Tái thiết kinh tế xanh đô thị Hà Nội sau đại dịch: Tiếp cận tuần hoàn và thích ứng khí hậu

1. Từ đại dịch COVID-19 đến nhu cầu tái thiết kinh tế theo hướng xanh

- Tác động của đại dịch và khoảng trống lộ ra: COVID-19 đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, đình trệ sản xuất, sụt giảm dịch vụ tại Hà Nội trong các đợt giãn cách 2020-2021. Nhiều ngành kinh tế mũi nhọn của đô thị chịu ảnh hưởng nặng: du lịch tê liệt, bán lẻ suy giảm, hàng loạt doanh nghiệp vừa và nhỏ phải đóng cửa. Tốc độ tăng trưởng GRDP của Hà Nội năm 2021 chỉ đạt 2,9%, mức rất thấp so với bình quân khoảng 7% trước đại dịch.

Khó khăn này bộc lộ những điểm yếu cấu trúc: kinh tế phụ thuộc nhiều vào các ngành thâm dụng lao động, chuỗi cung ứng chưa bền vững, thiếu sự đa dạng hóa. Mặt khác, đại dịch cũng cho thấy môi trường sinh thái cải thiện rõ rệt trong giãn cách như bầu trời Hà Nội xanh hơn, ô nhiễm không khí giảm tạm thời do giao thông, sản xuất ngưng trệ.

Điều này gợi lên bài học: nếu phát triển “nóng” mà xem nhẹ môi trường, đô thị dễ bị tổn thương khi khủng hoảng xảy ra; ngược lại, một môi trường xanh sạch sẽ tăng khả năng chống chịu của thành phố. Vì vậy, hậu COVID, Hà Nội càng có động lực định hình lại mô hình tăng trưởng theo hướng chú trọng yếu tố xanh và bền vững.

- Tháng 11/2021 tại COP26, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Để hiện thực hóa, Chính phủ ban hành Chiến lược tăng trưởng xanh, thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng sạch, sản xuất xanh. Hà Nội với vai trò đầu tàu phải tiên phong triển khai. Nghị quyết phát triển Thủ đô đến 2030 cũng nêu rõ: Hà Nội sẽ “tiên phong trong các xu hướng kinh tế hiện đại, như kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế số”.

Mục tiêu đặt ra: đến 2030, kinh tế số chiếm 30% GRDP, kinh tế xanh, tuần hoàn trở thành trụ cột tăng trưởng. Thành phố đã tích hợp tầm nhìn xanh này vào các quy hoạch dài hạn. Chẳng hạn, Kế hoạch chuyển đổi số Hà Nội định hướng nền tảng dữ liệu dân cư, định danh điện tử để hình thành xã hội số, công dân số, góp phần giảm tiêu hao tài nguyên (giảm giấy tờ, đi lại).

Quy hoạch chung đô thị mới đang xem xét tăng diện tích cây xanh, mặt nước, kiểm soát chặt phát thải khu công nghiệp. Rõ ràng, từ tầm vĩ mô đến định hướng vi mô, kinh tế xanh đã trở thành kim chỉ nam cho giai đoạn phát triển mới của Hà Nội.

- Kinh tế tuần hoàn, chìa khóa phục hồi xanh sau đại dịch: Khái niệm kinh tế tuần hoàn (circular economy) nổi lên như một giải pháp đột phá để vừa phục hồi kinh tế, vừa bảo vệ môi trường. Khác với mô hình tuyến tính “khai thác - sản xuất - thải bỏ”, kinh tế tuần hoàn chú trọng giảm thiểu chất thải, tái sử dụng và tái chế nguyên vật liệu, biến rác thành tài nguyên.

