Tỉnh Thái Nguyên: Thí điểm mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa

Dự và đồng Chủ trì Hội thảo có các đồng chí: PGS, TS Dương Trung Ý - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản; Trịnh Xuân Trường - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên; PGS, TS Nguyễn Duy Bắc - Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; TS Cao Xuân Thu Vân - Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam; Nguyễn Đăng Bình - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên.

Tham dự còn có các chuyên gia, nhà khoa học; đại diện các sở, ban, ngành của tỉnh; các cơ quan báo chí Trung ương, địa phương.

Hội thảo góp phần làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn, những giá trị cốt lõi và định hướng xây dựng mô hình hợp tác xã xã hội chủ nghĩa phù hợp với điều kiện của tỉnh Thái Nguyên.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, đồng chí Trịnh Xuân Trường - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên - nhấn mạnh, việc nghiên cứu, xây dựng mô hình hợp tác xã (HTX), liên hiệp HTX xã hội chủ nghĩa cần được đặt trong quá trình tiếp tục bổ sung, phát triển lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Vấn đề không phải đơn giản là “gắn tên” xã hội chủ nghĩa cho một mô hình kinh tế đã có, mà quan trọng hơn là xác định được những giá trị xã hội chủ nghĩa và chuyển hóa các giá trị đó thành nguyên tắc tổ chức, phương thức vận hành và tiêu chí đánh giá cụ thể.

Theo đó, hiệu quả kinh tế phải gắn với phát huy quyền làm chủ của thành viên, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa cá nhân, tập thể và cộng đồng.

Báo cáo đề dẫn do đồng chí Nguyễn Đăng Bình - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên - trình bày tiếp tục cụ thể hóa yêu cầu này, trong đó xác định thành viên vừa là trung tâm, vừa là chủ thể của mô hình; hiệu quả kinh tế là nền tảng vật chất; quản trị phải dân chủ, minh bạch, tự chủ và hiệu quả; lợi ích của thành viên phải được đặt trong quan hệ hài hòa với lợi ích của tập thể và cộng đồng.

Mô hình HTX xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới đồng thời phải gắn chặt với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Một vấn đề nhận được sự thống nhất cao tại Hội thảo là xây dựng HTX xã hội chủ nghĩa không phải quay trở lại mô hình HTX kiểu cũ, càng không phải trở lại cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp.

Mô hình mới phải vận hành theo cơ chế thị trường, bảo đảm tính tự nguyện, tự chủ và quyền làm chủ thực chất của thành viên; đồng thời hình thành những năng lực sản xuất mới dựa trên công nghệ, dữ liệu, thương hiệu, tri thức và liên kết chuỗi giá trị.

Phát biểu tại Hội thảo, TS Nguyễn Thị Mai Anh - Vụ trưởng, Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội, Tạp chí Cộng sản - nhấn mạnh điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Thái Nguyên là chuyển từ tư duy coi HTX, liên hiệp HTX như một mô hình kinh tế đơn thuần sang hướng tiếp cận HTX như một thiết chế kinh tế - văn hóa - xã hội ở cơ sở.

Theo đó, tăng trưởng kinh tế phải đồng thời gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, gắn với phát triển văn hóa và con người toàn diện. Vì vậy, hiệu quả của mô hình không thể chỉ được đo bằng doanh thu, lợi nhuận hay quy mô vốn, quy mô sản xuất, kinh doanh mà còn phải được thể hiện ở việc nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của thành viên, củng cố liên kết cộng đồng, phát huy các giá trị văn hóa địa phương và hướng tới phát triển bền vững.

Từ tinh thần Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị, TS Nguyễn Thị Mai Anh đề nghị khi nghiên cứu và triển khai mô hình, tỉnh cần tiếp cận theo hướng xây dựng các HTX, liên hiệp HTX hiện đại, số, xanh, tuần hoàn và đổi mới sáng tạo; đổi mới quản trị dựa trên dữ liệu; nâng cao năng lực tiêu chuẩn hóa; định hướng xây dựng thương hiệu và tham gia chuỗi giá trị ở quy mô, tầm vóc vượt tỉnh, thậm chí là vượt quốc gia.

Đồng thời, HTX, liên hiệp HTX cần được đặt trong hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước - HTX, liên hiệp HTX - doanh nghiệp - hộ thành viên - nhà khoa học, qua đó kết nối và phát huy hiệu quả các nguồn lực phát triển.

Từ góc độ kinh tế và thể chế, TS Lương Văn Khôi - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược - cho rằng “tính xã hội chủ nghĩa” không thể được đo bằng mức độ tập thể hóa tài sản, mà cần được thể hiện ở chất lượng quan hệ sản xuất, quyền làm chủ thực chất của thành viên, cơ chế phân phối giá trị, khả năng cùng sở hữu những năng lực sản xuất hiện đại và mức độ hài hòa giữa lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội.

Trong mô hình đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, hạ tầng và năng lực, nhưng không làm thay thành viên và thị trường.

TS Phạm Thị Hoàng Hà - Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - nhìn nhận HTX kiểu mới như một phương thức tổ chức quan hệ kinh tế - xã hội có khả năng kết nối lợi ích cá nhân, tập thể và cộng đồng.

Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, HTX phải chuyển mạnh theo hướng hiện đại, gắn với chuyển đổi số, công nghệ cao, quản trị chuyên nghiệp, tiêu chuẩn chất lượng, thương mại điện tử, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và hội nhập thị trường.

