giáo dục - đào tạo, y tế và khoa học công nghệ. Các trường đại học lớn tại Hà Nội là nơi đào tạo ra phần lớn sinh viên, học viên sau đại học ưu tú, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho cả nước. Nhiều dự án khoa học công nghệ trọng điểm quốc gia được triển khai tại Hà Nội với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành. Trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, trí thức Thủ đô đã và đang nỗ lực bảo tồn và phát huy các giá trị văn hiến Thăng Long, đóng góp vào xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, đội ngũ trí thức Hà Nội vẫn còn một số hạn chế nhất định. Trước hết, cơ cấu và chất lượng đội ngũ trí thức chưa hoàn toàn hợp lý. Một số lĩnh vực quan trọng vẫn thiếu vắng các chuyên gia đầu ngành, các nhà khoa học tầm cỡ; thiếu hụt đội ngũ trí thức nghiên cứu về khoa học xã hội, nhân văn và chính trị, ảnh hưởng đến công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa truyền thống. Độ tuổi bình quân của nhiều chuyên gia đầu ngành khá cao, trong khi lực lượng trí thức trẻ kế cận còn mỏng. Việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ chưa đáp ứng yêu cầu, nguy cơ hẫng hụt thế hệ kế thừa.

Sự gắn kết giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn còn hạn chế. Dù số lượng đề tài nghiên cứu lớn, song không ít kết quả nghiên cứu chưa được ứng dụng hiệu quả vào sản xuất, đời sống. Thị trường khoa học công nghệ ở Hà Nội chưa hình thành đầy đủ, khiến việc chuyển giao kết quả nghiên cứu còn chậm. Một số công trình nghiên cứu, đặc biệt trong khoa học xã hội - nhân văn, còn thiếu tính đột phá và chưa mang tầm định hướng chiến lược. Số lượng sáng chế, công bố quốc tế của trí thức Việt Nam (phần lớn tập trung ở Hà Nội) vẫn còn ít so với các nước trong khu vực, phản ánh khoảng cách về năng lực nghiên cứu khoa học.

Một thách thức lớn khác là tình trạng “chảy máu chất xám”. Nhiều người tài được đào tạo bài bản, đặc biệt là du học sinh, sau khi tốt nghiệp ở nước ngoài đã không trở về phục vụ trong nước. Hiện nay, chưa đến 50% số lưu học sinh được cử đi học nước ngoài quay về nước làm việc. Nguyên nhân chủ yếu do chính sách đãi ngộ trong nước chưa đủ hấp dẫn. Ngay tại Hà Nội, chính sách thu hút trí thức trình độ cao còn không ít hạn chế, chưa tạo động lực mạnh để mời gọi chuyên gia giỏi về làm việc. Một số ngành trên địa bàn thành phố đã xảy ra hiện tượng chảy máu chất xám, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo và y tế.

Định hướng và giải pháp phát triển đội ngũ trí thức Hà Nội trong bối cảnh mới

Trước yêu cầu của thời đại và những phân tích về thực trạng, có thể đề xuất một số định hướng chính và giải pháp cụ thể nhằm xây dựng, phát triển đội ngũ trí thức Hà Nội đáp ứng đòi hỏi của kỷ nguyên mới. Các giải pháp này cần mang tính đồng bộ, đột phá, kết hợp giữa nỗ lực của thành phố và chính sách tầm quốc gia, vừa giải quyết những hạn chế hiện tại vừa tạo động lực lâu dài cho trí thức cống hiến.

