Quyết liệt cải cách để hóa giải thách thức

Cuba đối mặt với cuộc khủng hoảng đa chiều

Cuba - hòn đảo nằm ở vùng Caribe - đang đứng trước những thách thức nghiêm trọng về kinh tế - xã hội. Nền kinh tế của quốc gia này đang chứng kiến mức lạm phát tăng cao, kéo theo nhiều hệ lụy đáng lo ngại, ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

Bên cạnh đó, khủng hoảng nhiên liệu khiến tình trạng mất điện kéo dài diễn ra thường xuyên ngay cả tại Thủ đô Havana, ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động sản xuất và sinh hoạt của người dân và doanh nghiệp.

Trong nhiều thập niên, Cuba là một trong những nền kinh tế đặc biệt nhất của vùng Caribe, có ảnh hưởng trong khu vực Mỹ Latinh. Quốc gia này từng được coi là điểm tham chiếu khu vực cho các chương trình xã hội và phát triển do nhà nước định hướng, tuy nhiên hiện nay, Ủy ban Kinh tế Mỹ Latinh và Caribe của Liên hợp quốc (ECLAC) xếp Cuba đứng thứ hai sau Haiti về suy giảm kinh tế. GDP của hòn đảo đã giảm 15% trong 5 năm qua.

Lạm phát tăng cao đang trở thành một trong những thách thức kinh tế - xã hội mà Cuba phải đối mặt. Giá cả hàng hóa và các dịch vụ thiết yếu liên tục leo thang, làm suy giảm đáng kể sức mua của người dân, đồng thời tạo ra áp lực ngày càng lớn đối với đời sống sinh hoạt thường nhật.

Tình trạng này không chỉ phản ánh những bất ổn và mất cân đối trong cơ cấu của nền kinh tế, mà còn cho thấy những hạn chế về năng lực sản xuất trong nước, sự thiếu hụt nguồn cung hàng hóa cũng như những bất cập trong hiệu quả thực thi các chính sách điều tiết và quản lý thị trường.

Trong bối cảnh nền kinh tế tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, việc kiểm soát lạm phát và ổn định mặt bằng giá cả trở thành yêu cầu cấp bách đối với Chính phủ Cuba. Đây không chỉ là yêu cầu giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm đời sống của người dân.

Trong khi đó, tình trạng thiếu nhiên liệu, mất điện kéo dài đang làm tê liệt nền kinh tế Cuba. Với nhu cầu tiêu thụ hơn 100.000 thùng nhiên liệu mỗi ngày, Cuba hiện phải đối mặt với mức thâm hụt 60.000 thùng.

Phần nhiên liệu thiếu hụt này chủ yếu được nhập khẩu từ Venezuela hoặc Mexico; việc thanh toán được thực hiện thông qua các khoản vay hay bằng các chương trình trao đổi bác sĩ, giáo viên...

Nguồn nguyên liệu nhập khẩu chủ yếu là dầu diesel, được sử dụng trong các lĩnh vực thiết yếu như giao thông vận tải, nông nghiệp, vận hành các thiết bị bơm phục vụ cấp nước cho người dân.

Trong khi đó, 40.000 thùng dầu còn lại được khai thác trong nước. Tuy nhiên, đây là loại dầu thô có hàm lượng lưu huỳnh và các kim loại nặng, có tính ăn mòn cao nên chủ yếu chỉ được sử dụng cho các nhà máy nhiệt điện.

Các chuyên gia cảnh báo, vấn đề lớn nhất mà hệ thống nhà máy nhiệt điện của Cuba phải đối mặt sau hơn 40 năm hoạt động là tình trạng thiếu bảo trì quy mô lớn và kéo dài.

Ước tính, Cuba cần từ 8 tỷ đến 10 tỷ USD trong vòng 1 thập niên để tái đầu tư, nâng cấp ngành điện. Sau các nhà máy nhiệt điện, nguồn năng lượng lớn thứ hai trong nước là các tổ máy phát điện, song phần lớn hiện không thể hoạt động do thiếu nhiên liệu diesel cần thiết. Nguồn điện lớn thứ ba đến từ các nguồn năng lượng tái tạo.

