Tác động của biến đổi khí hậu đối với chính sách công và an ninh châu Âu

Tại châu Âu, sự gia tăng về tần suất và cường độ của hiện tượng thời tiết cực đoan, cùng những rủi ro đối với hạ tầng, năng lượng, chuỗi cung ứng và đời sống xã hội, đang thúc đẩy các chính phủ điều chỉnh chính sách theo hướng tăng cường khả năng thích ứng, nâng cao sức chống chịu và bảo đảm phát triển bền vững.

Biến đổi khí hậu và yêu cầu điều chỉnh chính sách công

Trong nhiều năm qua, Liên minh châu Âu (EU) được đánh giá là một trong những khu vực đi đầu trong ứng phó với biến đổi khí hậu. Thỏa thuận Xanh châu Âu, Luật Khí hậu châu Âu, gói chính sách “Fit for 55” hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đã tạo nền tảng cho mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050.

Tuy nhiên, những diễn biến khí hậu ngày càng phức tạp, cùng sức ép từ tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an ninh năng lượng và cạnh tranh công nghiệp, đang đặt quá trình chuyển đổi xanh trước những yêu cầu mới.

Theo Báo cáo European State of the Climate mới nhất do Chương trình Copernicus và Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) công bố, châu Âu tiếp tục là khu vực có tốc độ ấm lên thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu.

Nắng nóng kéo dài, hạn hán, cháy rừng, lũ lụt và hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra với tần suất dày hơn trong những năm gần đây, gây thiệt hại đáng kể đối với hạ tầng, sản xuất và đời sống dân cư, đồng thời làm gia tăng áp lực lên ngân sách công và năng lực quản trị của không ít quốc gia.

Trong bối cảnh đó, chính sách khí hậu của EU đang có sự điều chỉnh về trọng tâm, từ ưu tiên cắt giảm phát thải nhằm thực hiện các cam kết quốc tế, thì hiện nay yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao khả năng chống chịu ngày càng được coi trọng.

Đầu tư cho hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch đô thị thích ứng, quản lý nguồn tài nguyên nước, bảo vệ hạ tầng thiết yếu và phục hồi hệ sinh thái được nhiều quốc gia ưu tiên hơn, cho thấy rõ xu hướng chuyển từ tư duy ứng phó sau thiên tai sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro của khu vực.

Những cảnh báo mới đây của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) càng cho thấy tính cấp thiết của quá trình điều chỉnh này. Theo WHO, đợt nắng nóng đang diễn ra tại nhiều khu vực châu Âu chỉ là “cuộc diễn tập” cho những mùa hè khắc nghiệt hơn trong tương lai, khi các đợt nắng nóng cực đoan được dự báo sẽ xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và có cường độ mạnh hơn.

Điều đó cho thấy thích ứng với biến đổi khí hậu không còn là lựa chọn mang tính dài hạn, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách nhằm giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng và các hoạt động kinh tế - xã hội.

Sự điều chỉnh này thể hiện trong định hướng phát triển mới của EU. Bên cạnh việc tiếp tục triển khai Thỏa thuận Xanh và gói “Fit for 55”, Ủy ban châu Âu (EC) đang thúc đẩy chương trình “Clean Industrial Deal”, hướng tới phát triển công nghiệp sạch, đổi mới công nghệ, củng cố an ninh năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo đó, chuyển đổi xanh không chỉ là mục tiêu môi trường, mà còn gắn với yêu cầu tăng cường tự chủ chiến lược và bảo đảm sức cạnh tranh của châu Âu trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Yếu tố khí hậu cũng được tích hợp sâu hơn vào quá trình hoạch định chính sách công. Trong quy hoạch hạ tầng, phát triển năng lượng, giao thông, nông nghiệp, quản lý nguồn tài nguyên nước và y tế, các kịch bản khí hậu trung và dài hạn được sử dụng phổ biến.