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm về vai trò của trí thức

Trước hết, cần tiếp tục nâng cao nhận thức của toàn hệ thống chính trị và xã hội Thủ đô về vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng của đội ngũ trí thức. Các cấp ủy Đảng, chính quyền phải quán triệt sâu sắc quan điểm: đầu tư cho trí thức là đầu tư cho phát triển bền vững, xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh là bồi đắp “nguyên khí quốc gia”. Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố cần ban hành các chương trình, kế hoạch cụ thể nhằm thu hút, trọng dụng, đãi ngộ và tôn vinh trí thức, phù hợp với đặc thù của từng ngành, từng địa phương. Người đứng đầu các cơ quan, đơn vị phải coi việc xây dựng đội ngũ trí thức là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, từ đó có kế hoạch phát triển nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực mình phụ trách.

Cần động viên giới trí thức nêu cao tinh thần trách nhiệm với Tổ quốc và Thủ đô. Mỗi trí thức Hà Nội cần tự hào về truyền thống “Tràng An - Kẻ sĩ” ngàn đời, từ đó không ngừng rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức, nâng cao trình độ chuyên môn để đóng góp xứng đáng cho thành phố. Cần lan tỏa nhận thức rằng cống hiến cho đất nước là vinh dự lớn của trí thức, khuyến khích họ phát huy “chất xám” đồng thời giữ “tấm lòng son”, tức vừa giỏi chuyên môn, vừa kiên định lý tưởng “vừa hồng, vừa chuyên”. Việc này có thể thực hiện qua các phong trào thi đua trong giới trí thức, qua công tác tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông để tôn vinh gương trí thức tiêu biểu trên các lĩnh vực.

Bên cạnh đó, phát huy vai trò các tổ chức chính trị - xã hội, nghề nghiệp trong tập hợp, đoàn kết trí thức. Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội, Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội, Hội Trí thức Khoa học trẻ Hà Nội,… cần được tạo điều kiện hoạt động, đổi mới nội dung, phương thức để thực sự trở thành “ngôi nhà chung” kết nối giới trí thức. Qua đó, tiếng nói, nguyện vọng của trí thức sẽ được lắng nghe, những ý kiến phản biện, góp ý của họ đến được với các cơ quan chức năng kịp thời. Thành phố có thể thường xuyên tổ chức tham vấn, đối thoại với trí thức, bảo đảm tôn trọng ý kiến đóng góp và giải quyết thỏa đáng các đề xuất chính đáng của đội ngũ trí thức.

Đổi mới giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Giải pháp căn cơ lâu dài để xây dựng đội ngũ trí thức Hà Nội là đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trên địa bàn Thủ đô, hướng tới phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai. Trước hết, ngành giáo dục Hà Nội cần tiên phong thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025, của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Chương trình, nội dung đào tạo ở các bậc học phải tiếp tục được cập nhật, tinh giản và hiện đại, gắn với yêu cầu thực tiễn và hội nhập quốc tế. Trong giáo dục đại học và sau đại học, cần gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, lý thuyết với thực hành và nhu cầu xã hội. Các trường đại học ở Hà Nội nên mở rộng hợp tác, liên kết đào tạo với những cơ sở uy tín trên thế giới, mời chuyên gia quốc tế giảng dạy, gửi nhiều giảng viên, sinh viên đi đào tạo ở nước ngoài ở các ngành thành phố đang cần.

Hà Nội cũng cần mạnh dạn xây dựng một số trường đại học, viện nghiên cứu đạt tầm cỡ khu vực và quốc tế. Trọng tâm là hỗ trợ phát triển Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành đại học nghiên cứu hàng đầu, lọt vào top 300 - 400 thế giới vào trước năm 2030. Xem xét đầu tư cho một số trường đại học kỹ thuật, đại học y dược trọng điểm tại Hà Nội để các trường này đạt chuẩn khu vực, đủ sức đào tạo nhân lực và nghiên cứu các lĩnh vực mũi nhọn cho Thủ đô và cả nước.

Chính quyền thành phố có thể phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng đề án đặc thù phát triển đại học ở Hà Nội, trong đó có cơ chế thu hút vốn đầu tư, trao quyền tự chủ cao hơn và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp cho các trường. Ngoài ra, cần thu hút các trường đại học, viện nghiên cứu danh tiếng của nước ngoài mở chi nhánh hoặc cơ sở liên kết tại Hà Nội, nâng cao mặt bằng học thuật, tạo môi trường cạnh tranh để các cơ sở trong nước vươn lên.