Hậu COVID, khi nguồn lực eo hẹp, cách tiếp cận tuần hoàn giúp tiết kiệm chi phí, tạo việc làm xanh và giảm áp lực lên hệ thống xử lý chất thải. Hà Nội đã sớm tiếp cận: Thành phố triển khai các chương trình sản xuất, tiêu dùng bền vững gắn với kinh tế xanh, thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) ở nội đô, dự án xử lý và tái sử dụng nước thải Yên Xá, mô hình phân loại – tái chế rác thải nhựa tại cộng đồng…

Những việc này chứng minh rằng tuần hoàn không còn là lý thuyết mà đã được cụ thể hóa bằng nhiệm vụ, dự án cụ thể trên địa bàn. Bài học từ đại dịch là khi nguồn cung đứt gãy, việc tái sử dụng tối đa nguồn tại chỗ trở nên sống còn. Vì vậy, áp dụng kinh tế tuần hoàn sẽ giúp Hà Nội giảm phụ thuộc nguyên liệu bên ngoài, gia tăng khả năng tự chủ trong khủng hoảng, đồng thời hướng đến mục tiêu bền vững dài hạn.

- Cùng với phục hồi kinh tế, Hà Nội không thể làm ngơ trước những dấu hiệu ngày càng rõ của biến đổi khí hậu. Mùa hè 2025, Hà Nội hứng chịu đợt nắng nóng kỷ lục, nhiệt độ trạm Láng đạt 40,3°C, cao nhất mọi thời đại tháng 8. Nắng nóng cực đoan gây quá tải điện, ô nhiễm không khí tăng đỉnh điểm (PM2.5 vượt ngưỡng an toàn 2-3 lần), sức khỏe người dân bị đe dọa.

Cùng lúc, mưa bão dị thường xảy ra: miền Trung chịu bão lớn, miền Nam hạn mặn nghiêm trọng. Những hệ lụy nhãn tiền của khí hậu này cảnh báo Hà Nội về tính dễ tổn thương của đô thị. Nếu không nhanh chóng thích ứng (ví dụ nâng cấp hạ tầng chống ngập, cải thiện vi khí hậu đô thị, bảo vệ sức khỏe người dân trước cực đoan thời tiết), thành phố sẽ trả giá đắt.

Chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu 2021 - 2030 của Hà Nội đã được ban hành với các nội dung như: tăng cường năng lực dự báo thiên tai, quy hoạch phát triển theo hướng giảm rủi ro khí hậu, nâng cao nhận thức cộng đồng. Sau đại dịch, việc thực thi các kế hoạch này càng cấp bách, bởi thích ứng khí hậu cũng chính là tăng sức chống chịu cho nền kinh tế trước các cú sốc tương lai (dịch bệnh, thiên tai).

Từ những phân tích trên, có thể thấy đại dịch COVID-19 tuy gây khó khăn nhưng mở ra cơ hội để Hà Nội định hình lại mô hình phát triển, đặt trọng tâm vào chất lượng, bền vững. Kinh tế xanh với hai trụ cột tuần hoàn và thích ứng khí hậu nổi lên như con đường tất yếu. Vấn đề là làm sao biến định hướng thành hành động hiệu quả, tận dụng giai đoạn phục hồi này để “xanh hóa” nền kinh tế đô thị.

2. Tiếp cận kinh tế tuần hoàn trong tái thiết kinh tế Hà Nội

- Quản lý chất thải theo hướng “giảm thiểu - tái sử dụng - tái chế”: Bước đầu tiên của kinh tế tuần hoàn là giảm chất thải ở nguồn. Hà Nội cần đẩy mạnh chương trình phân loại rác tại hộ gia đình trên toàn thành phố. Hiện đã có một số mô hình phân loại rác nhựa tại phường Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng… nhưng quy mô còn nhỏ.

Thành phố nên ban hành quy định bắt buộc phân loại rác hữu cơ, vô cơ tại các phường nội thành, hỗ trợ thùng rác phân loại và tổ chức thu gom riêng. Song song, khuyến khích phong trào “Nói không với đồ nhựa dùng một lần”: vận động nhà hàng, siêu thị dùng túi giấy, hộp bã mía thay đồ nhựa; phát động giới trẻ mang bình nước cá nhân thay chai nhựa. Giảm từ đầu nguồn sẽ giảm áp lực xử lý sau này.

