Từ bảo tồn đến phát triển kịch hát dân tộc

Để những giá trị văn hóa không bị phủ bụi thời gian

Có những giá trị văn hóa, nếu chỉ nằm yên trong bảo tàng, sẽ dần phủ bụi thời gian và trở thành những ký ức xa xôi; nhưng cũng có những giá trị chỉ thực sự sống khi còn được con người hôm nay đón nhận, sáng tạo và trao truyền cho mai sau.

Tiếng trống chèo, câu vọng cổ, những làn điệu tuồng, cải lương,... không chỉ là những hình thức biểu diễn đã đi qua nhiều thế hệ. Trong mỗi làn điệu, mỗi lớp diễn, từng động tác, sắc màu phục trang và lời ca sân khấu đều lắng đọng những lớp trầm tích của lịch sử, tâm hồn và mỹ cảm Việt Nam qua bao thế hệ.

Thế nhưng, giữa nhịp sống hiện đại, kịch hát dân tộc đang đứng trước nhiều sức ép: khán giả thưa vắng, nhiều nhà hát sáng đèn chủ yếu phục vụ nhiệm vụ chính trị hoặc những chương trình miễn phí; tuyển sinh các chuyên ngành nghệ thuật truyền thống gặp khó khăn, trong khi không ít nghệ sĩ trẻ dù yêu nghề vẫn phải rời sân khấu vì cuộc sống chưa bảo đảm.

Làm thế nào để những giá trị được cha ông trao truyền qua nhiều thế hệ không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục sống và phát huy trong đời sống đương đại?

Để trả lời câu hỏi ấy, trước hết phải nhìn đúng vào đặc thù của nghề. Đằng sau một vai diễn tuồng, chèo, cải lương là nhiều năm khổ luyện về thanh nhạc, hình thể, vũ đạo, ngôn ngữ và kỹ thuật sân khấu.

Khi con đường vào nghề khó khăn, thu nhập chưa đủ bảo đảm cuộc sống, đội ngũ kế cận sẽ ngày càng thưa vắng, cùng với đó là nguy cơ đứt gãy quá trình truyền nghề và trao truyền di sản.

Mất đi một loại hình sân khấu truyền thống không đơn thuần là mất một phương thức biểu diễn, mà là mất đi một phần ký ức văn hóa của dân tộc.

Trong bối cảnh ấy, những chủ trương, chính sách mới đang tạo nên một điểm tựa quan trọng, cho thấy bước chuyển trong tư duy lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về văn hóa: từ bảo tồn những giá trị đã có sang kiến tạo môi trường để văn hóa phát huy sức sống và trở thành nguồn lực nội sinh của phát triển.

Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển nhanh, bền vững, đồng thời đặt mục tiêu phục hồi, bảo tồn những loại hình nghệ thuật truyền thống có nguy cơ mai một.

Nghị quyết số 28/2026/QH16, ngày 24-4-2026, của Quốc hội: Về phát triển văn hóa Việt Nam xác định ngày 24-11 hằng năm là “Ngày Văn hóa Việt Nam”, mở thêm không gian để nhân dân thụ hưởng văn hóa.

Nghị định số 261/2026/NĐ-CP, ngày 30-6-2026, của Chính phủ: Quy định về phụ cấp ưu đãi nghề, chế độ bồi dưỡng luyện tập và biểu diễn đối với viên chức, người lao động hoạt động đặc thù về nghề nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp công lập nghệ thuật biểu diễn, đơn vị nghệ thuật biểu diễn thuộc lực lượng vũ trang quy định chế độ đối với người hoạt động đặc thù trong nghệ thuật biểu diễn, góp phần tạo điều kiện để nghệ sĩ yên tâm gìn giữ, sáng tạo và trao truyền nghề.

Điểm gặp nhau của những chủ trương, chính sách ấy là mở đường để văn hóa nói chung và kịch hát dân tộc nói riêng thực sự sống trong đời sống đương đại: có người giữ nghề, có công chúng thụ hưởng và có môi trường sáng tạo.

Làm thế nào để công chúng thực sự cần kịch hát dân tộc?

Với nghệ thuật truyền thống, đó không chỉ là bảo tồn một loại hình biểu diễn, mà là giữ gìn, phát huy một phần hồn cốt dân tộc, để những giá trị kết tinh qua nhiều thế hệ tiếp tục trở thành nguồn lực tinh thần của xã hội.

Nhà nước tiếp tục đầu tư, đặt hàng và hỗ trợ những giá trị thị trường khó tự bảo đảm, nhưng mục tiêu cuối cùng là tạo dựng một đời sống nghệ thuật trong đó nghệ sĩ sống được bằng nghề, công chúng có nhu cầu thưởng thức và di sản được tiếp nối qua sáng tạo của các thế hệ mới.

Bảo tồn, vì thế, không thể dừng ở việc giữ lại những gì đã có, mà phải đi cùng phát huy; phát huy phải gắn với thụ hưởng và thụ hưởng phải tạo ra nhu cầu để nghệ thuật tiếp tục sáng tạo.