Đồng thời, dữ liệu khí hậu, công nghệ số và các mô hình dự báo được ứng dụng rộng rãi nhằm nâng cao chất lượng đánh giá rủi ro và hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Mặc dù vậy, quá trình hiện thực hóa các mục tiêu khí hậu vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Chi phí đầu tư lớn, áp lực duy trì tăng trưởng, yêu cầu tái cơ cấu chuỗi cung ứng và xu hướng gia tăng chi tiêu quốc phòng khiến một số chính sách phải điều chỉnh về lộ trình hoặc phương thức triển khai. Tuy nhiên, mục tiêu phát triển xanh và đạt phát thải ròng bằng “0” vào giữa thế kỷ vẫn tiếp tục là định hướng chiến lược của EU.

An ninh châu Âu trước thách thức phi truyền thống

Biến đổi khí hậu đang mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh ở châu Âu. Nếu trước đây các chiến lược an ninh chủ yếu tập trung vào các mối đe dọa quân sự và địa - chính trị, thì hiện nay rủi ro khí hậu được xem là một yếu tố có khả năng làm gia tăng bất ổn về kinh tế, xã hội và môi trường an ninh.

Liên minh châu ÂU và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đều coi biến đổi khí hậu là một “nhân tố làm gia tăng rủi ro” (threat multiplier), có thể khuếch đại các nguy cơ hiện hữu đối với hòa bình, ổn định và phát triển.

Trong những năm gần đây, các hiện tượng thời tiết cực đoan đã tác động trực tiếp đến nhiều lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược. Hạn hán kéo dài ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực; nắng nóng và cháy rừng gây sức ép lên hệ thống năng lượng, giao thông và y tế; lũ lụt làm gián đoạn hạ tầng, logistics và chuỗi cung ứng. Những rủi ro này không chỉ làm gia tăng chi phí ứng phó, mà còn ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động ổn định của nền kinh tế.

Ở phạm vi rộng hơn, tác động của biến đổi khí hậu không dừng lại trong phạm vi lãnh thổ châu Âu. Tình trạng khan hiếm nguồn nước, sa mạc hóa và thiên tai cực đoan tại một số khu vực ở châu Phi và Trung Đông làm gia tăng sức ép về di cư, an ninh lương thực và ổn định xã hội.

Vì vậy, EU ngày càng tăng cường lồng ghép yếu tố khí hậu vào chính sách đối ngoại, hợp tác phát triển và hỗ trợ nhân đạo, coi việc nâng cao năng lực thích ứng của các khu vực dễ tổn thương là một giải pháp góp phần giảm thiểu rủi ro an ninh trong dài hạn.

Biến đổi khí hậu cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với lĩnh vực quốc phòng. NATO từng bước đưa yếu tố khí hậu vào đánh giá môi trường an ninh, lập kế hoạch tác chiến, bảo đảm hậu cần và bảo vệ hạ tầng quân sự.

Nhiều quốc gia thành viên đầu tư nâng cấp căn cứ quân sự nhằm thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan, đồng thời từng bước áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong hoạt động quốc phòng.

Việc đồng thời theo đuổi các mục tiêu về khí hậu, an ninh và phát triển đặt ra bài toán không đơn giản. Nhu cầu gia tăng chi tiêu quốc phòng, bảo đảm an ninh năng lượng và củng cố năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đòi hỏi nguồn lực khá lớn, trong khi quá trình chuyển đổi xanh vẫn cần được duy trì trong dài hạn.

Thách thức đặt ra đối với châu Âu không phải là lựa chọn giữa an ninh và khí hậu, mà còn là tìm kiếm sự cân bằng giữa các mục tiêu phát triển trong bối cảnh môi trường quốc tế nhiều biến động.

“

Thực tiễn cho thấy, an ninh khí hậu không thay thế các quan niệm truyền thống về an ninh mà mở rộng phạm vi nhận diện và quản lý rủi ro. Từ năng lượng, lương thực, nguồn nước đến hạ tầng trọng yếu và chuỗi cung ứng, nhiều lĩnh vực vốn được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ kinh tế, thì hiện nay đã trở thành những cấu phần quan trọng của an ninh quốc gia và an ninh khu vực.