- Đối với chất thải đã phát sinh, cần áp dụng công nghệ để tái chế tối đa. Rác hữu cơ (thực phẩm, lá cây) chiếm khoảng 60% rác đô thị, thay vì chôn lấp gây ô nhiễm, có thể triển khai các nhà máy ủ phân vi sinh biến rác hữu cơ thành phân bón. Rác thải nhựa, kim loại cần thu hồi cho các cơ sở tái chế. Hiện Hà Nội đã xây dựng một số nhà máy đốt rác phát điện (như Nhà máy điện rác Sóc Sơn), đây là cách xử lý rác phát điện năng, giảm khối lượng chôn lấp.

Trong mô hình tuần hoàn, thành phố có thể thiết lập “chợ” chất thải công nghiệp: chất thải của doanh nghiệp này làm nguyên liệu cho doanh nghiệp khác. Chẳng hạn tro xỉ từ nhà máy đốt rác có thể cung cấp cho công ty sản xuất vật liệu xây dựng làm gạch. Sự kết nối liên ngành sẽ hình thành vòng lặp tài nguyên, vừa giảm chi phí mua nguyên liệu thô, vừa xử lý được phế thải.

Đặc biệt, sau đại dịch, lượng rác thải y tế (khẩu trang, đồ bảo hộ) tăng cao, cần có cơ chế thu gom xử lý riêng an toàn. Sở Nông nghiệp và Môi trường nên phối hợp Sở Y tế xây dựng quy trình tuần hoàn rác y tế: khử khuẩn, phân loại, tái chế phần có thể (nhựa cứng), còn lại đốt an toàn.

- Hướng tới tương lai, Hà Nội cần đặt mục tiêu “Zero Waste” (Không rác thải) cho một số khu vực thí điểm như phố cổ, phố đi bộ. Tại đó, mọi thứ đều được tái sử dụng: nước thải qua xử lý tưới cây, vỏ hộp tái chế thủ công mỹ nghệ… Thành công thí điểm sẽ nhân rộng ra toàn thành phố.

- Tuần hoàn trong các ngành kinh tế chủ lực: Kinh tế tuần hoàn không chỉ là quản lý rác, mà còn áp dụng trong các ngành sản xuất và dịch vụ.

+ Trong công nghiệp: Hà Nội nên chuyển các khu công nghiệp hiện có thành khu công nghiệp sinh thái. Các doanh nghiệp trong khu chia sẻ phụ phẩm: nhiệt dư từ nhà máy điện cung cấp sưởi ấm cho nhà kính nông nghiệp xung quanh; nước làm mát được tái sử dụng sau xử lý; chất thải một nhà máy làm đầu vào cho nhà máy khác như đã đề cập.

Xây dựng mạng lưới sử dụng năng lượng hiệu quả, lắp đặt điện mặt trời áp mái trên các nhà xưởng, thu hồi nước mưa dùng lại. Thành phố có thể có chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp thực hiện mô hình tuần hoàn (giảm tiền thuê đất, hỗ trợ vay vốn xanh). Thúc đẩy sản xuất sạch hơn: giảm tiêu tốn nguyên liệu trên một đơn vị sản phẩm, cải tiến quy trình để giảm phế liệu.

+ Trong nông nghiệp ngoại thành: Phát triển nông nghiệp tuần hoàn như mô hình VAC truyền thống (Vườn - Ao - Chuồng) chính là kinh tế tuần hoàn, khi chất thải chăn nuôi ủ thành phân bón cho trồng trọt, phụ phẩm cây trồng làm thức ăn chăn nuôi.

Hà Nội cần hiện đại hóa mô hình này: xây dựng các trang trại sử dụng công nghệ biogas biến chất thải thành khí đốt phục vụ lại trang trại, tận dụng năng lượng mặt trời bơm tưới... Sản xuất nông sản hữu cơ, không dùng hóa chất cũng là tuần hoàn thiên nhiên, bảo vệ hệ sinh thái.