Ở bậc phổ thông và dạy nghề, Hà Nội cũng nên chú trọng phát hiện sớm và bồi dưỡng tài năng trẻ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, văn hóa, thể thao. Duy trì và mở rộng các trường chuyên, lớp chọn, học bổng cho học sinh xuất sắc; khuyến khích các mô hình giáo dục sáng tạo (STEM/STEAM, lập trình, robotics…) để khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu, sáng tạo từ khi các em còn ngồi trên ghế nhà trường.

Mặt khác, phát triển mạnh hệ thống giáo dục nghề nghiệp chất lượng cao để tạo nguồn kỹ sư thực hành, kỹ thuật viên lành nghề -một bộ phận quan trọng của trí thức (trí thức kỹ thuật) phục vụ các ngành kinh tế của Thủ đô. Thực hiện tốt các chương trình đào tạo lại, đào tạo nâng cao cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức hiện có nhằm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới (đào tạo kiến thức về chuyển đổi số, quản trị hiện đại, ngoại ngữ cho cán bộ quản lý…).

Hoàn thiện cơ chế trọng dụng nhân tài, thu hút chuyên gia

Để xây dựng đội ngũ trí thức xuất sắc, Hà Nội cần có các giải pháp đặc thù về thu hút và trọng dụng nhân tài. Trước mắt, đề nghị thành phố rà soát, cập nhật các chính sách hiện hành cho phù hợp với bối cảnh mới, hoặc xây dựng một nghị quyết chuyên đề mới về nhân tài. Chính sách mới cần mang tầm đột phá, phải tạo cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng trí thức, nhất là trí thức tinh hoa, chuyên gia đầu ngành và nhân tài của đất nước.

Thành phố có thể xem xét mở rộng đối tượng thu hút không chỉ là sinh viên tốt nghiệp xuất sắc mà bao gồm cả chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế về làm việc. Sự dịch chuyển nhân tài hiện nay mang tính toàn cầu, Hà Nội cần “đi tắt đón đầu” chiêu mộ nhân tài khắp nơi, biến Thủ đô thành “bến đỗ” hấp dẫn cho nguồn chất xám chất lượng cao.

Về đãi ngộ vật chất và điều kiện làm việc, cần có chính sách lương, thưởng, nhà ở, điều kiện nghiên cứu ưu đãi vượt trội cho những trường hợp đặc biệt xuất sắc. Có thể chi trả mức thu nhập tương đương khu vực tư nhân hoặc cao hơn cho các nhà khoa học chủ trì nhiệm vụ trọng điểm của thành phố; hỗ trợ chi phí nhà ở, sinh hoạt cho chuyên gia nước ngoài; tạo hành lang để họ có thể vừa làm việc ở cơ quan nhà nước vừa tham gia các dự án doanh nghiệp (để tăng thu nhập và trải nghiệm thực tiễn). Kinh nghiệm của Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng trong việc mời chuyên gia giỏi, bố trí nhà ở, phòng thí nghiệm cho họ,… là những bài học mà Hà Nội có thể tham khảo để có chính sách linh hoạt.

Bên cạnh đó, cần minh bạch và hiện đại hóa công tác tuyển dụng, bổ nhiệm trí thức. Thực hiện tuyển chọn nhân tài vào khu vực công thông qua thi tuyển cạnh tranh, hoặc thông qua các dự án, đề án cụ thể để chọn đúng người có năng lực. Xóa bỏ tình trạng “đóng khung” chỉ tiêu biên chế làm cản trở việc thu nhận người tài.

