Quảng Trị: Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo - động lực hiện thực hóa chiến lược “vươn Đông, tỏa Tây”

Bức tranh tổng thể về đổi mới sáng tạo tỉnh Quảng Trị

Năm 2025, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII). Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tỉnh Quảng Trị ghi nhận kết quả tích cực với 9 chỉ số thành phần trong nhóm 10 địa phương dẫn đầu cả nước.

Trong đó, chỉ số “Ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo” xếp hạng 1/34 tỉnh, thành phố, khẳng định vai trò kiến tạo của tỉnh đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nhằm tái cấu trúc hệ sinh thái đổi mới sáng tạo với những bước đi chủ động, vững chắc, phù hợp với tình hình thực tiễn, tỉnh Quảng Trị đã chuyển dịch phương thức điều hành từ “đôn đốc hành chính” sang “quản trị dựa trên dữ liệu thời gian thực”.

Ủy ban nhân dân tỉnh công bố danh mục các bài toán lớn về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026, gồm: (1) Phát triển chuỗi giá trị bán dẫn từ cát trắng và thạch anh Quảng Trị; (2) Phát triển hệ sinh thái năng lượng xanh, năng lượng tái tạo và công nghệ lưu trữ quy mô lớn; (3) Phát triển nông nghiệp công nghệ cao, hữu cơ, tuần hoàn, giảm phát thải dựa trên dữ liệu số; (4) Xây dựng Khu công nghiệp xanh Cam Liên Capella, cảng xanh thông minh Mỹ Thuỷ.

Toàn tỉnh hiện có 50 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 4.421 doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số. Doanh nghiệp ứng dụng giải pháp trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), chuỗi khối (Blockchain), phân tích dữ liệu lớn để tối ưu hóa sản xuất, quản lý chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm ngày càng tăng. Nhiều sản phẩm đặc trưng đạt chuẩn OCOP 4 - 5 sao, được cấp chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, hoạt động khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của tỉnh Quảng Trị tiếp tục được triển khai mạnh mẽ, gắn kết chặt chẽ với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh.

Hiện nay, tỉnh triển khai 54 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, nhiều nhiệm vụ tập trung ứng dụng công nghệ sinh học, IoT, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc, tự động hóa trong sản xuất, chế biến sản phẩm chủ lực.

Tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lũy kế 4.629 triệu USD, cùng với 231,76 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư từ các tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp trong nước.

Dòng vốn dịch chuyển mạnh mẽ vào các địa bàn chiến lược như Khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị, Khu Kinh tế cảng biển Hòn La, các Khu công nghiệp Quảng Trị, Tây Bắc Đồng Hới và Quán Ngang.

Dự án Khu công nghiệp Quảng Trị (QTIP) - hợp tác quốc tế giữa các nhà đầu tư Singapore, Nhật Bản, Thái Lan; các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn cùng hạ tầng logistics dọc Hành lang Kinh tế Đông - Tây (EWEC) đang định hình Quảng Trị thành trung tâm năng lượng, logistics khu vực.

Hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu tăng tốc mạnh mẽ, mạng cáp quang băng rộng đã được phủ đến 100% số trung tâm xã, phường, đặc khu; tổng số trạm thu phát sóng điện thoại di động (BTS) đang hoạt động trên địa bàn tỉnh là 6.078 trạm.

Tỷ lệ dân số phủ sóng mạng di động băng rộng 4G đạt khoảng 99,5%; tỷ lệ phủ sóng mạng 5G đạt khoảng 83,5% (tăng 9,3% so với năm 2025), với 563 trạm phát sóng 5G đang hoạt động trên địa bàn tỉnh.

Trung tâm Dữ liệu điện tử tỉnh và Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh (IOC) được nâng cấp toàn diện. Kho dữ liệu dùng chung tỉnh; tăng tỷ lệ dữ liệu chuyên ngành được kết nối, chia sẻ qua nền tảng LGSP; tiếp tục triển khai và mở rộng nền tảng ứng dụng công dân số Quảng Trị-S, tạo kênh tương tác giữa người dân, doanh nghiệp với chính quyền trên thiết bị di động thông minh.

Công tác làm sạch dữ liệu đất đai, dân cư, doanh nghiệp; phong trào “Bình dân học vụ số”, tổ công nghệ số cộng đồng hoạt động hiệu quả, giúp thu hẹp khoảng cách số, kích cầu sử dụng các dịch vụ, sản phẩm đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tỉnh vẫn bộc lộ một số hạn chế nhất định. Chỉ số PII năm 2025 đạt 34,09 điểm, xếp thứ 27/34 tỉnh, thành phố, với cả 7 trụ cột dưới mức trung bình cả nước.

Kết quả xếp hạng phản ánh năng lực phát triển dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó, có thể nhận diện mức độ hoàn thiện của cơ chế, chính sách khuyến khích, năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chiến lược, cũng như khả năng chuyển hóa tiềm năng, nguồn lực và chủ trương phát triển thành năng suất, sản phẩm, giá trị thương mại và các động lực tăng trưởng mới của địa phương.