+ Trong xây dựng: Xây dựng là ngành phát thải và tiêu thụ tài nguyên lớn. Thành phố nên yêu cầu các công trình mới áp dụng mô hình “vòng đời vật liệu”: ưu tiên vật liệu tái chế (thép tái chế, gỗ tái sinh), thiết kế dễ dàng tháo dỡ và tái sử dụng sau này. Chất thải xây dựng (đất đào, bê tông phá dỡ) phải được thu hồi làm đường, san lấp thay vì đổ bỏ lung tung.

Hiện Hà Nội đang cải tạo nhiều chung cư cũ, đây là cơ hội tận dụng phế liệu: gạch vụn nghiền làm cốt liệu bê tông, gỗ cửa cũ tái chế đồ nội thất. Khuyến khích công trình xanh: tận dụng ánh sáng, thông gió tự nhiên, có hệ thống thu nước mưa, pin mặt trời tại chỗ, giảm tiêu thụ năng lượng và nước từ ngoài.

+ Trong thương mại, dịch vụ: Phát triển du lịch xanh: khuyến khích khách sạn tiết kiệm điện nước, hạn chế đồ nhựa dùng một lần; các khu du lịch sinh thái ngoại thành tổ chức hoạt động gắn với thiên nhiên thay vì xây dựng bê tông hóa.

Lĩnh vực bán lẻ chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn tiêu dùng: khuyến khích các cửa hàng “Refill” (bán hàng không bao bì, khách mang chai lọ đến mua), tăng thu hồi bao bì sản phẩm (siêu thị nhận lại vỏ hộp sữa, pin cũ từ khách để đưa đi tái chế).

Những chuyển đổi trên không chỉ bảo vệ môi trường mà còn mở ra cơ hội kinh doanh mới: ngành công nghiệp tái chế phát triển, tạo việc làm xanh; doanh nghiệp tiết kiệm chi phí nguyên liệu, năng lượng nên tăng lợi nhuận. Theo báo cáo StartupBlink, Việt Nam có tiềm năng lớn để trở thành một trung tâm sản xuất xanh của khu vực nếu biết tận dụng các xu hướng chuyển dịch. Hà Nội với vai trò dẫn dắt cần nắm bắt thời cơ này.

3. Khuyến khích lối sống xanh, tiêu dùng bền vững trong cộng đồng

Kinh tế tuần hoàn chỉ thành công khi có sự tham gia tích cực của người dân. Thành phố nên thực hiện các chiến dịch nâng cao nhận thức để lối sống xanh thẩm thấu vào sinh hoạt hàng ngày của từng hộ gia đình. Một số giải pháp:

- Đưa nội dung về tiết kiệm tài nguyên, giảm rác thải vào chương trình học từ mầm non đến phổ thông, để trẻ em hình thành thói quen không lãng phí thực phẩm, tắt điện khi ra khỏi phòng, quý trọng thiên nhiên. Truyền thông đại chúng đẩy mạnh các chuyên mục, phóng sự về tấm gương khu dân cư tái chế tốt, các sáng kiến zero waste trong thành phố. Sử dụng sức ảnh hưởng của người nổi tiếng, ví dụ mời nghệ sĩ trẻ làm đại sứ chiến dịch “Hà Nội xanh” sẽ tác động mạnh đến giới trẻ.

- Áp dụng mô hình “đổi rác lấy quà”: người dân mang rác tái chế đến điểm tập kết sẽ được tặng quà, phiếu mua hàng. Nhiều nơi đã làm và hiệu quả. Xem xét giảm phí môi trường cho những hộ gia đình phân loại rác tốt, hoặc ngược lại, thu phí rác theo khối lượng để khuyến khích giảm rác. Các cửa hàng kinh doanh xanh (cửa hàng không bao bì, sản phẩm tái chế) có thể được hỗ trợ giảm thuế vài năm đầu để phát triển.

- Nhiều bạn trẻ Hà Nội có ý tưởng sáng tạo như biến vỏ cafe thành cốc, làm ống hút tre, sản xuất quần áo từ vải tái chế… Thành phố nên có chương trình ươm tạo startup xanh, hỗ trợ vốn và kỹ thuật để biến ý tưởng thành sản phẩm thương mại. Các sản phẩm này vừa giúp giảm rác, vừa tạo công ăn việc làm và thúc đẩy thị trường xanh.

