Singapore: Từ lợi thế địa lý đến lợi thế công nghệ trong phát triển kinh tế biển

Tầm nhìn dài hạn trong phát triển hạ tầng hàng hải

Nếu trong những thập niên trước, thành công của Singapore chủ yếu gắn với hệ thống cảng biển, vận tải biển, dịch vụ hàng hải và công nghiệp dầu khí ngoài khơi thì trong những năm gần đây, quốc đảo này đang bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Trước những thay đổi của thương mại toàn cầu, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các trung tâm trung chuyển hàng hóa và yêu cầu chuyển đổi xanh của ngành hàng hải quốc tế, Singapore không chỉ khai thác lợi thế địa lý sẵn có mà còn chủ động tạo dựng các lợi thế cạnh tranh mới dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Một trong những trụ cột quan trọng nhất của kinh tế biển Singapore là hệ thống cảng biển. Trong nhiều năm liên tiếp, cảng Singapore luôn nằm trong nhóm những cảng container nhộn nhịp nhất thế giới và giữ vai trò là trung tâm trung chuyển hàng hóa hàng đầu khu vực.

Quá trình phát triển của hệ thống cảng biển Singapore phản ánh rõ vai trò ngày càng quan trọng của quốc đảo này trong thương mại toàn cầu. Từ mức 5,2 triệu TEU (1 TEU tương đương với thể tích của 1 container tiêu chuẩn dài 20 feet) vào năm 1990, sản lượng container thông qua cảng Singapore tăng lên 17 triệu TEU năm 2000 và 28,4 triệu TEU năm 2010.

Năm 2023, Singapore là cảng container bận rộn thứ hai thế giới với 39 triệu TEU được xử lý. Đến năm 2024, sản lượng tiếp tục đạt mức kỷ lục 41,12 triệu TEU và năm 2025 là 44,66 triệu TEU, khẳng định vị thế hàng đầu trong mạng lưới vận tải biển quốc tế.

“

Được đưa vào khai thác giai đoạn đầu từ tháng 9-2022, Cảng Tuas đang được xây dựng theo 4 giai đoạn, kỳ vọng sẽ trở thành cảng container tự động hóa hoàn toàn lớn nhất thế giới. Khi hoàn thành toàn bộ 4 giai đoạn dự kiến vào thập niên 40 của thế kỷ XXI, Cảng Tuas sẽ có diện tích khoảng khoảng 1.337ha, có độ sâu luồng tàu 75 feet (khoảng 23m) cùng hệ thống cầu cảng dài khoảng 16,2 miles (26km). Với 66 bến cảng nước sâu, Tuas có khả năng tiếp nhận các tàu container cỡ lớn nhất hiện nay, góp phần nâng cao đáng kể năng lực trung chuyển hàng hóa của Singapore, duy trì vị thế trung tâm trung chuyển hàng hải hàng đầu thế giới của Singapore.

Tuy nhiên, điều tạo nên khác biệt của Singapore hiện nay không chỉ là quy mô cảng biển mà còn là khả năng vận hành hiệu quả và tầm nhìn dài hạn trong quy hoạch phát triển. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục gia tăng và kích thước tàu vận tải ngày càng lớn, Singapore đã triển khai dự án Cảng Tuas - một trong những dự án hạ tầng hàng hải lớn nhất thế giới hiện nay.

Điều đáng chú ý, Cảng Tuas không được xây dựng đơn thuần như một cảng biển truyền thống với cơ sở hạ tầng hiện đại hơn, mà ngay từ đầu được định hướng trở thành một cảng biển số, tự động hóa và phát thải thấp.

Trong mô hình vận hành này, container được vận chuyển giữa cầu cảng và bãi chứa bằng các phương tiện tự hành chạy điện; hoạt động bốc xếp được thực hiện bởi hệ thống cẩu giàn tự động, trong khi toàn bộ quá trình khai thác được giám sát và điều hành từ Trung tâm Điều hành Cảng Tuas.

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác mà còn giảm sự phụ thuộc vào lao động trực tiếp trong môi trường làm việc nặng nhọc và tiềm ẩn nhiều rủi ro tại cảng biển.

Bên cạnh đó, Cảng Tuas được hỗ trợ bởi hạ tầng kết nối 5G chuyên dụng, các nền tảng dữ liệu số và các công cụ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Theo Cơ quan Hàng hải và Cảng biển Singapore (MPA), quá trình chuyển đổi số này nhằm nâng cao năng suất, rút ngắn thời gian tàu lưu cảng, đồng thời tạo ra các việc làm có giá trị gia tăng cao hơn cho người lao động.

Với định hướng đó, Cảng Tuas được xem là một phép thử cho mô hình cảng biển thế hệ mới, nơi hoạt động khai thác ngày càng được vận hành dựa trên dữ liệu, tự động hóa và công nghệ số.

Rõ ràng, Cảng Tuas không đơn thuần là dự án mở rộng công suất bến cảng mà còn thể hiện tư duy phát triển mới của Singapore. Toàn bộ hệ thống được thiết kế dựa trên nền tảng công nghệ số, sử dụng các phương tiện vận chuyển tự động, hệ thống điều hành thông minh và các giải pháp phân tích dữ liệu theo thời gian thực.

