Vận dụng cơ chế đặc thù, vượt trội để bứt phá

Sự cần thiết phải ban hành cơ chế đặc thù, vượt trội

Là đô thị đặc biệt, trung tâm lớn về kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học - công nghệ của cả nước, từ mức tăng trưởng bình quân chỉ 0,91%/năm giai đoạn 1976 - 1980, TPHCM đã bứt phá ngoạn mục đạt 12,62%/năm giai đoạn 1991 - 1995.

Đến năm 2025, quy mô nền kinh tế thành phố đạt khoảng 3 triệu tỷ đồng, GRDP ước tăng 8,03%, đóng góp tới gần 1/4 GDP cả nước và dẫn đầu toàn quốc về thu ngân sách nhà nước khi vượt mốc 800.000 tỷ đồng.

Một siêu đô thị với sức nén kinh tế và mật độ hoạt động khổng lồ không thể vận hành hiệu quả, nếu chỉ khoác lên mình tấm áo cơ chế quản lý hành chính thông thường. Quy mô ấy đòi hỏi phải có hành lang pháp lý tương xứng, phân cấp, phân quyền triệt để để chính quyền địa phương chủ động quyết sách.

Trước đây, Thành phố đối mặt với điểm nghẽn trầm trọng về hạ tầng giao thông, áp lực quá tải đô thị và thiếu hụt nguồn vốn đầu tư công. Các quy trình thủ tục đầu tư, tài chính - ngân sách theo quy định chung tỏ ra xơ cứng, làm chậm tiến độ của các dự án trọng điểm.

Các quy định pháp luật chung trở thành bộ phanh kìm hãm nguồn vốn xã hội hóa và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đổ vào thành phố. Quyết định trao cơ chế đặc thù từ Trung ương chính là chìa khóa để cởi trói cho sản xuất, khơi thông các nguồn lực xã hội ẩn sâu trong dòng chảy kinh tế tư nhân và đầu tư quốc tế.

Bản chất của cơ chế đặc thù vượt trội được thiết kế cho thành phố mang ý nghĩa chiến lược; tạo ra một động cơ kinh tế đủ mạnh để kéo đoàn tàu cả nước tiến lên.

Sự bứt phá của thành phố sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa động lực phát triển cho toàn vùng Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển.

Kết quả bước đầu và những vấn đề đặt ra

Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Thành phố đã phối hợp đồng bộ, khẩn trương cụ thể hóa các công cụ thể chế vượt trội thành hành động thực tiễn.

Qua rà soát, trong số 44 cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 98/2023/QH15, Thành phố đã triển khai áp dụng thành công 35 cơ chế, mang lại diện mạo mới cho nhiều lĩnh vực.

Trong quản lý đầu tư và phát triển hạ tầng đô thị. Thành phố đã tận dụng cơ chế đầu tư công để ủy thác Ngân hàng Chính sách xã hội số tiền 4.695 tỷ đồng, giải ngân 100% để hỗ trợ hơn 13.600 lượt khách vay vốn giảm nghèo, cơ bản xóa sổ hộ nghèo theo chuẩn quốc gia.

Mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được hiện thực hóa với việc phê duyệt danh mục 11 vị trí dọc các tuyến Metro số 1, số 2, số 3 nối dài và đường Vành đai 3.

Đặc biệt, Thành phố đã hồi sinh loại hình hợp đồng BOT (xây dựng - vận hành - chuyển giao) trên các tuyến đường bộ hiện hữu, thông qua chủ trương đầu tư 4 dự án nâng cấp quy mô lớn với tổng mức vốn 57.503 tỷ đồng.

Hệ thống giao thông công cộng hiện đại bước vào kỷ nguyên mới khi đưa tuyến Metro số 1 vào vận hành cuối năm 2024, đồng thời thần tốc khởi công tuyến Metro số 2 vào đầu năm 2026 và động thổ tuyến đường sắt Bến Thành - Cần Giờ.

Về tài chính - ngân sách và tạo động lực cho con người. Cơ chế cho phép sử dụng nguồn cải cách tiền lương còn dư giúp Thành phố điều tiết linh hoạt 27.917 tỷ đồng để bổ sung cho chi đầu tư phát triển trong 2 năm 2024 và 2025.