- Tại một số khu dân cư, có thể thí điểm mô hình “Cộng đồng không rác” như Khu phố cổ, nơi có nhiều hộ kinh doanh, triển khai toàn bộ cửa hàng dùng bao bì thân thiện, có trạm nén rác hữu cơ thành phân bón tại chỗ phục vụ cây xanh phố. Nếu thành công, nhân rộng sang khu khác. Các xã ngoại thành có thể xây dựng làng sinh thái: trồng rau hữu cơ, chăn nuôi sạch, chất thải tuần hoàn trong làng, đồng thời đón du khách đến trải nghiệm, vừa kinh tế, vừa lan tỏa lối sống xanh.

Như vậy, kinh tế tuần hoàn phải đi vào từ cấp vĩ mô (ngành sản xuất) đến vi mô (hộ gia đình). Hà Nội đã khởi động một số dự án tuần hoàn như nêu trên, cần tăng tốc và mở rộng quy mô để biến tuần hoàn thành phương thức phát triển chủ đạo, giúp đô thị phát triển “nhanh nhưng bền vững, có sức cạnh tranh cao”.

4. Thích ứng khí hậu trong quy hoạch và quản trị đô thị Hà Nội

Thích ứng khí hậu đòi hỏi tích hợp vào mọi quyết định quy hoạch phát triển. Hà Nội đang lập Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050, đây là cơ hội để đưa các yếu tố khí hậu vào nền tảng. Một số định hướng quan trọng:

- Tăng cường hệ thống thoát nước và không gian chứa nước. Quy hoạch cần bảo vệ và phục hồi không gian sông, hồ tự nhiên, những “lá phổi nước” điều hòa lũ lụt. Không xây bịt lấp các hồ ao hiện có, ngược lại đào thêm các hồ điều hòa mới ở khu vực trũng. Khai thông hệ thống sông Tô Lịch, sông Nhuệ, kết nối với sông Hồng để tăng khả năng thoát lũ.

Trong quy hoạch đất đô thị, dành chỗ cho vùng trũng làm công viên ngập nước, nơi bình thường là công viên, khi mưa lớn thì chứa nước tạm thời. Học hỏi mô hình “thành phố bọt biển” của Trung Quốc (sponge city). Song song, cải tạo hệ thống cống tiêu hiện hữu, xây các bể chứa ngầm tại những điểm đen ngập úng.

- Hà Nội đang nóng lên đáng kể do bê tông hóa và biến đổi khí hậu. Cần quy hoạch tăng diện tích cây xanh/đầu người, tạo các hành lang gió xuyên đô thị (trục cây xanh, mặt nước) để lưu thông không khí. Khuyến khích làm mái nhà xanh (trồng cây trên mái), tường xanh (dây leo) cho các tòa nhà lớn.

Bề mặt đô thị nên sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt (sơn trắng mái nhà, gạch lát đường thoáng khí) nhằm giảm hấp thụ nhiệt. Phải đặt mục tiêu đến 2030, Hà Nội nâng diện tích cây xanh công cộng từ hiện nay khoảng 2m²/người lên khoảng 10 - 15m²/người để tiệm cận các đô thị tiên tiến.

- Không nên phát triển mật độ cao ở những khu vực dễ tổn thương. Hạn chế xây cao tầng ở vành đai sông Hồng, vùng này nên ưu tiên công viên, nông nghiệp ven sông để làm vùng đệm khi lũ. Khu vực ven đê sông Hồng cần kịch bản nếu mực nước dâng cao do mưa thượng nguồn, có thể di dời dân tạm thời. Các khu đô thị mới phía Tây nên tính đến kịch bản hạn hán thiếu nước (do ảnh hưởng thượng nguồn sông Đà), cần thiết kế hệ thống tích trữ nước mưa cho mùa khô.

