Tết 3D trên không gian ảo: “Nốt trầm xao xuyến” trong bản giao hưởng công nghệ - văn hóa

Tết Bính Ngọ vừa qua, Yoolife - một cái tên công nghệ Việt - đã triển khai một dự án đưa tết lên không gian 3D. Đây không chỉ là một sản phẩm kỹ thuật số đơn thuần, mà là một lời tự sự đầy cảm xúc, với nỗ lực dùng công nghệ để hồi sinh những nhịp đập của quá khứ.

Công nghệ đã gặp văn hóa, khi dự án 3D này cố gắng trở thành “người giữ lửa” cho hồn Việt trong một thế giới đang biến đổi không ngừng.

Nỗi lo di sản bị đứt gãy

Văn hóa nếu chỉ nằm trong lồng kính bảo tàng, là hiện vật “chết”. Văn hóa phải sống trong không gian, trong bầu không khí và trong ký ức cộng đồng. Nhưng không gian đô thị hóa gấp gáp với công nghệ hiện diện trong mọi ngóc ngách của đời sống hiện đại không chừa chỗ cho văn hóa truyền thống.

Thế hệ trẻ sinh ra cùng Internet và trí tuệ nhân tạo (AI) có nguy cơ không hiểu được thế nào là một mái đình cong vút, mùi khói bếp đêm giao thừa có gì mà thơm, tại sao ông bà phải bận rộn để gói bánh chưng rồi thức canh bếp tới sáng.

Sự đứt gãy này không chỉ là thói quen của thế hệ trước không còn truyền lại được, mà là một biểu hiện về sự mờ nhạt dần bản sắc. Khi người trẻ không còn “chạm” được vào những ký ức của cha ông, lòng tự hào dân tộc chỉ còn trên bề nổi, thiếu đi cái gốc rễ vững chắc.

Bit và byte kể chuyện văn hóa

Làm sao để di sản không chỉ là câu chuyện của người già, mà trở thành nguồn cảm hứng cho người trẻ? Dự án Tết 3D của YooLife, thông qua công nghệ VR360 và thực tế ảo, có tham vọng trở thành một “cỗ máy thời gian”, xây dựng lại không gian tết truyền thống, phục dựng lại cảm xúc với văn hóa trên không gian số.

Trong thế giới 3D - VR này, mỗi cái chạm tay vào màn hình không còn chỉ là một thao tác vật lý. Nó là cú chạm vào không gian của mái ngói âm dương phủ rêu phong, vào nét mực tàu uyển chuyển trên giấy đỏ, mở ra cánh cổng bước vào sân gạch phủ đầy sắc hồng phai của cánh đào Nhật Tân được tái hiện đến từng chi tiết nhỏ nhất.

Trên chiếc chiếu hoa giữa sân là lá dong và gạo nếp đang chờ bàn tay gói bánh. Dây pháo hồng điều treo trước cổng. Ở góc tường dựng một chiếc xe đạp của ông chắc đã cũ từ lâu, cùng đôi thúng và quang gánh của bà...

Ông Nguyễn Minh Tùng - người sáng lập Yoolife - cho biết, để tái hiện lại không gian tết truyền thống này, đội ngũ kỹ sư và họa sĩ 3D của họ đã dành hàng nghìn giờ nghiên cứu không chỉ kích thước, tỷ lệ kiến trúc, độ chính xác của đồ vật, mà còn tìm hiểu kỹ về văn hóa, phong tục, “linh hồn” của mỗi hình ảnh, nhân vật.

Sức mạnh của công nghệ 3D trong bảo tồn chính là khả năng đa giác quan hóa ký ức. Thay vì chỉ nhìn một bức ảnh 2D tĩnh lặng, người xem được đắm mình trong một không gian 360 độ, nơi họ có thể di chuyển, quan sát mọi góc khuất của một ngôi nhà cổ hay cảm nhận sự trang nghiêm của gian thờ ngày tết.

Công nghệ không lưu giữ di sản dưới dạng “xác ướp” trong bảo tàng, mà cho phép di sản sống lại, tương tác và đối thoại với con người hiện đại.

