Từ bảo tồn tĩnh sang bảo tồn thích ứng: Lời giải từ những không gian sáng tạo chuyển đổi

Dịch chuyển mang tính bước ngoặt

Khái niệm bảo tồn thường bị đánh đồng với việc “đóng băng” quá khứ, một lăng kính nhìn nhận văn hóa mang nặng tính hàn lâm và đôi khi xa rời thực tiễn đời sống. Tư duy bảo tồn tĩnh luôn đòi hỏi công trình phải được giữ nguyên trạng, không được can thiệp và chuyển đổi mục đích sử dụng.

Hệ quả, nhiều di sản vật thể, đặc biệt là các di sản công nghiệp như các nhà máy dệt, tháp nước, ga tàu hỏa cũ hay các cụm biệt thự thời thuộc địa bị biến thành những “bảo tàng chết”.

Người dân đô thị chỉ lướt qua chúng với cái nhìn hoài niệm thoáng chốc, thay vì được bước vào, được thở cùng bầu không khí và thụ hưởng những giá trị không gian kiến trúc mà công trình đó mang lại. Di sản, thay vì là một phần máu thịt của đô thị, lại bị lãng quên theo thời gian.

Sự cô lập này tạo ra một nghịch lý trong nghệ thuật quy hoạch và quản lý đô thị đương đại. Đất đai ở các khu vực trung tâm ngày càng trở nên đắt đỏ, khan hiếm và chịu áp lực khai thác nhằm tạo thêm môi trường sống cho người dân; trong khi những khối kiến trúc khổng lồ lại nằm phơi sương, phơi nắng, xuống cấp từng ngày vì thiếu vắng sự chăm sóc thường xuyên, đặc biệt là thiếu hụt nguồn lực tài chính để duy trì.

Dưới áp lực của bài toán kinh tế thị trường và khát vọng hiện đại hóa hạ tầng, sức ép phải xóa sổ những công trình này để nhường chỗ cho các dự án thương mại, chung cư hay trung tâm mua sắm trở nên vô cùng lớn. Việc cố gắng giữ lại di sản nhưng lại không cấp cho chúng hơi thở mới, công năng mới đã đẩy công tác bảo tồn vào ngõ cụt.

Để thoát khỏi ngõ cụt đó, trong quá trình quy hoạch đô thị hiện đại, triết lý bảo tồn thích ứng nổi lên như một cuộc dịch chuyển mang tính bước ngoặt. Bảo tồn thích ứng mang ý nghĩa tái sinh các công trình kiến trúc cũ bằng cách trao cho chúng công năng mới, phù hợp với nhịp sống và nhu cầu của xã hội đương đại, trong khi vẫn đặt sự tôn trọng và gìn giữ tối đa kiến trúc cũng như câu chuyện lịch sử lên hàng đầu.

Thay vì đập đi xây lại, tạo ra những khối kiến trúc vô hồn và thiếu đi tính liên kết với câu chuyện quá khứ, các kiến trúc sư và nhà quy hoạch tận dụng lại cấu trúc không gian cốt lõi, biến chính những nhược điểm của công trình cũ thành những điểm nhấn thẩm mỹ độc bản không thể chép lại ở bất cứ công trình xây mới nào.

Ưu điểm của triết lý bảo tồn thích ứng nằm ở tính đối thoại không lời. Lấy ví dụ như một bức tường gạch nung đỏ loang lổ vết thời gian, một hệ thống thép rỉ sét trong không gian xưởng thợ cũ nay được kết hợp khéo léo, tinh tế cùng những mảng kính trong suốt vát cạnh, ánh sáng đèn led hiện đại và hệ thống nội thất tối giản.

Sự giao thoa mang tính biểu tượng này tạo ra một trải nghiệm không gian bùng nổ về mặt thị giác và dâng trào về mặt cảm xúc cho bất kỳ ai bước chân vào. Một xưởng in cũ kỹ, khét mùi mực của thế kỷ trước hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm triển lãm nghệ thuật thị giác đương đại...

Di sản lúc này không còn là những tàn tích cũ kỹ; chúng đã khoác lên diện mạo mới để hòa nhịp, thậm chí dẫn dắt dòng chảy của nền kinh tế dịch vụ và văn hóa đô thị hiện đại.