Việc áp dụng hệ số chi thu nhập tăng thêm 1,5 lần (ước tính tổng kinh phí giai đoạn 2023 - 2026 đạt 61.941,206 tỷ đồng) trở thành nguồn động viên to lớn, tạo tâm lý yên tâm trong làm việc, góp phần giảm đáng kể tình trạng “chảy máu chất xám”, nâng cao hiệu suất thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ khu vực công.

Đổi mới tổ chức bộ máy quản trị đô thị hiện đại. Thành phố Hồ Chí Minh tiên phong thành lập Sở An toàn thực phẩm - cơ quan quản lý một đầu mối đầu tiên trên cả nước và Trung tâm Chuyển đổi số.

Điểm nhấn là việc thực hiện thành công đề án sắp xếp đơn vị hành chính và chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp kể từ ngày 1-7-2025 với 168 phường, xã, đặc khu hoạt động thông suốt, tinh gọn và hiệu năng.

Về khoa học - công nghệ và thu hút nhà đầu tư chiến lược. Thành phố trở thành vườn ươm công nghệ cao (deep-tech) khi triển khai sandbox thử nghiệm thiết bị bay không người lái (UAV) giao hàng tại Khu Công nghệ cao và thử nghiệm xe tự hành tại Công viên phần mềm Quang Trung.

Sự ra đời của Nghị quyết số 260/2025/QH15, ngày 11-12-2025, của Quốc hội, tiếp tục bổ sung 6 nhóm chính sách đột phá, cho phép lập thủ tục xây dựng Khu thương mại tự do gắn liền với siêu cảng biển Cái Mép Hạ, mở ra không gian bứt phá kinh tế biển vượt trội.

Nhiều chính sách thí điểm của Thành phố đạt hiệu quả cao đến mức đã được Trung ương tiếp thu, luật hóa để áp dụng chung trên toàn quốc, tiêu biểu như chính sách tín dụng ưu đãi trong Luật Đầu tư công 2024 hay cơ chế chuyển chức năng nhiệm vụ cho cơ quan chuyên môn trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi).

Bên cạnh những thành quả ban đầu, thực tiễn giám sát của Hội đồng nhân dân Thành phố cho thấy:

Thứ nhất, sự thiếu đồng bộ trong hệ thống văn bản hướng dẫn. Dù mang tính chất là chính sách “thí điểm, vượt trội”, nhưng khi triển khai, Thành phố vẫn phải tuân thủ các quy trình, thủ tục hiện hành của các bộ, ngành chuyên môn, làm triệt tiêu tính linh hoạt vốn có của cơ chế đặc thù.

Ví dụ, cơ chế phân cấp quản lý đường thủy nội địa quốc gia theo Nghị định số 84/2024/NĐ-CP của Chính phủ rất thông thoáng, nhưng thông tư hướng dẫn của bộ chuyên ngành lại loại trừ thẩm quyền làm chủ đầu tư dự án của Thành phố, khiến việc thu hút FDI và xã hội hóa nạo vét luồng lạch ven sông gặp bế tắc trên thực tế.

Thứ hai, vướng mắc pháp lý khiến một số cơ chế phải tạm dừng. Cơ chế tài chính giảm phát thải khí nhà kính bằng trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon (khoản 10, Điều 5, Nghị quyết số 98/2023/QH15) gặp rào cản lớn do thiếu quy định về phương thức tính tổng mức đầu tư (khi không có chi phí xây lắp, thiết bị), quy trình định giá tối thiểu để niêm yết sàn quốc tế và việc phân định tỷ lệ đóng góp vào cam kết của mỗi quốc gia (NDC).

Điều này buộc Thành phố phải kiến nghị tạm thời dừng triển khai đề án để chờ Trung ương tháo gỡ quy định gốc.

Thứ ba, sự thay đổi của luật pháp làm vô hiệu hóa các chính sách thí điểm. Khi Luật Đất đai 2024 và các nghị định mới ban hành, các cơ chế đặc thù về hệ số điều chỉnh giá đất hay bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng không còn phù hợp, buộc Thành phố phải chủ động rà soát bãi bỏ hoặc đề xuất dừng thực hiện để quay về áp dụng luật chung.