Nhận diện những điểm nghẽn

Từ thực tiễn, có thể thấy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Quảng Trị đang đối mặt với 4 điểm nghẽn lớn:

Thứ nhất, điểm nghẽn về thực thi chính sách. Năng lực chuyển hóa chủ trương, chính sách thành kết quả còn hạn chế, tạo khoảng cách lớn giữa yếu tố đầu vào và đầu ra (chỉ số chính sách xếp hạng 1/34, chỉ số chi ngân sách địa phương cho khoa học - công nghệ xếp hạng 6/34, nhưng chỉ số đổi mới sáng tạo chung chỉ xếp hạng 27/34).

Thứ hai, năng lực đổi mới sáng tạo của khu vực doanh nghiệp còn thấp (doanh nghiệp có chứng chỉ ISO xếp hạng 33/34; đơn đăng ký nhãn hiệu/1.000 doanh nghiệp hạng 34/34; xuất khẩu/GRDP hạng 28/34).

Hiện nay, tỉnh có quá ít doanh nghiệp khoa học công nghệ, chưa có doanh nghiệp “đầu tàu” dẫn dắt chuỗi giá trị; phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa, tài chính hạn chế, khó trích lập Quỹ phát triển khoa học - công nghệ và chi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Cơ chế, chính sách, lựa chọn doanh nghiệp đồng hành triển khai vẫn còn bất cập.

Thứ ba, các cơ chế đột phá, như đặt hàng công nghệ theo đầu ra, mua sắm công sản phẩm đổi mới sáng tạo, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), định giá tài sản trí tuệ và dữ liệu, quỹ đầu tư mạo hiểm, vốn mồi,... vẫn chưa được triển khai hiệu quả.

Thứ tư, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng số, hạ tầng khu công nghiệp, khu kinh tế và giải phóng mặt bằng chưa đáp ứng kỳ vọng; nhân lực chất lượng cao về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo thiếu, chưa thực sự là nền móng vững chắc của hệ sinh thái.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong mối quan hệ với bài toán phát triển của tỉnh Quảng Trị

Tỉnh Quảng Trị đang tái định vị không gian phát triển với khát vọng bứt phá. Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu: phấn đấu đến năm 2030 là địa phương có nền kinh tế năng động; từng bước khẳng định vai trò cực tăng trưởng quan trọng trên Hành lang Kinh tế Đông - Tây (EWEC) và khu vực miền Trung; đến năm 2050 trở thành tỉnh có nền kinh tế phát triển năng động, bền vững…, là cực tăng trưởng mới vùng Bắc Trung Bộ và là trung tâm năng lượng, logistics, du lịch đặc sắc của cả nước.

Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh phấn đấu tăng trưởng GRDP bình quân 10%/năm, thu ngân sách trên 80 nghìn tỷ đồng, vốn đầu tư thực hiện đạt trên 520 nghìn tỷ đồng.

Để đạt mục tiêu đó, tỉnh Quảng Trị phải giải các bài toán lớn: biến lợi thế năng lượng thành ngành công nghiệp giá trị gia tăng cao; vật liệu xây dựng mới và các sản phẩm chế biến sâu từ titan, đá vôi, cát thạch anh, cảng biển, giao thông kết nối, cửa khẩu thành hệ sinh thái logistics hiện đại; biến EWEC thành không gian sản xuất, thương mại, dịch vụ xuyên biên giới; nâng tầm nông nghiệp theo hướng xanh, hữu cơ, tuần hoàn dựa trên dữ liệu; phát triển du lịch dựa trên công nghệ, dữ liệu và các giá trị đặc sắc của địa phương.

Đó cũng là bài toán để doanh nghiệp Quảng Trị tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng; đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào sản xuất; thương mại hóa tài sản trí tuệ và dữ liệu thành nguồn lực phục vụ quản trị, phát triển.

Định hướng chiến lược “vươn Đông, tỏa Tây” được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Trị vào ngày 29-4-2026: lấy hướng biển làm trung tâm mở rộng kinh tế; phát huy Hành lang Kinh tế Đông - Tây; tích hợp giao thông, logistics; kết nối cảng biển, cửa khẩu, khu kinh tế, thương mại biên giới thành một hệ sinh thái thống nhất.

Chiến lược này mở ra những dư địa phát triển mới, đồng thời tạo điều kiện để tổ chức lại không gian kinh tế, tăng cường liên kết giữa các khu vực và phát huy hiệu quả hơn các nguồn lực, tiềm năng và lợi thế, qua đó tạo nền tảng cho hình thành các động lực tăng trưởng mới.

Tỉnh Quảng Trị cần kết nối biển, cảng biển, khu kinh tế, khu công nghiệp, cửa khẩu, Hành lang EWEC, đô thị, năng lượng, logistics, nông nghiệp, du lịch và doanh nghiệp bằng hạ tầng hiện đại, dữ liệu, công nghệ.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chính là phương thức kết nối, chuyển lợi thế địa lý thành ưu thế cạnh tranh, nâng cao hiệu quả nền kinh tế, giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm trong thời gian tới

Để tháo gỡ điểm nghẽn, cải thiện Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII), xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trở thành động lực “Vươn Đông, tỏa Tây” trên 4 trụ cột kinh tế: năng lượng - logistics - du lịch - nông nghiệp xanh, thời gian tới, Quảng Trị cần tập trung triển khai các nhóm giải pháp trọng tâm sau:

Một là, tiếp tục quán triệt, thực hiện hiệu quả các chủ trương, chính sách về đổi mới sáng tạo. Xác định đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, xuyên suốt để bứt phá kinh tế - xã hội, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị.

