Tuần trong 5 phút

Những điểm nghẽn của một thế giới đang dịch chuyển

Nguyễn Trí Dũng • 16/11/2026 07:55

Tuần giữa tháng 11 ghi nhận những diễn biến đáng chú ý tại các điểm nóng chiến lược của thế giới. Tại Biển Đông, nỗ lực kéo dài hơn 2 thập niên nhằm xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử giữa ASEAN và Trung Quốc tiếp tục chưa thể đi đến hồi kết. Trong khi đó, Trung Đông vẫn là tâm điểm bất ổn khi Mỹ vừa duy trì sức ép quân sự đối với Iran, vừa tìm kiếm một giải pháp ngoại giao. Những diễn biến này cho thấy các điểm nghẽn về an ninh và lợi ích quốc gia vẫn đang định hình đáng kể trật tự quốc tế.

719-202611161355321.jpg
Phiên khai mạc cuộc họp các Bộ trưởng Ngoại giao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ở Manila, ngày 14-11-2026_Ảnh: Reuters

Biển Đông chưa có Bộ Quy tắc ứng xử: ASEAN và Trung Quốc tiếp tục bất đồng

Ngày 15-11, ASEAN và Trung Quốc không thể hoàn tất đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC), dù hai bên đã đạt được thỏa thuận sơ bộ đối với khoảng 80% nội dung dự thảo. Thông tin được Ngoại trưởng Philippines Maria Theresa Lazaro công bố bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 tổ chức tại Manila.

Đây là kết quả đáng chú ý bởi Philippines, với vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2026, từng đặt mục tiêu thúc đẩy hoàn tất COC trong năm nay. Tuy nhiên, sau hơn 2 thập niên đàm phán, những khác biệt căn bản về phạm vi áp dụng, giá trị pháp lý và cơ chế thực thi vẫn chưa được giải quyết.

Một trong những bất đồng quan trọng nhất là tính ràng buộc của văn bản. Các quốc gia Đông Nam Á có yêu sách tại Biển Đông muốn COC được xây dựng trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS).

Trong khi đó, Trung Quốc vẫn duy trì lập trường riêng về các yêu sách chủ quyền và không chấp nhận phán quyết năm 2016 của Tòa Trọng tài Thường trực tại La Hay liên quan đến tranh chấp với Philippines.

Những khác biệt này không chỉ mang tính pháp lý, mà còn phản ánh sự cạnh tranh về lợi ích chiến lược. Biển Đông là tuyến hàng hải quan trọng của thế giới, đồng thời chứa đựng nguồn tài nguyên thủy sản, dầu khí và các tiềm năng kinh tế biển đáng kể. Bất kỳ sự cố nào giữa lực lượng chấp pháp hoặc tàu thuyền của các bên cũng có thể tạo ra nguy cơ leo thang căng thẳng.

Việc chưa thể hoàn tất COC đồng nghĩa ASEAN tiếp tục phải xử lý các bất đồng trên cơ sở những cơ chế hiện có, trong khi khả năng kiểm soát sự cố và ngăn ngừa xung đột vẫn phụ thuộc nhiều vào thiện chí của các bên. Singapore sẽ tiếp nhận nỗ lực thúc đẩy đàm phán khi đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2027.

719-202611161355322.jpg
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước truyền thông trước khi lên chuyên cơ Không lực Một để khởi hành đến Căn cứ Liên hợp Andrews, bang Maryland, tại Sân bay quốc tế Tổng thống Donald J. Trump ở West Palm Beach, bang Florida, Mỹ, ngày 8-11-2026_Ảnh: Reuters

Mỹ - Iran: Ngoại giao song hành với sức ép quân sự tại Trung Đông

Ngày 9-11, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Qatar và Saudi Arabia đều mong muốn một giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột với Iran, song Washington vẫn sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công quân sự nếu cần thiết. Tuyên bố được đưa ra sau cuộc gặp giữa ông D. Trump và Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al Thani tại Washington.

Chính quyền Mỹ chưa có ý định vội vàng khởi động lại một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Thay vào đó, Washington tiếp tục duy trì lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran tại eo biển Hormuz, đồng thời sử dụng sức ép kinh tế và quân sự để buộc Tehran phải nhượng bộ trong các cuộc thương lượng.

Trong khi đó, Iran vẫn duy trì lập trường cứng rắn. Tehran yêu cầu chấm dứt phong tỏa, nới lỏng các biện pháp trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và giải quyết những thiệt hại do chiến tranh gây ra.