Việc đầu tư quy mô lớn vào Tuas cho thấy Singapore không chờ đến khi các điều kiện hiện hữu trở thành “điểm nghẽn” mới tiến hành mở rộng, mà chủ động chuẩn bị năng lực hạ tầng cho nhu cầu phát triển của nhiều thập niên tới.

Tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới cho kinh tế biển

Đầu tư mạnh cho hạ tầng cảng biển và chuyển đổi số, Singapore còn từng bước chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững hơn.

Mặc dù không ban hành một chiến lược riêng về kinh tế biển xanh, các mục tiêu phát triển biển bền vững đã được lồng ghép vào Kế hoạch Xanh Singapore 2030, trong đó nhấn mạnh yêu cầu nâng cao khả năng chống chịu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Là trung tâm cung cấp nhiên liệu hàng hải lớn nhất thế giới và một trong những đầu mối vận tải biển quan trọng nhất toàn cầu, Singapore nhận thức rõ áp lực giảm phát thải đối với ngành hàng hải. Vì vậy, quốc đảo này đã triển khai nhiều sáng kiến nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh.

Tiêu biểu là sáng kiến Hàng hải Xanh Singapore (MSGI) nhằm giảm tác động môi trường từ hoạt động vận tải biển và khai thác cảng. Singapore cũng là một trong những quốc gia tiên phong triển khai chương trình thí điểm cảng tiếp nhiên liệu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cho tàu biển, khuyến khích sử dụng các loại nhiên liệu thay thế có lượng phát thải thấp hơn.

Nhằm đẩy nhanh quá trình khử carbon trong lĩnh vực hàng hải, năm 2021, Cơ quan Hàng hải và Cảng biển Singapore (MPA) công bố khoản đầu tư mới trị giá 120 triệu đô la Singapore để thành lập Trung tâm Khử carbon hàng hải với sự tham gia của các đối tác công nghiệp.

Bên cạnh LNG, Singapore tích cực nghiên cứu và thử nghiệm các loại nhiên liệu hàng hải thế hệ mới như methanol, ammonia và nhiên liệu sinh học. Các doanh nghiệp trong lĩnh vực hàng hải cũng được khuyến khích áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, nâng cao hiệu quả khai thác và giảm phát thải khí nhà kính.

Tập trung vào hoạt động vận tải biển, Singapore còn thúc đẩy cách tiếp cận phát triển biển bền vững trên phạm vi rộng hơn. Chính phủ nước này áp dụng mô hình quản lý tổng hợp vùng bờ và ven biển (IUCM), cho phép quản lý thống nhất không gian biển, giảm tiêu hao năng lượng, hạn chế chất thải và giảm phát thải carbon.

Song song với đó là các chương trình bảo tồn hệ sinh thái biển, phục hồi rạn san hô và bảo vệ đa dạng sinh học biển do các viện nghiên cứu như Viện Khoa học biển nhiệt đới thuộc Đại học Quốc gia Singapore triển khai. Những nỗ lực này cho thấy Singapore đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái hàng hải không chỉ hiệu quả về kinh tế mà còn bền vững về môi trường.

Bên cạnh chuyển đổi xanh, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một trụ cột quan trọng trong chiến lược kinh tế biển của Singapore. Chính phủ Singapore dành nguồn lực đáng kể cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực nhằm đáp ứng yêu cầu của ngành hàng hải trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ.

Các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp được khuyến khích tham gia nghiên cứu, phát triển các công nghệ mới trong lĩnh vực hàng hải, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ quá trình chuyển đổi này.

Để hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động thích ứng với những yêu cầu mới, Singapore xây dựng nhiều cơ chế tài chính chuyên biệt cho ngành hàng hải.

Một trong những chương trình quan trọng là Quỹ cụm ngành hàng hải (MCF), được thành lập từ năm 2002 nhằm hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Gần đây, quỹ này đã bổ sung trụ cột mới về phát triển bền vững.

Theo kế hoạch, MPA sẽ dành 15 triệu đô la Singapore đến năm 2030 để đồng tài trợ cho doanh nghiệp áp dụng các giải pháp phát triển bền vững; trong đó hỗ trợ tối đa 50% chi phí đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ và 30% đối với các doanh nghiệp khác.

Thông qua việc kết hợp giữa đầu tư hạ tầng hiện đại, chuyển đổi số, phát triển kinh tế biển xanh và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, Singapore đang từng bước chuyển dịch từ một trung tâm trung chuyển hàng hóa sang một trung tâm đổi mới sáng tạo hàng hải toàn cầu.

Những bước đi của Singapore cho thấy, trong thời đại kinh tế số và chuyển đổi xanh, lợi thế địa lý vẫn rất quan trọng nhưng không còn là yếu tố duy nhất quyết định thành công.

Năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng với các xu hướng mới và tầm nhìn chiến lược dài hạn mới là những yếu tố tạo nên sức mạnh bền vững của một quốc gia biển trong thế kỷ XXI.

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm của Singapore cho thấy phát triển kinh tế biển không chỉ là khai thác các nguồn lợi từ biển mà còn là quá trình xây dựng năng lực cạnh tranh dựa trên thể chế, hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực.

Trong bối cảnh thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, việc đầu tư có trọng tâm vào hệ thống cảng biển, logistics, chuyển đổi số và kinh tế biển xanh sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu./.