Mỗi ngành, địa phương, đơn vị cần xác định rõ danh mục nhiệm vụ cụ thể; chủ động đăng ký đảm nhận các bài toán lớn, đề xuất cơ chế, mô hình, cách làm mới; lựa chọn đúng trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, bảo đảm rõ người chịu trách nhiệm, rõ sản phẩm đầu ra, thời hạn và tiêu chí đánh giá.

Hai là, chuyển mạnh sáng tạo sản phẩm, kết quả và giá trị thực chất, bao gồm phát minh sáng chế, thương mại hoá công nghệ, sản phẩm đầu ra.

Cấp ủy, chính quyền, nhất là người đứng đầu, phải thay đổi tư duy từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và kết quả.

Nhiệm vụ chỉ hoàn thành khi có sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả được lượng hóa bằng những kết quả cụ thể.

Ba là, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Cần đặt ra các chủ trương, các bài toán lớn phù hợp với 11 ngành công nghệ chiến lược quốc gia và tiềm năng, lợi thế của địa phương, xây dựng cơ chế ưu đãi hỗ trợ doanh nghiệp địa phương.

Có chính sách thu hút các tập đoàn lớn dẫn dắt công nghệ, sở hữu chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong công nghiệp xanh, chế tạo công nghệ cao, năng lượng tái tạo và logistics thông minh dọc Hành lang EWEC.

Xây dựng cơ chế khuyến khích các tập đoàn lớn hợp tác, chuyển giao công nghệ, sử dụng sản phẩm phụ trợ từ doanh nghiệp địa phương, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị, qua đó thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuẩn hóa sản phẩm.

Bốn là, phát triển đồng bộ hạ tầng số, hạ tầng logistics thông minh và hạ tầng công nghiệp năng lượng. Hạ tầng phải đi trước một bước để “mở khóa” các nguồn lực.

Ưu tiên nâng cấp Trung tâm dữ liệu tỉnh, phủ sóng 5G tại các khu công nghiệp, cửa khẩu và khu kinh tế. Khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”.

Xây dựng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) tích hợp quy hoạch đất đai để minh bạch thông tin đầu tư. Chủ động phát triển, ứng dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, có kiểm soát để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác và năng suất lao động.

Đẩy nhanh tiến độ dự án Cảng biển Mỹ Thủy (định hướng cảng xanh, cảng số) trở thành một trong những bài toán lớn sớm hoàn thành đi vào sử dụng, Cảng hàng không Quảng Trị và các dự án năng lượng trọng điểm (khí thiên nhiên hóa lỏng, điện gió, điện khí).

Tận dụng Hành lang EWEC để xây dựng Quảng Trị thành trung tâm logistics trung chuyển xuyên biên giới; triển khai hiệu quả Đề án Khu kinh tế thương mại qua biên giới chung Lao Bảo - Densavan.

Năm là, tập trung đổi mới sáng tạo vào các trụ cột thế mạnh cốt lõi. Đối với năng lượng, ưu tiên công nghệ năng lượng tái tạo, lưu trữ và sử dụng năng lượng hiệu quả.

Đối với vật liệu mới, vật liệu bán dẫn, chuyển dịch từ khai thác thô sang chế biến sâu công nghệ cao, trọng tâm là công nghệ chế biến thạch anh tinh khiết, sản xuất vật liệu silicon và linh kiện phụ trợ phục vụ chuỗi cung ứng bán dẫn, các sản phẩm chế biến sâu titan và sản phẩm đi kèm từ khoáng vật cộng sinh như hạt zircon, đất hiếm.

Đối với logistics, tập trung vào logistics số, quản trị chuỗi cung ứng, truy xuất hàng hóa, logistics xuyên biên giới và kết nối cảng biển - cửa khẩu - khu công nghiệp.

Đối với nông nghiệp, tập trung phát triển nông nghiệp xanh, hữu cơ, chế biến sâu gắn với tạo chuỗi giá trị; ứng dụng dữ liệu trong truy xuất nguồn gốc và phát triển kinh tế tuần hoàn gắn với tín chỉ carbon.

Đối với du lịch, tập trung số hóa tài nguyên, trải nghiệm số, dữ liệu du khách, quản trị điểm đến và phát triển sản phẩm du lịch có hàm lượng tri thức, công nghệ cao.

Tỉnh Quảng Trị đang sở hữu những dư địa lớn để bứt phá. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chính là động lực then chốt để nâng cao sức cạnh tranh và khai thác tối đa không gian phát triển.

Với quyết tâm chính trị cao cùng sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân, Quảng Trị sẽ vượt qua các điểm nghẽn, kiến tạo thành công hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ, hiện thực hóa khát vọng “vươn Đông, tỏa Tây” trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc./.