Tỉnh Khánh Hòa bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Chăm gắn với phát triển bền vững

Không gian phát triển mới, nguồn lực văn hóa Chăm được mở rộng

Tỉnh Khánh Hòa sau hợp nhất có diện tích tự nhiên 8.555,86km², dân số hơn 2,24 triệu người, trong đó có hơn 95.000 người Chăm sinh sống, chiếm hơn 50% số người Chăm cả nước.

Không gian phát triển mở rộng từ vùng biển, đô thị du lịch đến những vùng đất có điều kiện tự nhiên đặc thù, nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử và văn hóa lâu đời.

Trong bức tranh đó, văn hóa Chăm là nguồn lực có ý nghĩa nổi bật, góp phần làm sâu sắc bản sắc địa phương và tạo nên sự khác biệt cho không gian văn hóa, du lịch của tỉnh.

Khánh Hòa là địa bàn có cộng đồng người Chăm sinh sống lâu đời, lưu giữ hệ thống giá trị văn hóa phong phú, từ kiến trúc đền, tháp, lễ hội, tín ngưỡng đến tiếng nói, chữ viết và các nghề thủ công truyền thống.

Cộng đồng Chăm với những sắc thái văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng đã góp phần làm nên diện mạo văn hóa đa dạng, giàu bản sắc của tỉnh. Đây là nguồn lực quan trọng để Khánh Hòa tăng cường công tác bảo tồn, nghiên cứu, quảng bá di sản, kết nối các không gian văn hóa với hoạt động du lịch và phát triển kinh tế - xã hội.

Phát huy giá trị di sản trên cơ sở tôn trọng bản sắc, đề cao vai trò chủ thể của cộng đồng sẽ góp phần đưa văn hóa Chăm trở thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển bền vững của địa phương.

Những giá trị văn hóa Chăm hiện diện sinh động qua hệ thống đền, tháp, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, tiếng nói, chữ viết và các nghề thủ công truyền thống.

Tháp Bà Pô Nagar ở Nha Trang là công trình kiến trúc, tín ngưỡng tiêu biểu; lễ hội Katê, làng gốm Bàu Trúc và nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa Chăm trên địa bàn tỉnh. Mỗi di sản mang những dấu ấn riêng, phản ánh quá trình sáng tạo, giao lưu văn hóa và sức sống bền bỉ của cộng đồng Chăm qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh năm 2022 vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nghề gốm Bàu Trúc không chỉ nổi bật bởi kỹ thuật chế tác thủ công, tạo hình và nung gốm mang tri thức dân gian đặc sắc, mà còn gắn chặt với đời sống, ký ức và sinh kế của cộng đồng.

Cùng với nghề dệt thổ cẩm, các lễ hội và nghệ thuật dân gian, di sản này tạo nên nguồn lực văn hóa có khả năng kết nối bảo tồn với giáo dục truyền thống, phát triển sản phẩm thủ công và du lịch trải nghiệm.

Không gian phát triển mới mở ra điều kiện thuận lợi để Khánh Hòa phát huy đồng bộ các giá trị văn hóa Chăm, tăng cường liên kết giữa hệ thống di tích, làng nghề truyền thống, lễ hội và các điểm đến du lịch, qua đó mở rộng khả năng khai thác và lan tỏa giá trị di sản.

Trong quá trình ấy, cộng đồng Chăm giữ vai trò trung tâm trong sáng tạo, bảo tồn và trao truyền di sản văn hóa qua các thế hệ. Việc phát huy vai trò của nghệ nhân, chức sắc tôn giáo, người có uy tín và thế hệ trẻ, gắn với nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng, sẽ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Chăm, đưa di sản trở thành nguồn lực nội sinh, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh.

Chủ động bảo tồn, phát huy giá trị di sản bằng những chương trình cụ thể

Trên cơ sở nguồn lực văn hóa được mở rộng, Khánh Hòa từng bước cụ thể hóa chủ trương bảo tồn di sản bằng các đề án, chương trình và hoạt động thiết thực.

Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Katê của đồng bào Chăm, giai đoạn 2025 - 2030” với kinh phí dự kiến hơn 10,3 tỷ đồng tạo cơ sở để tỉnh tăng cường bảo vệ, tổ chức và quảng bá lễ hội, đồng thời hỗ trợ cộng đồng duy trì các nghi thức truyền thống.

Việc triển khai đề án thể hiện định hướng bảo tồn có trọng tâm, gắn trách nhiệm quản lý nhà nước với vai trò chủ thể của cộng đồng trong gìn giữ di sản.

Lễ hội Katê năm 2026, diễn ra từ ngày 9 đến 11-10 tại các đền, tháp và làng Chăm Bàlamôn, tiếp tục cho thấy sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng.

Bên cạnh những nghi lễ truyền thống, tỉnh phối hợp tổ chức các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, trò chơi dân gian, hội thi viết chữ Chăm với chủ đề “Sáng nét chữ - Giữ hồn Chăm”, trưng bày hình ảnh, hiện vật và giới thiệu nghề thủ công.

Đặc biệt, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I được tổ chức cùng dịp, tạo không gian để nghệ nhân trình diễn kỹ thuật chế tác, giới thiệu sản phẩm và giao lưu với công chúng.

Sự kết hợp giữa bảo tồn nghi lễ, tôn vinh nghệ nhân và quảng bá nghề truyền thống đã góp phần làm phong phú hoạt động lễ hội, tăng sức hấp dẫn của di sản đối với người dân và du khách.