Cải cách quy trình bổ nhiệm: đề bạt cán bộ khoa học, giảng viên… dựa trên thành tích và năng lực thực chất thay vì thâm niên đơn thuần, tạo động lực cho trí thức phấn đấu, cống hiến và yên tâm rằng cống hiến sẽ được ghi nhận, trọng dụng. Như Nghị quyết Trung ương 8 khóa XIII đã chỉ rõ, cần “công khai, minh bạch trong tuyển dụng, bố trí, đánh giá và bổ nhiệm cán bộ… tạo động lực và cơ hội để đội ngũ trí thức phát triển”.

Hà Nội có thể thí điểm một mô hình “ngân hàng chất xám” hoặc “mạng lưới chuyên gia Thủ đô”. Theo đó, lập cơ sở dữ liệu về các chuyên gia, trí thức người Hà Nội (hoặc có nguyện vọng cống hiến cho Hà Nội) trên toàn cầu, kết nối họ với các “đề bài”, dự án cụ thể của thành phố. Không nhất thiết mời họ về nước lâu dài, mà có thể hợp tác từ xa, tư vấn theo thời gian ngắn hạn.

Đây cũng là cách thu hút chất xám gián tiếp rất hiệu quả trong thời đại kết nối số (mời một nhóm chuyên gia là người Hà Nội đang làm việc ở nước ngoài tham gia cố vấn cho dự án thành lập trung tâm khởi nghiệp sáng tạo của Thành phố, với các chế độ thù lao phù hợp). Như vậy, Hà Nội tận dụng được chất xám toàn cầu của con em mình, tạo sự gắn kết cộng đồng trí thức Hà Nội dù họ ở bất cứ đâu.

Tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo và nghiên cứu

Như phân tích ở trên, xây dựng đội ngũ trí thức không chỉ là vấn đề con người mà còn là vấn đề môi trường hoạt động. Do vậy, Hà Nội cần tập trung các giải pháp kiến tạo một môi trường làm việc, nghiên cứu thật sự thuận lợi, khơi dậy tối đa sức sáng tạo của đội ngũ trí thức.

Trước hết, tăng cường đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thành phố cần hiện thực hóa mục tiêu nâng tỷ trọng chi cho nghiên cứu phát triển (R&D) đạt khoảng 1,5 - 2% GRDP vào năm 2030, phù hợp với Chiến lược phát triển khoa học công nghệ quốc gia. Ngân sách thành phố nên ưu tiên cho những nhiệm vụ khoa học trọng điểm gắn với các mục tiêu phát triển Thủ đô (như quy hoạch đô thị thông minh, giao thông xanh, năng lượng sạch, bảo tồn di sản...); huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội cho hoạt động R&D: khuyến khích doanh nghiệp thành lập quỹ nghiên cứu, đóng góp kinh phí vào các đề tài hợp tác với viện, trường.

Nghị quyết mới của Trung ương yêu cầu đến năm 2030, đóng góp của xã hội cho nghiên cứu khoa học phải chiếm 65 - 70% tổng chi R&D - Hà Nội cần đi đầu trong thực hiện mục tiêu này bằng các chính sách ưu đãi (miễn giảm thuế, cho vay ưu đãi, hỗ trợ lãi suất...) để doanh nghiệp an tâm đầu tư cho khoa học.

Thứ hai, phát triển hạ tầng khoa học công nghệ hiện đại. Tiếp tục đầu tư hoàn thiện Khu công nghệ cao Hòa Lạc thành đô thị khoa học - công nghệ tiên tiến, thu hút các phòng thí nghiệm của tập đoàn lớn, doanh nghiệp công nghệ cao trong và ngoài nước. Xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc tại Hà Nội trong các lĩnh vực thành phố có thế mạnh hoặc ưu tiên (như AI, công nghệ y sinh, nông nghiệp công nghệ cao, nghiên cứu đô thị...).