Trước cuộc khủng hoảng năng lượng, nhiên liệu kéo dài, Cuba đang đẩy mạnh phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, như gió, sinh khối và điện Mặt trời. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi cơ cấu năng lượng, từng bước giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Do đó, phát triển năng lượng tái tạo chính là một trong những giải pháp được Cuba tập trung thực hiện.

Chính phủ Cuba đặt mục tiêu lắp đặt 92 công viên năng lượng Mặt trời với tổng công suất 2GW vào năm 2028. Theo dữ liệu của Chính phủ Cuba, đến tháng 10-2025, quốc đảo này đã hoàn thành 35 công viên năng lượng Mặt trời, đạt công suất phát điện tối đa là 750MW, qua đó ước tính tiết kiệm được 111.620 tấn nhiên liệu hóa thạch. Trên thực tế, việc tham gia phát triển năng lượng tái tạo ở Cuba không phải là vấn đề mới.

Ngay từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX, nước này đã bắt đầu lắp đặt các tấm pin Mặt trời tại các trung tâm y tế ở khu vực nông thôn; đến năm 1999, trang trại điện gió đầu tiên được đưa vào hoạt động. Từ năm 2006, năng lượng tái tạo đã trở thành một phần của “cuộc cách mạng năng lượng” quốc gia của Cuba, với mục tiêu nâng cao hiệu quả và giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.

Ngoài ra, để đối phó với cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng kéo dài do thiếu nhiên liệu, Chính phủ Cuba đã công bố và triển khai một loạt giải pháp khẩn cấp. Các biện pháp này bao gồm việc điều chỉnh giảm thời lượng học tập, tạm hoãn một số sự kiện thể thao, văn hóa quy mô lớn, đồng thời cắt giảm một số dịch vụ giao thông.

Những giải pháp trên được đưa ra nhằm ưu tiên bảo đảm hoạt động của các lĩnh vực thiết yếu, đáp ứng nhu cầu cơ bản của người dân và duy trì sự vận hành ổn định của đất nước trong bối cảnh khó khăn hiện nay.

Khủng hoảng nhân đạo tại Cuba

Hệ thống y tế và mạng lưới an sinh xã hội của Cuba đang rơi vào tình trạng “báo động đỏ”, khiến hàng triệu người dân vào nguy cơ thiếu nước sạch, lương thực do thiếu nhiên liệu kéo dài.

Cuba đang phải nỗ lực để duy trì hoạt động của hệ thống bệnh viện trong bối cảnh tình trạng mất điện diễn ra thường xuyên, đồng thời thiếu hụt nghiêm trọng nhiên liệu và thuốc men. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến nặng lượng vận hành của các cơ sở y tế.

Ngoài những tác động lớn đến hệ thống y tế, gần 1 triệu người dân Cuba cũng đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận nước sạch khi hơn 80% hệ thống bơm nước phụ thuộc hoàn toàn vào điện và nhiên liệu.

Cùng với đó, chuỗi cung ứng lương thực, từ sản xuất đến vận chuyển, phân phối, bị gián đoạn nghiêm trọng do hệ thống bảo quản lạnh hư hỏng và hoạt động vận chuyển đình trệ. Trước thực trạng này, Liên hợp quốc đang tích cực phối hợp với các quốc gia thành viên nhằm tháo gỡ rào cản, hỗ trợ đưa hàng viện trợ và nhiên liệu đến Cuba.

Cuba còn đang đối mặt với xu hướng di cư gia tăng và ngày càng phức tạp. Dòng dịch chuyển di cư diễn ra mạnh từ các tỉnh phía Đông sang phía Tây, đặc biệt tập trung về Thủ đô Havana - trung tâm thu hút di cư nội địa, đồng thời là điểm xuất phát chủ yếu của di cư quốc tế.

Quá trình đô thị hóa cùng sự gia tăng di cư từ nông thôn ra thành thị đang tạo sức ép lớn lên chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn, khi nhiều khu vực rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động. Di cư giữa các vùng nông thôn cũng gia tăng, làm phức tạp thêm công tác quản lý và điều hành phát triển địa phương.