Đối với nghệ thuật làm gốm của người Chăm, tỉnh đã phê duyệt Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo, với tổng kinh phí dự kiến hơn 205 tỷ đồng.

Đề án hướng đến duy trì thực hành, truyền dạy nghề, phát huy vai trò nghệ nhân, bảo đảm điều kiện sản xuất, phát triển sản phẩm và xây dựng mô hình du lịch cộng đồng tại làng gốm Bàu Trúc.

Mục tiêu đặt ra không chỉ là bảo vệ một di sản đang cần được bảo vệ khẩn cấp, mà còn từng bước tạo điều kiện để nghề gốm phát triển ổn định, nâng cao giá trị sản phẩm và hướng tới mục tiêu ghi danh ở cấp độ cao hơn của UNESCO.

Cùng với bảo tồn di sản vật thể và nghề truyền thống, tỉnh Khánh Hòa chú trọng mở rộng không gian giao lưu, nghiên cứu và quảng bá văn hóa Chăm.

Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI năm 2026, tổ chức từ ngày 26 đến 28-6 với sự tham gia của các đoàn nghệ nhân, diễn viên và vận động viên đến từ 7 tỉnh, thành phố, là dịp tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc, tăng cường giao lưu giữa các cộng đồng Chăm và giới thiệu hình ảnh tỉnh Khánh Hòa đến đông đảo công chúng.

Trong khuôn khổ ngày hội, việc ra mắt nền tảng số di sản văn hóa Chăm góp phần đổi mới phương thức lưu giữ, giới thiệu tư liệu, hình ảnh và thông tin về di tích, lễ hội, nghề thủ công, nghệ thuật truyền thống.

Những hoạt động bảo tồn văn hóa Chăm tại Khánh Hòa ngày càng được triển khai theo hướng đa dạng, kết hợp giữa gìn giữ tại cộng đồng, hỗ trợ nghệ nhân, truyền dạy cho thế hệ trẻ và ứng dụng công nghệ số.

Qua đó, di sản có thêm điều kiện hiện diện trong đời sống đương đại, được tiếp cận bằng nhiều hình thức phù hợp, đồng thời tạo nền tảng để kết nối các nguồn lực văn hóa trên địa bàn tỉnh mới. Đây là hướng đi cần thiết để bảo tồn không dừng ở lưu giữ giá trị quá khứ mà tiếp tục tạo sức sống cho di sản trong hiện tại và tương lai.

Phát huy di sản, tạo động lực phát triển bền vững

Với không gian phát triển mới sau hợp nhất, tỉnh Khánh Hòa có điều kiện kết nối các di tích, làng nghề và không gian văn hóa Chăm với hệ thống du lịch biển, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái và các sản phẩm trải nghiệm văn hóa.

Nghị quyết số 14-NQ/TU, ngày 14-5-2026, của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, “Về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045” xác định văn hóa Chăm - Raglai và làng nghề truyền thống là những nguồn lực cần được quan tâm khai thác, phát huy.

Định hướng này mở ra cơ hội đưa di sản trở thành một thành tố quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa sản phẩm du lịch và nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến Khánh Hòa.

Để phát huy hiệu quả nguồn lực đó, tỉnh cần tiếp tục hình thành các tuyến, điểm kết nối di tích, làng nghề và không gian thực hành văn hóa; phát triển hoạt động trải nghiệm làm gốm, dệt thổ cẩm, thưởng thức nghệ thuật dân gian và tìm hiểu lễ hội theo hướng tôn trọng phong tục, tập quán của cộng đồng.

Việc quảng bá cần đi đôi với nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo vệ cảnh quan, giữ gìn tính nguyên gốc của di sản và bảo đảm lợi ích thiết thực cho người dân.

Khi nghệ nhân có thêm cơ hội truyền nghề, sản phẩm thủ công được mở rộng thị trường và người dân có sinh kế từ hoạt động văn hóa, công tác bảo tồn sẽ có thêm nguồn lực và động lực để duy trì lâu dài.

Cùng với phát triển du lịch, tỉnh Khánh Hòa cần tiếp tục quan tâm đào tạo, truyền dạy tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn và nghề thủ công truyền thống; khuyến khích thanh thiếu niên tham gia các câu lạc bộ, hoạt động trải nghiệm và chương trình giáo dục di sản.

Việc số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu và quảng bá trên môi trường số cần được triển khai đồng bộ với bảo vệ di tích, hỗ trợ nghệ nhân và duy trì không gian văn hóa tại cộng đồng.

Đặc biệt, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, chức sắc và người có uy tín sẽ góp phần bảo đảm các chương trình bảo tồn phù hợp với đặc điểm từng cộng đồng, phát huy đúng giá trị của di sản.

Với nền tảng văn hóa được mở rộng sau hợp nhất, tỉnh Khánh Hòa có điều kiện khẳng định vai trò là địa phương quan trọng trong bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá văn hóa Chăm ở khu vực duyên hải Nam Trung Bộ.

Phát huy những kết quả đã đạt được, tỉnh tiếp tục gắn gìn giữ bản sắc với nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào, mở rộng cơ hội phát triển sinh kế và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Khi cộng đồng thực sự là chủ thể của di sản, chính quyền đóng vai trò kiến tạo, hỗ trợ và kết nối nguồn lực, văn hóa Chăm sẽ tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ, trở thành nguồn lực nội sinh góp phần xây dựng Khánh Hòa phát triển nhanh, hài hòa và bền vững./.