Khi người dân, nhất là thế hệ trẻ, có cơ hội tiếp cận, trải nghiệm và tìm thấy sự đồng cảm trong tuồng, chèo, cải lương, những giá trị tưởng như xa xưa sẽ trở nên gần gũi hơn.

Muốn vậy, các nhà hát và đơn vị nghệ thuật cần mở rộng không gian biểu diễn, gắn nghệ thuật với giáo dục, du lịch và công nghiệp văn hóa, đồng thời chủ động tìm kiếm, nuôi dưỡng những công chúng mới.

Trong hành trình ấy, công nghệ mở ra những cách thức mới để đưa sân khấu đến gần hơn với đời sống. Một trích đoạn cải lương có thể được số hóa, một lớp chèo, tuồng có thể xuất hiện trên nền tảng số, câu chuyện về người nghệ sĩ và quá trình luyện nghề có thể trở thành nội dung hấp dẫn với giới trẻ.

Nhưng công nghệ chỉ là phương tiện, điều quyết định vẫn là giá trị và chất lượng nghệ thuật. Làm mới phương thức truyền tải, nhưng không đánh mất bản sắc và chiều sâu văn hóa phải là nguyên tắc xuyên suốt.

Và thay vì chỉ hỏi “làm thế nào để giữ sân khấu truyền thống?”, cần đặt ra câu hỏi sâu hơn: làm thế nào để công chúng thực sự cần kịch hát dân tộc?

Khi nghệ thuật trở thành một nhu cầu của đời sống, sân khấu mới có thể vượt khỏi khuôn khổ của những chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị hay những suất diễn mang tính phong trào để hình thành một đời sống nghệ thuật bền vững.

Muốn vậy, cần tạo sự kết nối giữa nhà hát, nhà trường, địa phương, truyền thông, doanh nghiệp và các không gian văn hóa; đưa kịch hát dân tộc đến gần hơn với giáo dục, du lịch và các hoạt động cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để các đơn vị nghệ thuật phát huy sức sáng tạo, hình thành công chúng và từng bước xây dựng thị trường.

Khi công chúng tìm đến sân khấu không chỉ vì được mời gọi, mà vì có nhu cầu thưởng thức, khi nghệ sĩ có thể sống bằng nghề và đơn vị nghệ thuật có thể phát triển bằng chất lượng sáng tạo, kịch hát dân tộc mới thực sự có một đời sống của riêng mình.

Có thể công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi cách con người giải trí, những hình thức nghệ thuật mới sẽ xuất hiện, nhà hát không còn là không gian duy nhất để thưởng thức nghệ thuật. Nhưng điều đó không có nghĩa những giá trị truyền thống trở nên lỗi thời.

Trong một thế giới ngày càng toàn cầu hóa và số hóa, nhu cầu tìm về cội nguồn, tìm kiếm bản sắc và những giá trị riêng có thể càng trở nên mạnh mẽ.

“

Khi công chúng tìm đến sân khấu không chỉ vì được mời gọi, mà vì có nhu cầu thưởng thức, khi nghệ sĩ có thể sống bằng nghề và đơn vị nghệ thuật có thể phát triển bằng chất lượng sáng tạo, kịch hát dân tộc mới thực sự có một đời sống của riêng mình.

Tuồng, chèo, cải lương không chỉ kể những câu chuyện của quá khứ. Nếu được sáng tạo đúng cách, những loại hình ấy vẫn có thể nói với con người hôm nay về lòng trung nghĩa, tình yêu, trách nhiệm, khát vọng công lý, tình người và những lựa chọn trước cuộc đời. Đó là những giá trị không cũ.

Vấn đề không phải là giữ sân khấu truyền thống như một “hiện vật sống”, mà là giữ cái hồn của truyền thống để nó có thể tiếp tục đối thoại với hiện tại.

Khi những chủ trương, chính sách mới được triển khai đồng bộ, đời sống và môi trường sáng tạo của nghệ sĩ được bảo đảm hơn, công chúng tiếp cận nhiều hơn, nhu cầu văn hóa tăng lên, sân khấu có thêm sức sống và di sản được truyền lại cho thế hệ mới.

Bởi cuối cùng, một di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi nó còn sống trong đời sống con người. Đầu tư cho nghệ thuật truyền thống không đơn thuần là hỗ trợ một lĩnh vực đặc thù, mà còn là đầu tư cho nền tảng tinh thần của xã hội, cho bản sắc dân tộc và sức mạnh mềm của đất nước.

Gìn giữ những giá trị văn hoá của tuồng, chèo, cải lương và các loại hình nghệ thuật truyền thống không chỉ là giữ một loại hình sân khấu. Đó là giữ một phần ký ức, bản sắc và tâm hồn Việt Nam.

Mục tiêu cao hơn của chính sách văn hóa hôm nay không chỉ để những giá trị ấy “không mất đi”, mà phải để chúng tiếp tục được sống, được sáng tạo, được yêu và được truyền lại trong một Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới./.