Thích ứng vì mục tiêu phát triển bền vững

Nếu giảm phát thải là mục tiêu dài hạn trong ứng phó với biến đổi khí hậu, thì thích ứng là yêu cầu cấp thiết trước những tác động đang diễn ra.

Thực tiễn tại châu Âu cho thấy, ngay cả khi các cam kết cắt giảm phát thải được thực hiện đầy đủ, những ảnh hưởng của khí hậu cực đoan vẫn sẽ tiếp diễn trong nhiều thập niên tới.

Vì vậy, nhiều quốc gia đang chuyển trọng tâm từ ứng phó sau thiên tai sang chủ động thích ứng, coi đây là một hợp phần quan trọng của chiến lược phát triển.

Cách tiếp cận này không dừng ở đầu tư cho các công trình phòng, chống thiên tai. Quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng, quản lý nguồn tài nguyên nước, sản xuất nông nghiệp và bảo tồn hệ sinh thái đều được điều chỉnh theo các kịch bản khí hậu mới, nhằm mục tiêu giảm thiểu tác động, duy trì hoạt động của nền kinh tế và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động ngày càng khó dự báo.

Khoa học - công nghệ đang tạo động lực quan trọng cho quá trình này. Dữ liệu khí hậu, công nghệ viễn thám, trí tuệ nhân tạo (AI) và các mô hình dự báo được ứng dụng rộng rãi trong theo dõi diễn biến thời tiết, đánh giá rủi ro và hỗ trợ hoạch định chính sách.

Bên cạnh đầu tư hạ tầng, nhiều quốc gia châu Âu mở rộng giải pháp dựa vào tự nhiên như phục hồi rừng, bảo tồn đất ngập nước, phát triển không gian xanh đô thị và bảo vệ đa dạng sinh học, qua đó góp phần giảm thiểu tác động của thiên tai và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Quá trình chuyển đổi xanh đồng thời cho thấy thích ứng với biến đổi khí hậu cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa môi trường, kinh tế và xã hội. Chi phí đầu tư lớn, áp lực tăng trưởng, yêu cầu bảo đảm việc làm và duy trì năng lực cạnh tranh khiến một số chính sách phải điều chỉnh về lộ trình hoặc phương thức triển khai.

Tuy nhiên, các điều chỉnh này chủ yếu nhằm nâng cao tính khả thi của chính sách, không làm thay đổi định hướng phát triển bền vững và mục tiêu trung hòa carbon mà EU đã xác lập.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu là thách thức mang tính toàn cầu, hợp tác quốc tế tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Chia sẻ dữ liệu, chuyển giao công nghệ, huy động nguồn lực tài chính và tăng cường phối hợp trong các cơ chế đa phương là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả ứng phó.

Theo đó, năng lực thích ứng ngày càng trở thành một chỉ báo phản ánh chất lượng quản trị và khả năng phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Nhìn từ thực tiễn châu Âu, thích ứng với biến đổi khí hậu không phải là một chính sách riêng lẻ mà là quá trình điều chỉnh mô hình phát triển theo hướng kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm an sinh xã hội.

Đây cũng là xu hướng nổi bật của quản trị khí hậu toàn cầu, khi mục tiêu phát triển bền vững ngày càng gắn chặt với việc nâng cao khả năng chống chịu trước các rủi ro do biến đổi khí hậu gây ra.

Tựu trung, biến đổi khí hậu không chỉ đặt ra thách thức về môi trường, mà còn làm thay đổi phương thức hoạch định chính sách công và tư duy bảo đảm an ninh.

Trong bối cảnh rủi ro khí hậu ngày càng đan xen với những biến động địa - chính trị, kinh tế và năng lượng, nâng cao năng lực thích ứng trở thành một tiêu chí quan trọng phản ánh năng lực quản trị quốc gia và chất lượng phát triển bền vững./.