Bản đồ di sản số - từ đỉnh cao cung đình đến mạch ngầm đời sống

Trên bản đồ di sản Việt Nam được số hóa nhiều lớp, dự án Tết 3D Bính Ngọ 2026 của YooLife không đứng một mình. Nó là một nốt nhạc mới trong cả “bản hòa âm” những nỗ lực dùng công nghệ để níu giữ ký ức.

Ở lớp di sản kiến trúc - tôn giáo, không thể không kể đến công trình phục dựng Chùa Diên Hựu - Một Cột thời Lý của nhóm Sen Heritage. Thay vì dừng lại ở mô hình minh họa, nhóm đã đưa toàn bộ cấu trúc không gian Mandala và ngôn ngữ trang trí thế kỷ XI vào trải nghiệm thực tế ảo.

Bước vào không gian ấy, người xem được sống trong không khí vương triều một thời. Công trình này chứng minh VR có thể trở thành phương pháp truyền thông di sản có chiều sâu.

Ở lớp di sản khảo cổ, Thánh địa Mỹ Sơn đã được số hóa bằng tour thực tế ảo, cho phép du khách toàn cầu dạo bước giữa quần thể tháp Chăm. Những mô hình 3D này đóng vai trò như một bản sao di truyền. Trong kịch bản xấu nhất của thiên tai, dữ liệu số vẫn còn đó như một bộ gene kiến trúc để khoa học bảo tồn dựa vào.

Tương tự, tại cố đô Huế, những tour thực tế ảo qua kính VR tại Đại Nội đang đánh thức Hoàng cung trong mắt thế hệ mới, với ánh vàng son của triều đại qua những nghi lễ và y phục được tái hiện sống động.

Các bảo tàng quốc gia bắt đầu số hóa hiện vật dưới dạng mô hình 3D, cho phép người trẻ xoay trống đồng, tượng cổ,... để quan sát từ nhiều góc độ ngay trên smartphone. Nếu ví các dự án về Chùa Một Cột hay Hoàng cung Huế là những cột trụ vươn cao, thì hệ thống bảo tàng ảo chính là lớp nền dữ liệu cho kho tàng quá khứ.

Hệ sinh thái xã hội số 3D Yoolife là một nhánh khác: nhánh di sản đời sống, giữ gìn ký ức tết, nếp sống hằng ngày và làng nghề. Thay vì chỉ mô phỏng di tích, Yoolife hướng xây dựng một “xã hội số” nơi từng mâm cỗ, phong bao lì xì đều trở thành một điểm di sản nhỏ trong metaverse (vũ trụ ảo).

Dự án Tết 3D có thể nhìn như mảnh ghép đầu tiên của bảo tàng số về đời sống Việt: hôm nay là tết, mai là phố cổ, làng nghề, hay ký ức một khu tập thể Hà Nội thập niên 80 của thế kỷ trước...

Metaverse và mục tiêu xã hội số nhân văn

Sau giai đoạn đưa người xem “về lại quá khứ” như khách tham quan, các công ty công nghệ sẽ hướng tới mục tiêu tham vọng hơn: biến mỗi người dùng trở thành cư dân thường trú trong một xã hội số, đóng vai trò chủ động xây dựng thế giới số.

Ông Nguyễn Mạnh Tùng (Yoolife) cho biết, họ theo đuổi khái niệm bảo tàng số vĩnh cửu, lưu trữ bất biến mọi chi tiết văn hóa, nơi quá khứ được trân trọng và tương lai được kiến tạo. Cùng trong thế giới metaverse, một học sinh vùng núi hay một người Việt xa xứ đều có chung trải nghiệm “về nhà” chỉ bằng một cái chạm nhẹ.

Công nghệ được sử dụng với mục tiêu không thay thế thực tại, mà làm giàu thêm thực tại, biến di sản trở thành một nguồn tài nguyên mở mà bất cứ ai cũng có thể khai thác và tự hào. Công nghệ không làm chúng ta mất đi bản sắc, mà nó cung cấp một “đôi cánh” để bản sắc dân tộc bay cao và vươn xa hơn trong kỷ nguyên mới.

Với ý nghĩa đó, dự án Tết 3D đã vượt ra khỏi giới hạn của một công cụ mô phỏng, trở thành một ngôn ngữ mới để kể những câu chuyện cũ, một phương thức bảo tồn đầy trí tuệ và cảm xúc và nhân văn./.