Thanh toán số - giải pháp phòng, chống tham nhũng

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi này không hề dễ dàng khi các quốc gia vẫn phải đối mặt với hàng loạt rào cản lớn từ sự thiếu đồng bộ của cơ sở hạ tầng công nghệ, thói quen sử dụng tiền mặt, cho đến những khoảng trống trong thể chế pháp lý và năng lực số của người dân.

Lợi ích không thể phủ nhận

Thanh toán số trước hết góp phần thiết lập dòng tiền có thể kiểm soát được, ít nhất khiến các công chức có ý đồ tham nhũng phải dè chừng. Các giao dịch điện tử thông qua hệ thống ngân hàng đều có thể truy vết, định danh người gửi và người nhận.

Do đó, các công chức buộc phải liêm chính; động lực tham nhũng và trục lợi của họ nếu không bị triệt tiêu, cũng bị hạn chế. Đây là cơ chế khiến công chức không dám tham nhũng bên cạnh các cơ chế khiến công chức không thể và không cần tham nhũng.

Phân tích dữ liệu từ 111 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 2010 - 2018, nghiên cứu Giao dịch thanh toán số có giảm bớt tham nhũng? Bằng chứng từ các quốc gia đang phát triển của Tenace Kwaku Setor và các đồng sự trên Tạp chí Telematics & Informatics (2021) đã chứng minh, sự phổ biến của các giao dịch thanh toán số và không dùng tiền mặt có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê đối với việc giảm thiểu tham nhũng có hệ thống.

Các tác giả cho rằng, thanh toán số là một công cụ khả thi để giảm thiểu tham nhũng tại các quốc gia đang phát triển. Nói cách khác, các quốc gia đang phát triển nên thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, tăng cường giao dịch điện tử nhằm đẩy lùi tham nhũng.

Nghiên cứu Thanh toán không dùng tiền mặt và tham nhũng trong bối cảnh thể chế lập pháp ở các thị trường mới nổi ASEAN-5 và Việt Nam trên Tạp chí Cogent Business & Management năm 2025 cũng chỉ ra kết quả tương tự.

Theo đó, việc chuyển giao dịch từ tiền mặt sang thanh toán điện tử giúp tạo ra dấu vết kỹ thuật số của các giao dịch tài chính, nhờ vậy, hạn chế kẽ hở cho hành vi đưa và nhận hối lộ. Các quốc gia ASEAN-5 (Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan) đang trải qua quá trình chuyển đổi số nhanh chóng, việc áp dụng công nghệ tài chính và thanh toán số để phòng ngừa tham nhũng là yêu cầu cấp bách.

Nghiên cứu này cho rằng, chính phủ các quốc gia ASEAN-5 cần tiếp tục đầu tư vào cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và tài chính, khuyến khích người dân, doanh nghiệp thanh toán không dùng tiền mặt.

Bên cạnh đó, thanh toán số còn hạn chế cơ hội nhũng nhiễu và trục lợi của công chức. Khi người dân thực hiện các giao dịch thiết yếu, các công chức không liêm chính có thể gây khó dễ để đòi tiền bôi trơn. Đối với các dịch vụ công thiết yếu buộc phải thực hiện ở các cơ quan công quyền, công chức có thể lạm dụng quyền hạn được giao để nhũng nhiễu, tham nhũng vặt.

Tuy nhiên, dịch vụ công số và thanh toán số vô hiệu hóa cơ hội, điều kiện tham nhũng của công chức bằng cách loại bỏ các khâu trung gian có tương tác trực tiếp giữa công chức và người dân. Việc công khai quy trình, các khoản phí được thanh toán trực tuyến góp phần minh bạch, lành mạnh hóa các giao dịch công.

Các lợi ích này càng trở nên rõ ràng hơn trong các giao dịch về thuế. Bằng cách loại bỏ giao dịch tiền mặt vật lý trong chu trình thuế, nhà nước có thể ngăn chặn cơ hội thỏa thuận ngầm, đẩy nhanh tốc độ thu thuế, phòng ngừa thất thoát nguồn thu.

Các cá nhân, doanh nghiệp thực hiện kê khai thuế trên nền tảng trực tuyến và đóng thuế thông qua tài khoản ngân hàng, bảo đảm thu đúng, thu đủ. Rwanda là một ví dụ điển hình khi loại bỏ các giao dịch tiền mặt trực tiếp khỏi chu trình thuế, nhờ vậy ngăn chặn cơ hội tham nhũng, hành vi hối lộ thuế và thao túng hồ sơ thuế.

Sau khi triển khai hệ thống thuế điện tử, năm 2017, Rwanda đã hoàn thành kế hoạch thu thuế một cách nhanh chóng, thay vì để kéo dài hàng tháng như trước đó.

Không chỉ trong lĩnh vực thuế, những lợi ích của thanh toán số còn tỏ rõ trong đầu tư và mua sắm công. Đây vốn là lĩnh vực vốn rất dễ bị tổn thương bởi việc đấu thầu mờ ám, hoa hồng và gian lận hóa đơn.

