Vòng cung vàng - cách một nhà báo khai mở di sản du lịch ven đô Moscow

Chuyến đi của nhà báo yêu di sản văn hóa

Năm 1967, nhà báo Yuri Bychkov thực hiện một chuyến đi bằng ô tô qua những thành phố cổ ở vùng Đông Bắc Moscow. Ông không phải người đầu tiên phát hiện ra những mái vòm, tu viện, pháo đài hay phố cổ của vùng đất này.

Các di sản ấy đã tồn tại qua nhiều thế kỷ và thu hút không ít du khách, nhưng Bychkov lại nhìn thấy giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ đủ rõ để có thể đặt tên, vẽ thành tuyến đường và kể lại như một câu chuyện tổng thể.

Ông đặt cho chuỗi bài đăng trên báo Văn hóa Soviet cuối năm ấy là “Vòng cung vàng”. Về sau, loạt bài này được dùng làm tên gọi cho một trong những tuyến du lịch nổi tiếng của nước Nga.

Từ một ý tưởng viết báo, Vòng cung vàng dần trở thành một sản phẩm du lịch có tổ chức, một hình ảnh văn hóa và một cách định hình ký ức lịch sử.

Để hiểu vì sao ý tưởng viết báo của Bychkov có thể phát triển thành một tuyến du lịch lớn, cần đặt nó trong bối cảnh Liên Xô những năm 60 của thế kỷ XX.

Đây là thời kỳ Chiến tranh lạnh bắt đầu với những bức tường và các lệnh cấm vận nghiêm ngặt. Không thể đi du lịch nước ngoài, người Nga chuyển sang du lịch nội địa với các hoạt động tham quan, nghỉ dưỡng, giáo dục văn hóa và giới thiệu lịch sử.

Di tích lịch sử không chỉ được nhìn như những dấu tích của quá khứ, mà còn được xem là tài sản văn hóa nuôi dưỡng lòng tự tôn dân tộc và có thể đưa vào đời sống nhân dân.

Trong hoàn cảnh ấy, các thị tứ cổ vùng Đông Bắc Moscow có một vị trí đặc biệt, nơi lưu giữ nhiều lớp, nhiều lát cắt lịch sử của nước Nga: quá trình hình thành nhà nước trung đại, sự phát triển của Chính thống giáo, thương mại đường sông, các nghề thủ công, nghệ thuật tôn giáo và sự biến đổi của đô thị qua một nghìn năm văn vật.

Trước khi có Vòng cung vàng, những địa điểm này phần lớn vẫn được tham quan như các điểm du lịch đơn lẻ. Người ta đến Vladimir vì kiến trúc cổ, đến Suzdal vì tu viện lâu đời, đến Yaroslavl vì các nhà thờ linh thiêng, đến Sergiev Posad để hành hương và tìm sự yên tĩnh tâm hồn.

Nhưng Bychkov đã tìm ra “sợi chỉ đỏ xuyên qua tất cả những “hạt ngọc” du lịch ấy, kết nối chúng vào một hành trình liên thông duy nhất.

Ông không chỉ đề xuất một danh sách các điểm tham quan, ông thử nghiệm một cấu trúc di chuyển: mỗi chặng đường có thể thực hiện trong một ngày, chuyến đi gói trọn trong một vòng khép kín, còn các thành phố trên đường bổ sung cho nhau về lịch sử và cảnh quan.

Tám thành phố trong một cấu trúc lịch sử

Phát hiện quan trọng nhất của Bychkov không nằm ở việc vẽ ra một hành trình đi qua 8 thành phố, mà ở việc ông tìm được một tên gọi đủ sức gợi mở trí tưởng tượng rất lớn.

Theo chính ông kể lại, trở về Moscow sau chuyến đi, ông nhìn thấy mái vòm của tháp chuông Ivan Đại đế ẩn hiện trong làn mưa phùn. Hình ảnh những mái vòm vàng, cánh đồng mùa gặt và ký ức về “mùa thu vàng” gợi cho ông từ “vàng”. Vì tuyến đường có hình vòng cung, hai yếu tố kết hợp thành “Vòng cung vàng”.

“Vòng cung” gợi ra một hành trình có thể bắt đầu và kết thúc tại một điểm (Moscow), đồng thời tạo cảm giác về sự liên kết mang tính lặp đi lặp lại.

“Vàng” không chỉ mô tả màu sắc của mái vòm. Nó còn gợi giá trị, ánh sáng và chiều sâu lịch sử. Hai chữ này khiến một tuyến đường địa lý trở thành một hình ảnh đầy biểu cảm.

Tháng 11 và 12-1967, Bychkov cùng đồng nghiệp công bố loạt bài trên dưới nhan đề chung “Vòng cung vàng”. Bài đầu tiên, “Vòng vàng. Qua những thành phố Nga cổ”, xuất hiện ngày 21-11.

Những bài tiếp theo lần lượt đề cập đến quan hệ giữa cái cũ và cái mới, các vùng đất cổ, những phát hiện trên hành trình và khả năng biến ý tưởng thành hiện thực.

Một số bài còn kèm sơ đồ tuyến đường. Bằng cách này, loạt bài của ông đã làm 3 việc cùng lúc: đặt tên cho tuyến, cung cấp bản đồ tinh thần cho người đọc và biến những thành phố riêng biệt thành một câu chuyện có mở đầu, diễn tiến và kết thúc. Đây là bước quan trọng mà một bài du ký thông thường khó tạo ra được.

