Tự chủ chiến lược giáo dục trong kỷ nguyên AI

Tính đến hết năm 2025, thống kê của trang web nghiên cứu giáo dục demandsage.com cho biết, giá trị thị trường giáo dục AI thế giới sẽ lên tới con số 7,57 tỷ USD so với mức 5,47 tỷ USD năm 2024, đạt tỷ lệ tăng trưởng 38,4%/năm. Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc đua toàn cầu, nhưng cũng không thể đi theo một cách thụ động.

Người trưởng thành thiếu kỹ năng

Hiện tượng trẻ em ở Việt Nam say mê các video do AI tạo ra, hay các game được AI hỗ trợ, khá phổ biến. Học sinh một số trường phổ thông đã được dạy bằng những tài liệu được tạo ra từ các công cụ như ChatGPT. Thậm chí, một số trẻ đã được học cùng với ứng dụng gia sư chatbot trên mạng.

Trong công việc và vui chơi, AI đang tái tạo lại tuổi thơ của trẻ em. AI hứa hẹn mang đến cho mọi trẻ em một tuổi thơ được nuôi dạy theo kịch bản mà trước đây có thể chỉ dành cho người giàu, với gia sư riêng, chương trình học cá nhân hóa và các hoạt động giải trí được thiết kế riêng.

Giờ đây, trẻ em có thể nghe những bài hát được sáng tác về mình, đọc những câu chuyện mà mình là nhân vật chính, chơi trò chơi điện tử tự điều chỉnh theo trình độ kỹ năng và có một nhóm bạn chatbot luôn cổ vũ.

Nhưng đó cũng là một hiện thực tiềm ẩn cả cơ hội lẫn rủi ro. Một tuổi thơ được nuông chiều cũng có thể là một tuổi thơ cô đơn và bị cô lập. AI có thể tạo ra những người trưởng thành thiếu kỹ năng đối phó với cuộc sống thực. Khi AI thay đổi tuổi thơ theo cả hướng tốt và xấu, hơn lúc nào hết, xã hội cần phải suy nghĩ lại về cách thức trưởng thành của trẻ em.

Giáo dục trong kỷ nguyên số hóa

Bài viết “Trí tuệ nhân tạo đang viết lại tuổi thơ như thế nào?” (How AI is rewiring childhood) trên trang economist.com mới đây thực sự là hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ trong bối cảnh công nghệ, AI đang làm thay đổi, biến chuyển tất cả mọi thứ trong cuộc sống.

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, việc trẻ em được robot nuôi dạy có những lợi thế nhất định. Các công ty công nghệ đã và đang chứng minh cách AI có thể nâng cao việc học tập, đặc biệt là ở những nơi khan hiếm giáo viên và tài liệu. Khả năng đọc - viết và học ngoại ngữ đã được cải thiện trong các thử nghiệm ban đầu.

Một ước mơ lý tưởng cho các ứng dụng gia sư AI là giúp trẻ em có thể thoát khỏi những lớp học chỉ dành cho học sinh trung bình, nơi những học sinh giỏi cảm thấy nhàm chán và những học sinh yếu kém thì bị lạc lõng. Ngoài ra, nhiều chuyên gia cũng khẳng định, việc để trẻ em tiếp xúc với công nghệ đang phát triển tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các “thầy giáo” AI có thể đưa ra những câu trả lời sai lệch.

Tại Việt Nam, việc Bộ chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã khẳng định tầm nhìn chiến lược, phù hợp xu hướng toàn cầu trong bối cảnh các quốc gia tiên tiến đều coi khoa học, công nghệ là yếu tố quyết định để vượt qua thúc đẩy kinh tế - xã hội, phát triển bền vững.

Ngày 22-8-2025, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo được ban hành với việc xác định, công nghệ số và AI đang tái định hình nền giáo dục trên phạm vi toàn cầu, mỗi quốc gia đều phải xác định lại tầm nhìn và chiến lược mới cho hệ thống giáo dục trong tương lai.