- Biến đổi khí hậu do phát thải khí nhà kính, nên về lâu dài, thích ứng và giảm phát thải phải song hành (chủ động giảm phát thải sẽ giảm hậu quả cần thích ứng). Hà Nội quy hoạch hệ thống metro, xe buýt nhanh BRT nhằm giảm xe cá nhân, giảm ô nhiễm. Đồng thời, áp dụng kế hoạch hạn chế xe chạy xăng: từ 2026 bắt đầu cấm xe máy xăng tại các phường vùng phát thải thấp theo giờ, tiến tới dừng hoàn toàn xe máy nhiên liệu hóa thạch nội đô vào 2030.

Đây là bước đi quyết liệt giúp giảm khí thải và ô nhiễm, cải thiện vi khí hậu đô thị. Bên cạnh đó, quy hoạch lưới điện thành phố cần tính tới việc phát triển điện mặt trời mái nhà, điện rác, điện gió (nếu khả thi) nhằm tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo, giảm phụ thuộc nguồn điện than phát thải cao.

Nhìn chung, mỗi quyết định quy hoạch hôm nay đều phải “soi” qua lăng kính khí hậu: quyết định đó có làm thành phố dễ tổn thương hơn không, hay giúp tăng sức chống chịu? Như Thủ tướng đã nhấn mạnh, phải chuyển từ tư duy ứng phó thụ động sang thích ứng chủ động, linh hoạt.

5. Nâng cấp hạ tầng đô thị theo hướng thích ứng

Không chỉ quy hoạch trên giấy, Hà Nội cần đầu tư cụ thể để “thích nghi” cơ sở hạ tầng với khí hậu cực đoan đã và sẽ xảy ra:

- Cải thiện khả năng chịu tải của lưới điện trong các đợt nắng nóng kéo dài, lắp đặt các máy biến áp bổ sung, nâng công suất trạm điện, xây dựng đường dây 110kV mới cho khu vực có nhu cầu tăng cao để tránh quá tải, cắt điện luân phiên như đã xảy ra. Phát triển hệ thống điện dự phòng phân tán: khuyến khích các tòa nhà, nhà máy tự lắp hệ thống lưu trữ điện (pin) và máy phát dự phòng để giảm áp lực lưới chung khi cực đoan.

- Biến đổi khí hậu đem theo rủi ro bệnh tật (dịch bệnh do muỗi, sốc nhiệt). Thành phố cần củng cố mạng lưới y tế dự phòng, kho dự trữ thuốc men. Các bệnh viện xây mới phải tính tới hệ thống làm mát tiết kiệm năng lượng, phòng cách ly,... Đồng thời, phát triển các không gian công cộng chống nóng, trong những đợt nắng nóng, mở cửa thư viện, nhà văn hóa có điều hòa làm nơi tránh nóng miễn phí cho người già, trẻ em ở khu dân cư thiếu điều kiện. Đây cũng là một cách thích ứng nhân văn.

- Nhiệt độ cao gây hư hỏng mặt đường (chảy nhựa, nứt vỡ). Cần nghiên cứu sử dụng vật liệu chịu nhiệt tốt hơn cho đường xá, cầu cạn. Các công trình xây dựng phải tuân thủ quy chuẩn chịu bão mạnh hơn: tăng cường kết cấu chống gió cho mái, kính, gia cố cần trục thi công… Trồng thêm cây xanh dọc đường không chỉ giảm nhiệt mà còn bảo vệ kết cấu đường. Về lâu dài, có thể xem xét làm mát mặt đường bằng phun sương hoặc vật liệu phủ đặc biệt ở những điểm nóng.

- Thích ứng còn bao gồm việc sẵn sàng đối phó khi thiên tai xảy ra. Hà Nội nên đầu tư hệ thống cảm biến thời tiết IoT khắp thành phố để giám sát mưa, mực nước, nhiệt độ từng khu vực theo thời gian thực. Kết nối với Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia để cảnh báo sớm mưa lớn, nắng nóng, ô nhiễm cao cho người dân qua tin nhắn, loa phường điện tử. Các kịch bản khẩn cấp cần được diễn tập: ví dụ diễn tập sơ tán dân vùng bãi sông khi lũ, diễn tập cứu hỏa diện rộng trong nắng nóng, diễn tập cứu hộ khi bão đổ bộ. Chuẩn bị tốt sẽ giảm thiểu thiệt hại khi tình huống đến.