Lời giải từ không gian sáng tạo

Sự hiện diện của khái niệm bảo tồn thích ứng nằm ở việc tạo ra các tổ hợp không gian sáng tạo từ những nền móng di sản. Đây không đơn thuần là việc thay đổi công năng vật lý của một ngôi nhà hay một khu xưởng, mà là cả quá trình kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa mới.

Những khu nhà xưởng công nghiệp cũ, vốn dĩ được thiết kế để phục vụ dây chuyền máy móc khổng lồ, nay lại bộc lộ những ưu điểm kiến trúc tuyệt vời với diện tích mặt bằng rộng lớn, không gian mở không bị chia cắt bởi vách ngăn và cấu trúc trần cao lồng lộng.

Chính trong những không gian thô mộc, trần trụi nhưng mang đậm dấu ấn thời gian này, các hoạt động truyền thông đa phương tiện và nghệ thuật đương đại đã tìm thấy một phông nền hoàn hảo như thể được sinh ra để dành cho chúng.

Lớp thanh niên hiện đại, những người sinh ra và trưởng thành trọn vẹn trong kỷ nguyên số hóa, khi bước vào những không gian này không chỉ đơn thuần để tiêu thụ dịch vụ giải trí hay nhâm nhi một tách cà phê.

Họ được chiêm ngưỡng những bánh răng cơ khí của thế kỷ trước, ngắm nhìn những vết nứt của thời gian trên vòm mái, lắng nghe âm vang của một thời lao động sản xuất sôi nổi và từ đó, tự mình kết nối với câu chuyện quá khứ một cách tự nhiên, gần gũi.

Vượt lên trên những ý nghĩa về mặt văn hóa, giáo dục và tinh thần, việc áp dụng rộng rãi mô hình không gian sáng tạo chuyển đổi còn mang lại những lợi ích kinh tế vô cùng to lớn, giải quyết vấn đề thiếu hụt kinh phí trong công tác bảo tồn di sản.

Lấy ví dụ như khi một nhà máy cũ, một bến cảng ven sông hay một khu nhà in xập xệ được quy hoạch và chuyển đổi thành khu phức hợp bao gồm phòng trưng bày nghệ thuật đương đại, cửa hàng thủ công mỹ nghệ và các quán cà phê mang phong cách thiết kế công nghiệp, nó ngay lập tức tự thân vận hành và tạo ra một dòng doanh thu ổn định, bền vững.

Di sản bước ra khỏi hoàn cảnh chật vật, không còn phải sống nhờ vào ngân sách nhà nước để tiến tới tự chủ tài chính hoàn toàn. Các di sản tự dùng nguồn thu từ vé tham quan, phí thuê mặt bằng không gian sự kiện và các dịch vụ đi kèm để chi trả cho các hoạt động duy tu, bảo dưỡng hệ thống kết cấu của chính mình, tạo nên một vòng tuần hoàn kinh tế di sản cực kỳ ổn định và vững chắc.

Tuy nhiên, để hệ sinh thái di sản này thực sự cất cánh, tư duy của những nhà hoạch định chính sách cần phải đi trước một bước để tháo gỡ những rào cản thể chế còn tồn tại. Các quy định hiện hành về phân loại mục đích sử dụng đất đối với cơ sở sản xuất công nghiệp cũ vẫn còn khá cứng nhắc.

Việc xin chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất sản xuất sang đất thương mại dịch vụ văn hóa còn gặp nhiều khó khăn. Vậy nên, cần có một hành lang pháp lý linh hoạt và cởi mở hơn, đặc biệt là việc cho phép áp dụng sâu rộng mô hình đối tác công - tư trong lĩnh vực bảo tồn di sản đô thị.

Trong mô hình này, nhà nước đóng vai trò là người nắm giữ quyền sở hữu tài sản, định hướng quy hoạch và giám sát chất lượng bảo tồn, trong khi khối tư nhân sẽ được trao quyền tự chủ trong khai thác thương mại.

Chỉ khi những nút thắt về cơ chế và đất đai được tháo gỡ một cách triệt để, những di sản đang ngủ quên mới thực sự có cơ hội được đánh thức và hồi sinh mạnh mẽ, để không chỉ làm tròn sứ mệnh gìn giữ ký ức của quá khứ, mà còn đóng góp cho nền kinh tế sáng tạo đầy triển vọng./.