Chính phủ Hàn Quốc triển khai Hệ thống Mua sắm điện tử trực tuyến (KONEPS), làm giảm thiểu khả năng tham nhũng thông qua việc giao dịch trực tuyến thay vì tiếp xúc cá nhân trực tiếp, đồng thời loại bỏ cơ hội đưa ra các quyết định tùy tiện bằng cách công bố toàn bộ thông tin đấu thầu theo thời gian thực.

Cách tiếp cận này đã nâng cao đáng kể tính minh bạch của quy trình mua sắm công. Hệ thống này giúp Hàn Quốc xếp hạng vị trí số một tại châu Á và thứ 18 trên tổng số 114 quốc gia được đánh giá trên toàn thế giới trong Chỉ số Liêm chính công do Trung tâm Nghiên cứu chống tham nhũng và xây dựng nhà nước châu Âu công bố.

Còn nhiều rào cản thực thi

Mang lại những lợi ích không thể phủ nhận, nhưng thanh toán số đối mặt với nhiều rào cản vĩ mô và vi mô. Tenace Kwaku Setor và các đồng sự cho rằng, để triển khai thành công hệ thống thanh toán số một cách đồng bộ, các quốc gia đang phát triển cần giải quyết các vấn đề kỹ thuật - xã hội.

Cơ sở hạ tầng đáp ứng và hỗ trợ thanh toán số như Internet, dữ liệu di động, điện toán đám mây, ngân hàng số ở các quốc gia này còn hạn chế hoặc thiếu đồng đều giữa các khu vực khác nhau.

Bên cạnh đó, tiền mặt vẫn là phương tiện thanh toán được ưa chuộng đối với đại bộ phận người dân, nhất là những người lớn tuổi và những người không thạo công nghệ.

Việc thúc đẩy thanh toán số, không dùng tiền mặt không chỉ đòi hỏi việc nâng cấp hạ tầng số, thúc đẩy công nghệ ngân hàng mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý.

Các quốc gia đang phát triển phải củng cố chất lượng thể chế, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ hệ thống công quyền, xác lập các cơ chế mạnh mẽ để công chức không thể, không dám và không cần tham nhũng.

Một mặt, công chức có trách nhiệm bồi dưỡng đạo đức công vụ, nâng cao năng lực nghiệp vụ và cung cấp dịch vụ công mang lại sự hài lòng cho người dân; mặt khác, chính phủ cần bảo đảm công chức có thể duy trì đời sống bằng thu nhập chính đáng.

Nghiên cứu Thanh toán không dùng tiền mặt và tham nhũng trong bối cảnh thể chế lập pháp ở các thị trường mới nổi ASEAN-5 và Việt Nam đã chỉ ra, thanh toán số, không dùng tiền mặt có thể phòng ngừa tham nhũng trong những môi trường pháp lý cụ thể.

Ở những quốc gia có hệ thống pháp luật chặt chẽ, tôn trọng pháp quyền và các cơ quan chống tham nhũng hoạt động hiệu quả, tác dụng của hệ thống thanh toán số được tăng cường.

Ngược lại, ở những quốc gia hệ thống pháp luật lỏng lẻo, các cơ quan chống tham nhũng không thực chất, chủ yếu mang tính khẩu hiệu, hình thức, thanh toán số không phát huy được tác dụng.

Từ phía người dân, hạn chế về năng lực số và điều kiện công nghệ là những rào cản cơ bản, không dễ khắc phục trong ngắn hạn. Việc không thành thạo công nghệ khiến người dân, đặc biệt người lớn tuổi, gặp khó khăn khi thao tác trên các ứng dụng ngân hàng hay ví điện tử.

Tình trạng lừa đảo trực tuyến lan tràn càng khiến cho những nhóm đối tượng này ngần ngại với thanh toán số. Việc thực hiện các giao dịch số cũng đòi hỏi phải có các thiết bị di động thông minh hoặc máy tính có kết nối Internet.

Đây là khó khăn ở các vùng sâu, vùng xa - nơi người dân không chỉ thiếu thốn trang bị công nghệ, mà còn không quen với loại tiền chỉ là những con số trên màn hình điện thoại hoặc máy tính.

Những thách thức mang tính hệ thống trên đây khiến khả năng phòng ngừa tham nhũng khi áp dụng các giải pháp thanh toán số trở nên khiêm tốn. Rõ ràng, cơ sở hạ tầng số, môi trường pháp lý và năng lực công nghệ của người dân cần được đồng thời nâng lên.

Điều này đòi hỏi những bước chuẩn bị căn cơ vừa mang tính ngắn hạn vừa mang tính chiến lược, trong đó chính phủ không chỉ đặt ra yêu cầu, thuyết phục người dân và doanh nghiệp chấp nhận thanh toán số, mà còn phải nâng cao tính liêm chính, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính hệ thống công quyền./.