Các trung tâm này có thể đặt tại các trường đại học, viện nghiên cứu trọng điểm, được đầu tư trang thiết bị hàng đầu khu vực và mời gọi chuyên gia giỏi tham gia nghiên cứu. Hà Nội cũng cần hình thành các không gian sáng tạo, khu làm việc chung cho giới nghiên cứu trẻ khởi nghiệp, tạo môi trường năng động để họ trao đổi ý tưởng; phát triển hạ tầng số phục vụ nghiên cứu: xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) về đô thị, kinh tế - xã hội Hà Nội và mở dữ liệu cho giới nghiên cứu khai thác; triển khai nền tảng tính toán hiệu năng cao dùng chung, mạng lưới thư viện số, tạp chí khoa học điện tử... Những yếu tố hạ tầng này rất quan trọng để trí thức có thể tiếp cận tri thức mới nhanh chóng và tiến hành nghiên cứu hiệu quả.

Thứ ba, cải cách mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học. Hà Nội cần tiên phong áp dụng các cơ chế quản lý thông thoáng theo hướng trao quyền tự chủ cho tổ chức và cá nhân nghiên cứu. Như đề cập, cơ chế khoán chi trọn gói đến sản phẩm cuối cùng cần được triển khai rộng rãi, thay vì bắt nhà khoa học phải “xin - cho” từng khoản mục chi tiêu. Quy trình xét duyệt, nghiệm thu đề tài nên đơn giản, minh bạch, có sự tham gia của chuyên gia độc lập và đại diện doanh nghiệp để đánh giá sát thực tiễn.

Các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước nên cho phép chuyển giao nhanh cho doanh nghiệp ứng dụng (qua sàn công nghệ hoặc thỏa thuận trực tiếp), tránh tình trạng tài sản công bị “đóng băng” chờ thanh lý. Về sở hữu trí tuệ, cần có cơ chế để nhà khoa học và đơn vị nghiên cứu được hưởng phần xứng đáng từ việc thương mại hóa sáng chế, nhằm khuyến khích sáng tạo.

Ngoài ra, thành phố nên thí điểm cơ chế “đặt hàng thầu khoán”: giao cho nhóm chuyên gia một vấn đề cần giải quyết (giảm ô nhiễm sông hồ Hà Nội), cấp kinh phí ban đầu, để họ tự do tìm giải pháp và cam kết ứng dụng thành công mới nhận đủ kinh phí. Cách làm này sẽ lấy kết quả làm thước đo, tạo áp lực tích cực buộc các nhà khoa học tập trung vào đầu ra thay vì thủ tục.

Thứ tư, xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong cơ quan, đơn vị. Mỗi sở, ban, ngành của Hà Nội nên có chương trình khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức đưa ra sáng kiến cải tiến công việc. Có thể tổ chức các cuộc thi “Sáng kiến Thủ đô” định kỳ để tìm kiếm ý tưởng mới trong quản lý, kinh doanh, phục vụ công dân...

Những trí thức có sáng kiến được áp dụng cần được khen thưởng, tạo động lực cho phong trào thi đua sáng tạo. Ở tầm thành phố, có thể thiết lập Giải thưởng Trí thức Thủ đô sáng tạo hàng năm để vinh danh các cá nhân, tập thể trí thức có công trình, giải pháp hữu ích. Việc tôn vinh kịp thời sẽ góp phần xây dựng một nếp sống sáng tạo, coi trọng giá trị khoa học, công nghệ trong cộng đồng.

Nhìn chung, tạo môi trường thuận lợi đòi hỏi một tập hợp giải pháp đồng bộ về đầu tư, hạ tầng, cơ chế và văn hóa. Khi môi trường đã “màu mỡ”, đội ngũ trí thức chính là những “hạt giống” sẽ nảy mầm, phát triển mạnh mẽ và cho ra “trái ngọt” là những thành tựu to lớn trong khoa học, công nghệ, văn hóa… đem lại phồn vinh cho Thủ đô. Hà Nội quyết tâm trở thành thành phố sáng tạo, thì trước hết phải là nơi “đất lành” cho sáng tạo nảy nở, với đội ngũ trí thức là trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo đó.