Phát huy hiệu quả cơ chế đặc thù để hiện thực hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, để thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố nhiệm kỳ 2025 - 2030 và Nghị quyết số 09-NQ/TW, ngày 19-5-2026, của Bộ Chính trị, “Về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới”, cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm sau:

Một là, kiến tạo mô hình tăng trưởng mới dựa trên nền tảng công nghệ cao. Thành phố cần chuyển mạnh mẽ cơ cấu kinh tế, không chạy theo số lượng mà tập trung vào chất lượng tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Mục tiêu tối thượng là thu hút bằng được các tập đoàn đa quốc gia, các doanh nghiệp đầu đàn công nghệ vào công nghiệp bán dẫn, thiết kế vi mạch, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu lớn (Data Center), kinh tế số và kinh tế xanh.

Các địa phương là hạt nhân đổi mới sáng tạo tiếp tục kết nối chặt chẽ giữa Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và Khu Công nghệ cao để hình thành hệ sinh thái thương mại hóa công nghệ đủ sức cạnh tranh sòng phẳng ở tầm khu vực.

Hai là, đi đầu về đột phá thể chế thông qua hiện thực hóa Luật Đô thị đặc biệt. Thành phố không thể vừa đi vừa chờ hướng dẫn, mà phải chủ động đi trước, kiến tạo thể chế ổn định lâu dài.

Khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Đô thị đặc biệt để đăng ký điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026 của Quốc hội, dự kiến trình thông qua theo thủ tục rút gọn.

Trên cơ sở đúc kết thực tiễn từ các nghị quyết đặc thù, Thành phố đã tổng hợp đề xuất 227 cơ chế, chính sách (gồm 39 chính sách kế thừa nâng cấp và 188 chính sách mới hoàn toàn).

Đây sẽ là bộ khung pháp lý hoàn chỉnh, phân cấp phân quyền triệt để nhằm nâng cao tính tự chủ, giải phóng mọi điểm nghẽn về đất đai, đầu tư công và hạ tầng chiến lược.

Ba là, hiện đại hóa không gian đô thị bền vững và thần tốc phát triển hạ tầng. Nâng cao chất lượng quản trị đô thị thông minh thích ứng chủ động với biến đổi khí hậu.

Chú trọng hoàn thiện mạng lưới hạ tầng giao thông chiến lược thông qua mô hình TOD; khép kín nhanh chóng các tuyến đường vành đai, cao tốc liên vùng; ưu tiên ngân sách và cơ chế (đối tác công - tư) PPP loại hợp đồng (xây dựng - chuyển giao) BT trả chậm bằng tiền để đầu tư đồng bộ hệ thống đường sắt đô thị theo Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội.

Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi xanh phương tiện giao thông công cộng, phấn đấu hướng tới thiết lập các Vùng phát thải thấp (LEZ) hiện đại gắn với hạ tầng trạm sạc điện đồng bộ.

Bốn là, nâng cao toàn diện chất lượng cuộc sống, xây dựng đô thị văn minh, nghĩa tình. Phát triển kinh tế phải đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, đặt người dân làm vị trí trung tâm.

Sử dụng hiệu quả chính sách phê duyệt quy hoạch bố trí quỹ đất nhà ở xã hội ở vị trí khác ngoài dự án thương mại nhằm tăng nhanh nguồn cung, giảm giá thành căn hộ cho người thu nhập thấp.

Tập trung đầu tư phát triển y tế chuyên sâu tầm cỡ khu vực ASEAN và phát huy danh hiệu Thành phố học tập toàn cầu của UNESCO để người dân được thụ hưởng môi trường sống an toàn, hạnh phúc.

Năm là, khơi dậy nguồn lực con người và phát huy tinh thần bản lĩnh tiên phong. Sức mạnh lớn nhất của Thành phố bắt nguồn từ lòng dân và phẩm chất dũng cảm của đội ngũ cán bộ.

Bảo vệ mạnh mẽ những cán bộ dám nghĩ, biết làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, kiên quyết bài trừ tư duy đùn đẩy, né tránh trách nhiệm. Khơi dậy khát vọng cống hiến mãnh liệt của thế hệ trẻ nhằm phát huy xuất sắc di sản nửa thế kỷ thành phố được vinh dự mang tên Bác./.