6. Bảo vệ và phát triển hệ sinh thái tự nhiên, tăng cường “sức khỏe” môi trường đô thị

Thích ứng khí hậu không thể thiếu việc tái tạo hệ sinh thái bởi thiên nhiên là lá chắn hữu hiệu nhất. Hà Nội cần triển khai các biện pháp:

- Trồng rừng, bảo vệ vùng đệm sinh thái: Khu vực ngoại thành như Sóc Sơn, Ba Vì có rừng phòng hộ, cần nghiêm ngặt bảo vệ tránh xâm hại. Trồng thêm rừng ở những đồi trọc để chống xói mòn, điều hòa khí hậu. Ven sông Hồng, sông Đuống phát triển vành đai cây xanh để bảo vệ đê điều; khuyến khích làm nông nghiệp sinh thái ven đô thay vì bê tông hóa, ruộng đồng cũng là vùng chứa nước tự nhiên khi lũ, hạn.

- Ngoài bảo vệ hồ hiện có, có thể xây hồ nhân tạo ở các công viên mới, hoặc chuyển đổi một số khu đất trũng thành hồ. Hồ điều hòa không chỉ chống ngập mà còn giảm nhiệt đô thị. Thúc đẩy dự án nạo vét, cải tạo các con sông nội đô (Tô Lịch, Kim Ngưu) thành dòng sông xanh sạch, tạo hành lang mát cho thành phố. Mặt nước sông hồ cùng cây xanh xung quanh giúp hạ nhiệt khu vực lân cận vài độ trong mùa hè.

- Khí hậu bền vững cần đa dạng sinh học. Hà Nội có thể xây dựng các vườn thiên nhiên trong thành phố: ví dụ khu vườn nhạy cảm khí hậu trồng các loài cây bản địa chịu hạn tốt, thu hút chim chóc, côn trùng có lợi. Khuyến khích mỗi phường xã có một khu bảo tồn sinh thái nhỏ (dù chỉ vài hecta) để giáo dục dân và góp phần điều hòa môi trường. Bảo vệ chim muông, không săn bắt chim hoang dã, đàn chim cũng giúp kiểm soát côn trùng dịch bệnh, một lợi ích thích ứng tự nhiên.

Những biện pháp trên sẽ giúp tăng “sức khỏe” của hệ sinh thái đô thị, tức là tăng năng lực chống chịu tự nhiên trước biến động khí hậu. Khi thiên nhiên khỏe, con người mới an lành.

7. Huy động cộng đồng và hợp tác quốc tế trong thích ứng

Thích ứng hiệu quả cần sự tham gia của mọi tầng lớp và hỗ trợ từ bên ngoài:

- Tổ chức các lớp tập huấn tại phường xã về kỹ năng sơ cứu khi sốc nhiệt, bảo quản thực phẩm trong nắng nóng, cách chằng chống nhà cửa khi có bão. Đưa nội dung biến đổi khí hậu vào sinh hoạt của tổ chức đoàn thể (Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ…) để mọi người hiểu và cùng hành động. Mỗi người dân có thể đóng góp bằng những việc nhỏ: trồng cây quanh nhà, tiết kiệm điện nước, không vứt rác làm nghẽn cống,…

- Doanh nghiệp cần được khuyến khích đầu tư vào các dự án thích ứng, như nâng cấp hạ tầng, phát triển công nghệ khí hậu. Các khu công nghiệp lắp đặt thiết bị chống ngập cho nhà xưởng, chủ động ứng phó để giảm tổn thất sản xuất khi thiên tai. Ngành bảo hiểm có thể phát triển bảo hiểm rủi ro thiên tai cho tài sản, cây trồng, tạo mạng lưới an sinh tài chính khi có sự cố.