Thúc đẩy gắn kết giữa nghiên cứu, ứng dụng và thị trường

Một mục tiêu quan trọng là biến tri thức thành lực lượng sản xuất trực tiếp, do đó cần thúc đẩy gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu của trí thức với ứng dụng thực tiễn và thị trường. Giải pháp cụ thể bao gồm:

i) Định hướng nghiên cứu theo nhu cầu phát triển của thành phố và doanh nghiệp. Ngay từ khâu xây dựng kế hoạch khoa học - công nghệ hàng năm, Hà Nội nên tham vấn doanh nghiệp, nhà đầu tư để xác định các vấn đề ưu tiên nghiên cứu. Chẳng hạn, doanh nghiệp công nghệ thông tin cần giải pháp về giao thông thông minh, doanh nghiệp môi trường cần công nghệ xử lý rác thải…

Thành phố đóng vai trò điều phối, định hướng các viện, trường tập trung nguồn lực vào những hướng đó; khuyến khích mô hình doanh nghiệp đặt hàng viện, trường nghiên cứu và ngược lại viện, trường chủ động chào hàng sáng chế cho doanh nghiệp.

ii) Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp thu và đổi mới công nghệ. Tạo quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ giúp doanh nghiệp (đặc biệt doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Hà Nội) có kinh phí mua sắm thiết bị, công nghệ mới. Dự thảo chính sách mới của Hà Nội đề xuất hỗ trợ tới 100% chi phí thiết bị cho đề tài nghiên cứu, 50% chi phí cho dự án sản xuất thử nghiệm, mở rộng ưu đãi tương tự doanh nghiệp công nghệ cao. Các chính sách này nếu được thông qua sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn tham gia nghiên cứu và ứng dụng kết quả khoa học hơn.

iii) Phát triển thị trường khoa học - công nghệ. Khẩn trương thành lập Sàn Giao dịch công nghệ Hà Nội làm nơi đăng tải, mua bán các công nghệ, sáng chế. Tổ chức định kỳ các chợ công nghệ thiết bị (Techmart), hội chợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Techfest) ở quy mô quốc tế để kết nối cung - cầu công nghệ.

Bên cạnh đó, tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và thực thi nghiêm để các doanh nghiệp, nhà khoa học yên tâm đưa sản phẩm ra thị trường. Xây dựng thương hiệu cho sản phẩm khoa học công nghệ của Hà Nội (hỗ trợ đăng ký chất lượng, xúc tiến thương mại cho các sản phẩm do trí thức, startup Thủ đô tạo ra).

iv) Thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Hà Nội đã có chương trình Startup, nhưng cần đẩy mạnh hơn nữa để biến thành phố thành trung tâm khởi nghiệp hàng đầu khu vực. Liên kết các trường đại học, vườn ươm, quỹ đầu tư để hình thành một mạng lưới khởi nghiệp hoàn chỉnh. Hỗ trợ thủ tục pháp lý, vốn mồi, không gian làm việc cho các nhóm khởi nghiệp do trí thức trẻ dẫn dắt; kết nối các trí thức thành đạt trong kinh doanh với các startup mới để truyền kinh nghiệm, gia tăng cơ hội thành công.

v) Phát huy vai trò của trí thức trong cơ quan quản lý nhà nước nhằm gắn nghiên cứu với hoạch định chính sách. Khuyến khích các viện nghiên cứu, trường chính sách tại Hà Nội (như Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, các học viện thuộc bộ, ngành…) tích cực cung cấp luận cứ khoa học cho lãnh đạo thành phố.

Thiết lập cơ chế để các nhà khoa học tham gia phản biện, tư vấn các đề án, dự án lớn của Hà Nội ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Điều này vừa giúp chính sách bám sát thực tiễn khoa học, vừa giúp ý tưởng nghiên cứu của trí thức sớm được hiện thực hóa trong đời sống.