Ở bình diện quốc tế, tình trạng mất cân bằng di cư kéo dài đang tác động sâu sắc đến cơ cấu dân số, nhất là khi một bộ phận đáng kể người di cư là lực lượng lao động trẻ, dẫn đến “chảy máu chất xám” nghiêm trọng.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với Cuba là phải hoàn thiện các chính sách quản lý di cư theo hướng linh hoạt, hiệu quả, gắn với mục tiêu bảo đảm cân bằng phát triển vùng, duy trì nguồn nhân lực và ổn định cơ cấu dân số trong dài hạn.

Dân số già hóa nhanh cũng đặt gánh nặng lên hệ thống an sinh xã hội của Cuba. Quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng đang tạo ra áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống an sinh xã hội, đặt ra nhiều thách thức cho năng lực quản trị và ổn định phát triển của Cuba trong thời gian tới. Dân số Cuba giảm xuống dưới mốc 10 triệu người vào năm 2024, phản ánh xu hướng suy giảm nhân khẩu học ngày càng rõ nét.

Bên cạnh đó, tuổi thọ trung bình tăng cao - khoảng 76 tuổi đối với nam và 80 tuổi đối với nữ - càng khiến quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn. Các chuyên gia lo ngại rằng, tỷ lệ sinh giảm và tình trạng di cư của lực lượng lao động tiếp diễn, xu hướng suy giảm dân số ở Cuba có thể trầm trọng hơn, từ đó gia tăng tác động tiêu cực đối với cuộc khủng hoảng kinh tế.

Cuba đẩy mạnh cải cách nền kinh tế

Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Cuba đã công bố kế hoạch tổ chức Đại hội Đảng lần thứ IX, dự kiến diễn ra từ ngày 16 đến 19-4-2026, với trọng tâm tìm giải pháp khắc phục khó khăn kinh tế và thúc đẩy phát triển đất nước trong bối cảnh nhiều thách thức.

Trước đó, tại kỳ họp thường kỳ thứ 5 Quốc hội khóa X, Chính phủ Cuba đã công bố hàng loạt biện pháp nhằm ứng phó với cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay.

Trong đó, các trụ cột chính bao gồm cải cách hệ thống tiền tệ, thu hút đầu tư nước ngoài và bảo đảm an sinh xã hội. Chính phủ Cuba coi đầu tư nước ngoài là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế quốc gia, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và cải thiện nguồn thu ngoại tệ.

Về cải cách thị trường ngoại hối, Cuba cho phép thả nổi một phần tỷ giá nhằm thu hút nguồn kiều hối. Chính phủ cũng đã thông qua 29 cơ chế tự chủ tài chính bằng ngoại tệ dành cho các doanh nghiệp xuất khẩu, đồng thời mở rộng thanh toán bằng thẻ trả trước đối với khu vực tư nhân. Trong lĩnh vực thu hút đầu tư, Chính phủ Cuba cam kết đơn giản hóa quy trình phê duyệt dự án, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư.

Bên cạnh đó, những ưu tiên quan trọng khác của Cuba là mở rộng thị trường xuất khẩu, đẩy mạnh thu hút đầu tư, tăng cường hợp tác quốc tế, qua đó đẩy nhanh quá trình phục hồi kinh tế, cải thiện cuộc sống của người dân.

Đối mặt với những thách thức to lớn về kinh tế - xã hội, Cuba đứng trước yêu cầu cấp thiết phải triển khai những bước đi vững chắc, đồng bộ và mang tính chiến lược. Điều này đòi hỏi việc thúc đẩy các cải cách sâu rộng nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn nội tại, khơi thông các nguồn lực phát triển và tạo động lực mới cho nền kinh tế.

Thông qua quá trình đổi mới toàn diện, kiên định và hiệu quả, Cuba có thể từng bước vượt qua khó khăn, hướng tới mục tiêu phục hồi và phát triển bền vững, đưa đất nước từng bước “hồi sinh” trong bối cảnh mới./.