- Hà Nội nên kết nối với mạng lưới 100 thành phố chống chọi khí hậu hoặc C40 (nhóm các thành phố lớn cam kết khí hậu) để học hỏi kinh nghiệm và tranh thủ hỗ trợ kỹ thuật, tài chính. Nhiều tổ chức quốc tế sẵn sàng tài trợ dự án hạ tầng xanh, giao thông sạch. Đơn cử, JICA (Nhật Bản) từng hỗ trợ cải thiện thoát nước Hà Nội; Ngân hàng Thế giới tài trợ dự án Bus nhanh BRT. Tiếp tục tìm kiếm nguồn vốn ưu đãi cho các dự án thích ứng (như Quỹ Khí hậu xanh GCF). Ngoài ra, tranh thủ kiến thức: mời chuyên gia Hà Lan tư vấn chống ngập (họ rất giỏi vì đất nước dưới mực nước biển), mời chuyên gia Singapore tư vấn quy hoạch thành phố xanh,…

Tất cả các nỗ lực trên đều nhằm mục tiêu cuối cùng: xây dựng một Hà Nội có khả năng chống chịu tốt, phát triển bền vững trong môi trường khí hậu biến đổi. Nói cách khác, phát triển kinh tế xanh gắn liền với thích ứng khí hậu chính là con đường để Thủ đô vừa tăng trưởng thịnh vượng, vừa bảo vệ được môi trường sống cho thế hệ mai sau.

Kết luận

Đại dịch COVID-19 đã để lại nhiều bài học đắt giá, nhưng cũng mở ra cơ hội quý báu để Hà Nội tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng xanh và bền vững. Với tầm nhìn chiến lược, Thủ đô đang chuyển mình từ mô hình tăng trưởng “nâu” truyền thống sang kinh tế tri thức, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Việc áp dụng tư duy tuần hoàn giúp biến thách thức thành cơ hội: chất thải trở thành tài nguyên, tiết kiệm trở thành động lực sáng tạo; chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu bảo đảm rằng thành phố sẽ “sống chung” an toàn với những cực đoan khí hậu, giảm thiểu thiệt hại và tận dụng được những lợi ích tiềm tàng (như mùa nắng nóng có thể phát triển năng lượng mặt trời).

Hướng đi “xanh hóa” này không hề làm giảm tốc độ phát triển, ngược lại còn tạo động lực mới cho tăng trưởng nhanh, bền vững. Các ngành công nghiệp môi trường, năng lượng tái tạo, nông nghiệp sạch, du lịch sinh thái… sẽ trở thành những mũi nhọn kinh tế mới, tạo việc làm cho người dân hậu đại dịch. Thành phố xanh, ít ô nhiễm cũng hấp dẫn nhà đầu tư và nhân tài đến sinh sống, làm việc, nâng cao sức cạnh tranh của Hà Nội so với các đô thị trong khu vực.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn kinh tế xanh – tuần hoàn – thích ứng khí hậu, Hà Nội cần sự chung sức của cả hệ thống chính trị và cộng đồng: quyết sách mạnh bạo từ lãnh đạo, sáng tạo và trách nhiệm từ doanh nghiệp, ý thức và thay đổi thói quen từ mỗi người dân.

Quá trình chuyển đổi chắc chắn gặp không ít khó khăn (như chi phí ban đầu cao, xung đột lợi ích trước mắt), nhưng lợi ích dài hạn đem lại là vô giá: môi trường sống trong lành hơn, đô thị an toàn hơn trước thiên tai, và một nền kinh tế thịnh vượng dựa trên sự hài hòa với thiên nhiên.

Hà Nội bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, bằng khát vọng trở thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”. Sự “hiện đại” ấy không chỉ nằm ở những tòa nhà cao tầng hay GDP cao, mà còn ở mô hình phát triển tiên tiến, biết coi trọng giá trị môi trường và chất lượng cuộc sống.

Một Hà Nội đi đầu về kinh tế xanh, tuần hoàn và chống chịu khí hậu sẽ là minh chứng sống động cho tầm vóc trí tuệ và bản lĩnh sáng tạo của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ 21. Đây chính là con đường để Thủ đô phát triển bứt phá mà vẫn bền vững, xứng đáng với vai trò đầu tàu và làm gương cho cả nước bước vào tương lai./.