Những giải pháp trên nhằm tạo vòng tuần hoàn khép kín giữa nghiên cứu - triển khai, thị trường trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Hà Nội. Khi đó, người trí thức làm nghiên cứu nhìn thấy con đường đưa sản phẩm ra thị trường; doanh nghiệp thấy rõ lợi ích của R&D; Nhà nước hưởng lợi từ tăng trưởng kinh tế và giải quyết được vấn đề xã hội. Đây chính là trạng thái lý tưởng mà Hà Nội hướng tới: tri thức gắn liền với sản xuất, học thuật đi đôi với kinh doanh, đội ngũ trí thức trở thành lực lượng tiên phong phát triển kinh tế tri thức của Thủ đô.

***

Xây dựng đội ngũ trí thức Hà Nội vững mạnh trong kỷ nguyên mới vừa là yêu cầu khách quan của sự phát triển, vừa là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đối với Thủ đô và cả nước. Trên cơ sở phân tích hiện trạng, có thể thấy Hà Nội sở hữu nguồn lực trí thức dồi dào, chất lượng, song cũng đối mặt không ít hạn chế về cơ cấu, chính sách và môi trường hoạt động. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, đội ngũ trí thức Thủ đô càng phải được chăm lo, phát triển để thực sự trở thành động lực phát triển, nền tảng tiến bộ xã hội.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đưa Hà Nội trở thành trung tâm tri thức và sáng tạo hàng đầu khu vực, bài tham luận đã đề xuất một số định hướng, giải pháp chủ yếu. Trước hết, nâng cao nhận thức và trách nhiệm từ cả hệ thống chính trị và giới trí thức, tạo đồng thuận trong hành động. Tiếp đó, đổi mới giáo dục - đào tạo để tạo nguồn nhân lực chất lượng cao liên tục, đáp ứng yêu cầu của kinh tế tri thức; hoàn thiện chính sách nhân tài nhằm thu hút, trọng dụng và giữ chân người hiền tài, khơi dậy khát vọng cống hiến; tập trung xây dựng môi trường khoa học - công nghệ thuận lợi, từ việc tăng đầu tư, hiện đại hóa hạ tầng, cải cách cơ chế quản lý đến bồi đắp văn hóa đổi mới sáng tạo; thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp, gắn nghiên cứu với thực tiễn, đưa nhanh kết quả sáng tạo vào sản xuất và đời sống.

Những giải pháp trên rất cần có sự vào cuộc quyết liệt của các cấp lãnh đạo Thành phố, sự phối hợp của các bộ, ngành Trung ương và đặc biệt là sự hưởng ứng tích cực của bản thân đội ngũ trí thức. Mỗi trí thức Hà Nội hãy ý thức rõ sứ mệnh đi đầu trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học, công nghệ, không ngừng rèn đức luyện tài để xứng đáng với truyền thống Thăng Long - Hà Nội.

Bằng các chủ trương, chính sách đúng đắn của Trung ương và sự năng động sáng tạo của Hà Nội, đội ngũ trí thức Thủ đô sẽ phát triển lớn mạnh, có chất lượng cao, cơ cấu hợp lý, thuộc nhóm dẫn đầu khu vực vào năm 2045. Khi đó, Hà Nội không chỉ là Thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại” mà còn là “Thành phố sáng tạo” với biết bao tinh hoa trí tuệ hội tụ, đóng góp xứng đáng vào công cuộc đưa nước Việt Nam vươn mình trở thành quốc gia phát triển, hùng cường./.

¹ Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 6, tr. 166.

² Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t.I, tr. 167.

³ Vũ Phương Dung: Nâng cao đạo đức công vụ cho công chức thành phố Hà Nội trong giai đoạn hội nhập quốc tế, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 23/7/2023