Nếu chỉ giới thiệu lần lượt 8 thành phố, Vòng cung vàng dễ bị thu hẹp thành một danh mục tham quan. Nhưng ý nghĩa của tuyến nằm ở quan hệ giữa các thành phố ấy.

Chúng không giống nhau, và chính sự khác biệt giúp tạo nên một bức tranh rộng hơn về lịch sử Nga. Vladimir và Suzdal là phần lõi của câu chuyện về nước Nga trung đại.

Vladimir từng là trung tâm quyền lực quan trọng của vùng Đông Bắc Rus, nổi bật với những công trình kiến trúc đá trắng. Suzdal lại lưu giữ một diện mạo đô thị cổ đặc biệt, nơi các tu viện, nhà thờ, nhà gỗ và cảnh quan nông thôn cùng tồn tại. Nếu Vladimir gợi đến quyền lực và nhà nước, Suzdal làm nổi bật đời sống tôn giáo, kiến trúc và ký ức địa phương.

Kostroma và Yaroslavl mở rộng câu chuyện sang thương mại, đường sông và sự phát triển đô thị ven sông. Vị trí bên sông Volga giúp các thành phố này trở thành những trung tâm giao thương quan trọng trong lịch sử nước Nga trung đại.

Di sản ở đây không chỉ là nhà thờ hay tu viện, mà còn là mạng lưới phố xá, quảng trường, cửa hiệu cùng vô vàn các dấu tích của đời sống kinh tế.

Rostov Veliky, Pereslavl-Zalessky và Sergiev Posad lại cho thấy vai trò của các trung tâm tôn giáo và hành hương. Tường thành Rostov, hồ Pleshcheyevo, các tu viện và quần thể Trinity-St. Sergius không chỉ có giá trị kiến trúc, mà còn cho thấy cách tôn giáo tổ chức không gian, tạo ra mạng lưới quyền lực, giáo dục, thủ công và đời sống tinh thần.

Ivanovo tạo ra một sự tương phản cần thiết. Đây là trung tâm công nghiệp dệt may, gắn với lịch sử sản xuất và đô thị thời chủ nghĩa tư bản du nhập và phát triển ở Nga.

Sự hiện diện của Ivanovo khiến Vòng cung vàng không chỉ là một tuyến “trưng bày quá khứ”, nó cho thấy vùng đất vừa là di tích, vừa đậm dấu ấn biến đổi xã hội theo từng cung bậc thời gian.

Tám thành phố không còn là 8 điểm tham quan đứng cạnh nhau. Chúng tạo thành một cấu trúc liên thông: quyền lực và tôn giáo, thương mại và công nghiệp, kiến trúc và cảnh quan, ký ức và hiện tại. Bychkov đã biến sự đa dạng ấy thành một tuyến có thể đọc được như một lát cắt của lịch sử Nga.

Từ loạt bài báo đến một tuyến du lịch có tổ chức

Công bằng mà nói, loạt bài của Bychkov và cộng sự chưa thể tự mình tạo ra một tuyến du lịch nổi tiếng như ngày nay. Sau năm 1967, ý tưởng của Bychkov đã được các cơ quan văn hóa, bảo tồn và du lịch tiếp nhận, khảo sát và tổ chức lại. Đó là quá trình chuyển từ một hình ảnh trên mặt báo thành một sản phẩm có thể vận hành trong thực tế.

Các nghiên cứu về lịch sử Vòng cung vàng thường nhấn mạnh mốc 1969, khi việc phát triển du lịch được đặt trong những chương trình và chủ trương rộng hơn của nhà nước Xô viết.

Hội Bảo vệ di tích lịch sử và văn hóa toàn Nga cũng đóng vai trò trong việc thúc đẩy sự quan tâm đến các thành phố cổ và hình thành tuyến tham quan. Một nghiên cứu của Đại học Yaroslavl cho rằng, giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng đối với việc định hình tuyến du lịch có tổ chức.

Đến ngày 17-1-1971, chuyến du lịch bằng xe buýt qua 8 thành phố thường được ghi nhận như một mốc vận hành chính thức của tuyến. Để làm được điều đó, cần nhiều yếu tố mà một nhà báo không thể tự mình hoàn thành: phương tiện vận chuyển, lịch trình, nơi lưu trú, điểm dừng, hướng dẫn viên, thuyết minh, phối hợp giữa các địa phương và bảo đảm cho các di tích có thể tiếp nhận khách.

Quá trình này cũng cho thấy Vòng cung vàng không phải một sáng tạo cá nhân theo nghĩa tuyệt đối. Bychkov là người khởi phát, đặt tên và tạo ra cách nhìn ban đầu. Nhưng tuyến du lịch là kết quả của sự tiếp nối giữa báo chí, giới nghiên cứu, cơ quan bảo tồn, ngành du lịch và chính quyền địa phương.

Điều đáng ghi nhận ở Bychkov không chỉ là đã đặt một cái tên dễ nhớ. Ông kết hợp được kiến thức về nghệ thuật, khả năng quan sát thực địa, năng lực viết báo và tư duy tổ chức không gian. Ông không phát minh ra các di tích, nhưng phát minh ra một cách để những di tích rời rạc ấy được nhìn thấy như một chỉnh thể./.