Thương nhau rào giậu cho kỹ

Tôi thích nghe câu hát “tôi muốn làm một thứ cỏ cây/ vui trong gió và không ưu phiền”. Một thời tôi cứ nghĩ cỏ cây là tuyệt đối vô tư, sau này va chạm với đời, lại nghĩ hình như không hẳn vậy.

Hoa thơm quả ngọt dâng cho đời có tuyệt đối vô tư không? Trong rừng xanh núi thẳm, bông hoa kia khoe sắc rực rỡ để làm gì? Rực rỡ để thu hút ong bướm, nhờ đó mà thụ phấn, đậu quả.

Quả ngọt để thu hút côn trùng, chim chóc muông thú đến ăn. Trong quả ngọt có hạt giống được lấy đi, được phát tán, để cây cỏ tiếp tục sinh sôi. Vô tư như hoa thơm, quả ngọt phải chăng vẫn có mục đích?

Truyền lại hạt giống là bản năng sinh tồn. Vì lợi ích bản thân mình chính là bản năng sinh tồn tự nhiên. Ấy là chưa kể có những loài thực vật ranh mãnh như cái cây bắt ruồi, nó biết lấy mật ngọt làm mồi nhử để bắt côn trùng.

Ngụy trang, đặt bẫy săn mồi thể hiện rõ nét hơn ở các loài động vật. Con rắn đuôi nhện lấy đuôi của nó đung đưa như con nhện để dụ dỗ những con chim đói khát vào gần miệng rắn. Con rùa đung đưa cái lưỡi giả trong khoang miệng mở to, cá nhỏ tưởng đó là con giun, bơi vào ăn thì bị hàm rùa sập xuống nghiền nát.

Để tránh bị phát hiện, cây cối chim thú phải ngụy trang, phải tạo vỏ bọc. Con người càng tinh vi hơn. Vì sao người ta không sợ những người thẳng thắn bộc trực, mà luôn sợ những kẻ thơn thớt nói cười? Vì tiếu lý tàng đao (nụ cười giấu dao). Vì bề ngoài nhẵn nhụi để che dấu góc cạnh bên trong.

Phương châm ngụy trang này được đúc rút thành triết lý “ngoài tròn trong vuông”. Đồng tiền xu cổ bên ngoài đúc tròn vành, bên trong đục lỗ vuông. Ngoài tròn thể hiện thái độ sống dĩ hòa vi quý, mềm mại uyển chuyển để lấy lòng người. Trong vuông tượng trưng cho bản lĩnh, nguyên tắc, mục tiêu không thể lay chuyển.

Ở tầng bậc khác nhau, mọi sinh vật sống đều có mục tiêu. Tối thượng là duy trì sự sống, tồn tại rồi mới đến sống tốt hơn, rồi mưu cầu hạnh phúc. Đã có mục đích, mục tiêu thì khó mà tuyệt đối khách quan, công bằng. Sinh vật đã vậy, con người càng như vậy. Hai câu chuyện dưới đây luận về khách quan, minh bạch, công bằng.

Chuyện thứ nhất, mùa hè năm nay nắng nóng gay gắt hơn hẳn thường lệ, đạt ngưỡng kỷ lục tại nhiều khu vực. Nóng hơn với World Cup 2026 gây nhiều tranh cãi. Nhà đương kim vô địch Argentina là đội bóng rất mạnh, đó là điều không cần bàn luận.

Nhưng quá nhiều tranh cãi về ưu ái của trọng tài dành cho họ. Gần 5 triệu chữ ký đề nghị FIFA loại tuyển Argentina khỏi World Cup 2026 vì cho rằng đội tuyển này đã nhận được quá nhiều ưu ái từ các trọng tài.

Khi có trọng tài trợ lý hình ảnh VAR đã hạn chế rất nhiều chủ quan, thiên vị của trọng tài chính. Nhưng màn hình VAR vẫn chỉ là thiết bị máy móc, người đọc vẫn là con người và quyết định vẫn là con người. Đã là người thì không thể tuyệt đối vô tư, khách quan, chính xác.

Công nghệ AI có thể cải thiện tình trạng trên cho bóng đá được không, khi thiết bị Hawk-eye live (Mắt diều hâu điện tử) đã cho phép thay thế hoàn toàn các ông bà trọng tài biên tại nhiều giải quần vợt lớn?

Chuyện thứ hai, ngành giáo dục và tỉnh Tuyên Quang đã cố gắng cao nhất để bảo đảm kỳ thi trung học quốc gia 2026 khách quan, minh bạch, công bằng. Nhưng hơn trăm điểm 10 khuất tất ở Tuyên Quang đã làm nóng dư luận. Cả hệ thống đã cố gắng tối đa, nhưng sai phạm vẫn xuất hiện, như "con sâu bỏ rầu nồi canh".

Thành thật mà nói, khi có cơ hội, rất dễ vi phạm. Nhiều học sinh trường chuyên có thể tự làm bài, nhưng khi có người giải bài giúp, các em không cưỡng lại được, thế là vi phạm quy chế.

Thương nhau như thế bằng mười hại nhau. Yêu thương nhau cần rào giậu cho kỹ. Cần cơ chế để người ta không cần làm sai (vì sẽ có nhiều con đường vào đời, không chỉ điểm số), không muốn làm sai (vì mất công sức, tiền bạc, uy tín) và không thể làm sai (vì sẽ bị phát hiện và trừng phạt).

Trong mỗi con người đều có tính bản thiện và tính bản ác. Làm sao trong con người, phần người là chủ đạo, phần con chỉ là chút xíu bản năng? Luân lý, đạo đức, pháp luật sinh ra để trả lời câu hỏi đó. Và ngày nay là sự tham gia của công nghệ.

Học sinh trường chuyên đương nhiên học giỏi hơn các trường đại trà, cũng như Argentina là đội bóng mạnh không thể phủ nhận. Lẽ thường thì họ không cần ưu ái, thiên vị. Nhưng khi có khe cửa nào đó, việc đáng tiếc lại nảy sinh.

Vì vậy, cần camera giám sát kỳ thi cũng như cần công nghệ AI giám sát trận bóng. Máy móc thiết bị là chính xác, minh bạch. Khách quan, minh bạch sẽ giúp hạn chế chủ quan, thiếu sót của con người./.