Trong khó ló tiền lệ

Đề nghị của Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đưa Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của Liên minh châu Âu (EU) tạo tiền lệ mới đối với EU. Đó là ý tưởng tạo ra một tầng nấc quan hệ mới: gắn kết sâu hơn với EU nhưng không trở thành thành viên đầy đủ.

Thực ra, EU không thiếu hình thức hợp tác nằm giữa “thành viên” và “đối tác”. EU đã có các hiệp định liên kết, các khuôn khổ hợp tác kinh tế, an ninh và thương mại với nhiều nước.

Nhưng “thành viên liên kết” như cách bà von der Leyen nêu ra lại có ý nghĩa khác: nó có thể trở thành một mô hình chính trị có hệ thống, cho phép EU gắn kết lâu dài với những quốc gia có lợi ích chiến lược đặc biệt mà không cần trở thành thành viên của Liên minh.

Hai bên nhằm tới nhiều mục đích chung và riêng. EU trước hết muốn giữ Canada gần EU hơn về kinh tế và chiến lược lâu dài. Hai bên đã có quan hệ thương mại và chính trị sâu rộng, nhưng nay muốn nâng lên một cấp độ mới, bao gồm công nghệ, năng lượng, khoáng sản quan trọng, quốc phòng, an ninh và Bắc Cực.

Canada cũng đã trở thành nước ngoài châu Âu đầu tiên tham gia cơ chế SAFE về mua sắm quốc phòng của EU. EU muốn có thêm đối tác chiến lược ở khu vực Bắc Mỹ. Canada là thành viên G-7, NATO và có vị trí đặc biệt tại Bắc Cực.

Trong bối cảnh EU muốn tăng khả năng hành động địa chính trị, một Canada gắn bó hơn với EU có giá trị vượt xa quan hệ thương mại. EU còn muốn tăng cường tự chủ chiến lược.

Nguồn tài nguyên, năng lượng, công nghệ, năng lực quốc phòng và vị trí địa lý của Canada đều có thể bổ sung cho những nhu cầu mà EU đang đặt ra. Có thể còn chiến lược hơn thế là EU tìm cách mở rộng ảnh hưởng và thị trường mà không mở rộng biên giới thành viên.

Mục tiêu trước hết của Canada là giảm mức độ phụ thuộc vào Mỹ, đặc biệt đa dạng hóa đối tác kinh tế, thương mại. Canada muốn có thêm thị trường và không gian kinh tế. EU có thể cung cấp cho Canada thêm thị trường, vốn, công nghệ và đầu tư, qua đó tạo thêm lựa chọn cho một nền kinh tế phụ thuộc rất lớn vào Mỹ.

Canada muốn tăng cường hợp tác quốc phòng và an ninh với EU, chủ động đa dạng hóa các quan hệ quốc phòng của mình. Canada có lợi ích đặc biệt trong hợp tác với EU về vấn đề Bắc Cực khi Bắc Cực ngày càng có ý nghĩa về tài nguyên, giao thông và an ninh. EU muốn có Canada như một đối tác chiến lược ở bên ngoài Liên minh; Canada muốn có EU như một điểm tựa chiến lược bên ngoài nước Mỹ.

Liên quan đến Mỹ, EU và Canada gây dựng liên minh cùng ứng phó Mỹ, giảm mức độ dễ bị tổn thương trước sự thay đổi chính sách của một đối tác duy nhất. EU và Canada coi “thành viên liên kết” là sự bù lấp khoảng trống giữa “đối tác” và “thành viên”.

Nếu tiền lệ được thực thi đến cùng, EU có thêm vòng quan hệ bên ngoài, còn Canada tiến thêm bước quan trọng về đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Tiền lệ này phản ánh một thay đổi trong chính trị thế giới: các nước tầm trung đang tìm cách có nhiều điểm tựa hơn, còn các trung tâm quyền lực nỗ lực xây dựng những mạng lưới liên kết linh hoạt hơn.

Điều đó có thể dẫn tới một trật tự quốc tế bớt phụ thuộc vào những quan hệ song phương đơn tuyến và có nhiều tầng liên kết hơn.

EU tạo tiền lệ trước và sau đó mới tạo tiền đề cần thiết trên mọi phương diện để hiện thực hóa.

Vì vậy, ý tưởng tạo tiền lệ hiện có ý nghĩa chính trị nhiều hơn khả năng thực thi ngay lập tức. Qua đó cũng có thể thấy trong “khó” EU mới “ló” ra được tiền lệ./.