Để đạt mục tiêu này, Nghị quyết 71 đưa ra nhiệm vụ phổ cập và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, AI trong giáo dục và đào tạo. Theo đó, xây dựng các nền tảng giáo dục thông minh, sách giáo khoa, giáo trình thông minh; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, AI trong đổi mới phương pháp dạy và học, kiểm tra, đánh giá; thúc đẩy ứng dụng các mô hình giáo dục số, giáo dục AI, quản trị giáo dục thông minh, trường học số, lớp học thông minh.

Đào tạo thế hệ công dân có năng lực sáng tạo

Trong làn sóng AI hóa diễn ra trên toàn cầu, tại Việt Nam, hơn lúc nào hết, vấn đề tự chủ chiến lược giáo dục cần đặc biệt được chú trọng. Tự chủ chiến lược không chỉ là tự chủ tài chính hay quản trị trường học, mà là khả năng quốc gia định hình con đường giáo dục riêng, phù hợp với văn hóa, mục tiêu phát triển và bối cảnh toàn cầu.

Theo nhiều chuyên gia, 3 trụ cột cần được xác định rõ trong quá trình đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo là: tự chủ về tri thức, phát triển chương trình, học liệu, nghiên cứu khoa học mang bản sắc Việt Nam; tự chủ về công nghệ, làm chủ AI, dữ liệu giáo dục, không phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng nước ngoài; tự chủ về nhân lực, đào tạo thế hệ công dân có năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, bản lĩnh văn hóa.

Trong nhiệm vụ tự chủ giáo dục ở Việt Nam, có thể thấy AI đã tạo ra nhiều cơ hội đột phá chưa từng có như hỗ trợ cá nhân hóa học tập, giúp học sinh vùng sâu vùng xa, vùng núi và hải đảo xa xôi tiếp cận tri thức. Trí tuệ nhân tạo cũng giúp phân tích dữ liệu học tập để cải thiện chính sách.

Cùng lúc, AI cũng đặt ra nhiều thách thức cho các cơ quan chuyên môn cần nhìn nhận từ sớm, từ xa. Đó là nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ ngoại nhập, có nhiều rủi ro về an ninh dữ liệu học sinh. Trí tuệ nhân tạo vô hình trung cũng tạo ra khoảng cách số, “hố sâu” ngăn cách giữa hệ thống giáo dục ở thành thị và nông thôn. Hơn bao giờ hết, việc hoạch định chiến lược, trong đó phát triển hệ sinh thái AI giáo dục “Make in Vietnam”, là vô cùng cần thiết.

Cần có những phương pháp sư phạm để kết hợp AI với truyền thống giáo dục nhân văn. Với ngành sư phạm, cần đào tạo giáo viên thành “người hướng dẫn AI” thay vì bị AI thay thế. Ở cấp mầm non và tiểu học, việc tự chủ cần tập trung vào việc AI hỗ trợ trò chơi học tập, nhưng định hướng để trẻ phát triển kỹ năng xã hội. Với học sinh trung học, AI giúp các bạn trẻ khám phá nghề nghiệp, nhưng phải gắn họ với định hướng quốc gia về nhân lực.

Để thực hiện tốt các nhiệm vụ về đổi mới sáng tạo và đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, chúng ta cần xây dựng chiến lược AI giáo dục quốc gia, kết nối Bộ Giáo dục và Đào tạo với giới doanh nghiệp công nghệ, các trường đại học.

Đầu tư hạ tầng số, mạng lưới dữ liệu giáo dục toàn quốc, đào tạo giáo viên số cũng đóng vai trò quyết định cho chiến lược AI giáo dục. Ngoài ra, cũng không thể xem nhẹ việc bảo đảm công bằng giáo dục, chính sách hỗ trợ học sinh nghèo tiếp cận công nghệ.

AI đang viết lại tuổi thơ toàn cầu và ngành giáo dục Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc. Tự chủ chiến lược giáo dục chính là chìa khóa để Việt Nam bước vào kỷ nguyên AI với sự tự tin, sáng tạo và bền vững./.