Từ thực tiễn cơ sở, đồng chí Trần Ánh Việt - Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Trà Búp Ngọc, xã Phú Thịnh - cho rằng, giá trị của liên hiệp HTX không nằm ở việc hình thành thêm một tổ chức, mà ở khả năng tạo ra những giá trị mà từng HTX riêng lẻ khó có thể tạo ra.

Đây cũng là cơ sở để chuyển từ phương thức hoạt động tương đối độc lập sang liên kết nguồn lực, liên kết sản xuất và liên kết thị trường.

Từ thực tiễn ngành chè, đại diện HTX Trà Búp Ngọc đề xuất tổ chức liên kết theo chuỗi giá trị, trong đó HTX sản xuất tạo ra nguyên liệu tốt; HTX chế biến tạo ra sản phẩm tốt; HTX thương mại đưa sản phẩm ra thị trường; liên hiệp HTX kết nối các nguồn lực để toàn chuỗi tạo ra giá trị cao hơn.

Xa hơn, chuỗi giá trị có thể mở rộng từ sản xuất, chế biến chè sang văn hóa trà, du lịch trải nghiệm, thương mại và quảng bá hình ảnh đất và người Thái Nguyên.

Theo đồng chí Trần Ánh Việt, việc thí điểm cần lựa chọn một số chuỗi giá trị cụ thể để “làm trước, làm thật và đo lường thật”, trên tinh thần “liên hiệp để liên kết, không phải để hành chính hóa”; hợp tác để cùng phát triển nhưng vẫn tôn trọng quyền tự chủ và bản sắc của từng HTX, lấy lợi ích của thành viên và hiệu quả thực chất làm thước đo cuối cùng.

Từ kinh nghiệm khảo sát thực tiễn các mô hình HTX ở một số quốc gia, TS Cao Xuân Thu Vân - Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam - gợi mở việc xây dựng mô hình HTX, liên hiệp HTX xã hội chủ nghĩa ở Thái Nguyên cần đặt trong một hệ sinh thái phát triển hoàn chỉnh, từ vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến kiểm nghiệm chất lượng, logistics, dữ liệu, thương hiệu và thị trường.

Đối với sản phẩm chè - thế mạnh đặc trưng của Thái Nguyên - cần chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu ngành chè, nâng cao năng lực kiểm nghiệm, hậu kiểm, tổ chức logistics và phát triển không gian văn hóa trà, qua đó không chỉ bán sản phẩm mà còn nâng cao giá trị thương hiệu và lan tỏa văn hóa trà Thái Nguyên.

Từ cách tiếp cận này, đồng chí đề xuất nghiên cứu các nhóm chính sách phù hợp, trong đó chú trọng xây dựng thước đo đánh giá thực chất mô hình; lựa chọn liên hiệp HTX đủ năng lực để thí điểm; tạo điều kiện về vốn, dữ liệu và các hạ tầng dùng chung phục vụ liên kết, sản xuất và phát triển thị trường.

Phát biểu tổng kết, bế mạc Hội thảo, PGS, TS Dương Trung Ý - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản - nhấn mạnh, Hội thảo bước đầu làm rõ hệ giá trị cốt lõi của mô hình gồm 6 thành tố: dân chủ, công bằng, hợp tác, phát triển, cộng đồng và bền vững.

Trong đó, thành viên vừa là trung tâm, vừa là chủ thể, mục tiêu và động lực của mô hình; chất lượng cuộc sống, sự hài lòng và hạnh phúc của thành viên cần được coi là những thước đo quan trọng.

Việc chuyển hóa 6 giá trị này thành các tiêu chí, chỉ số có khả năng lượng hóa sẽ góp phần đưa những giá trị xã hội chủ nghĩa từ cấp độ định hướng vào một mô hình kinh tế cụ thể, có thể nhận diện, vận hành, đánh giá và tổng kết trong thực tiễn.

Một gợi mở đáng chú ý khác là kiến trúc 3 tầng thành viên - HTX - liên hiệp HTX. Đây không phải là 3 cấp hành chính. Thành viên tiếp tục thực hiện những hoạt động mà cá nhân, hộ gia đình có lợi thế; HTX cung cấp dịch vụ và hình thành năng lực chung ở quy mô trung gian; còn liên hiệp HTX tập trung vào những chức năng đòi hỏi lợi thế quy mô lớn hơn như công nghệ, dữ liệu, kiểm nghiệm, chế biến sâu, logistics, thương hiệu, xuất khẩu và đào tạo chuyên nghiệp.

PGS, TS Dương Trung Ý cũng khẳng định việc lựa chọn lĩnh vực sản xuất, chế biến chè để thí điểm mô hình HTX, liên hiệp HTX xã hội chủ nghĩa vừa phát huy thế mạnh, thương hiệu và bản sắc của Thái Nguyên, vừa tạo điều kiện kiểm nghiệm trong thực tiễn khả năng liên kết giữa thành viên - HTX - liên hiệp HTX, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và gia tăng sức cạnh tranh của chè Thái Nguyên.

Quan trọng hơn, từ một mô hình cụ thể ở cơ sở, Thái Nguyên có thể cung cấp thêm những luận cứ thực tiễn để nhận diện rõ hơn hình hài của một thế hệ HTX mới: hiện đại về lực lượng sản xuất, dân chủ trong quản trị, hiệu quả trong kinh tế, công bằng trong phân phối, gắn kết với cộng đồng và bền vững trong phát triển./.