Vấn đề chương trình hạt nhân tiếp tục là một trong những bất đồng lớn nhất giữa hai bên, bởi Washington muốn có những cam kết đủ mạnh nhằm ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân.

Qatar tiếp tục giữ vai trò trung gian quan trọng. Với quan hệ ngoại giao được duy trì với cả Washington và Tehran, Doha có khả năng truyền tải thông điệp và thúc đẩy các cuộc tiếp xúc mà 2 đối thủ khó có thể tiến hành trực tiếp.

Saudi Arabia cũng có lợi ích lớn trong việc ngăn xung đột lan rộng, bởi một cuộc chiến kéo dài có thể đe dọa an ninh khu vực và gây bất ổn cho thị trường năng lượng.

Tuy nhiên, những tín hiệu ngoại giao chưa đủ để xóa bỏ nguy cơ leo thang. Các cuộc tấn công và đáp trả vẫn tiếp diễn tại khu vực Vịnh Ba Tư. Iran bị cáo buộc tấn công các tàu chở dầu, trong khi Washington tiếp tục duy trì lực lượng quân sự và khả năng tiến hành những hoạt động tác chiến mới.

Đến ngày 13-11, sau cuộc gặp với Thủ tướng Qatar, ông D. Trump tuyên bố cuộc chiến về mặt quân sự đã cơ bản kết thúc và cho rằng khả năng nối lại các đợt không kích quy mô lớn là thấp, nếu đàm phán đạt tiến triển. Tuy nhiên, ông vẫn nhấn mạnh Mỹ sẽ không chấp nhận một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục theo đuổi vũ khí hạt nhân.

719-202611161355323.jpg
Hình ảnh từ thiết bị bay không người lái cho thấy một tàu chở hàng đang tiến vào bến container tại cảng Liên Vân Cảng, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, ngày 14-10-2026_Ảnh: China Daily

Thặng dư thương mại Trung Quốc vượt 1.000 tỷ USD: Sức mạnh xuất khẩu và những bất cân đối bên trong

Ngày 10-11, Trung Quốc công bố thặng dư thương mại hàng hóa trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 1.040 tỷ USD, vượt mốc 1.000 tỷ USD sớm hơn 1 tháng so với năm trước. Đáng chú ý, riêng kim ngạch xuất khẩu tháng 10 tăng 35,2% so với cùng kỳ năm 2025, vượt dự báo của giới phân tích.

Theo số liệu hải quan được Reuters dẫn lại, xuất khẩu các sản phẩm bán dẫn và hàng công nghệ cao tiếp tục tăng mạnh, một phần nhờ làn sóng đầu tư toàn cầu vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo.

Trong 10 tháng đầu năm, xuất khẩu chất bán dẫn của Trung Quốc tăng 111,1%, trong khi nhóm hàng công nghệ cao tăng 47,9%. Đây là dấu hiệu cho thấy các doanh nghiệp Trung Quốc đang tận dụng nhu cầu quốc tế đối với thiết bị điện tử, linh kiện và công nghệ phục vụ trung tâm dữ liệu.

Một điểm đáng chú ý khác là nhập khẩu tháng 10 cũng tăng 41,6%, cao hơn dự báo của thị trường. Điều này phản ánh hoạt động thương mại hai chiều vẫn duy trì sức tăng đáng kể, dù nền kinh tế Trung Quốc còn đối mặt với những khó khăn về tiêu dùng và bất động sản.

Tuy nhiên, thặng dư thương mại lớn cũng đặt ra những câu hỏi về tính cân bằng của mô hình tăng trưởng. Khi nhu cầu nội địa chưa đủ mạnh để hấp thụ toàn bộ năng lực sản xuất, doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào thị trường nước ngoài. Điều này có thể làm gia tăng cạnh tranh với các nhà sản xuất tại Mỹ, châu Âu và những nền kinh tế mới nổi.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang xem xét các biện pháp bảo vệ ngành sản xuất trong nước, quy mô thặng dư thương mại của Trung Quốc có thể trở thành một vấn đề nhạy cảm trong các cuộc đàm phán kinh tế.

Những tranh chấp về trợ cấp công nghiệp, cạnh tranh giá và khả năng dư thừa công suất có nguy cơ tiếp tục làm gia tăng căng thẳng thương mại.

719-202611161355324.jpg
Các nhà hoạt động tham gia một cuộc biểu tình trong khuôn khổ Hội nghị Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP-31) tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 13-11-2026_Ảnh: Reuters

COP31: Cuộc tranh luận về khí hậu ngày càng xoay quanh tiền bạc và lợi ích quốc gia

Từ ngày 9-11, Hội nghị lần thứ 31 của các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP-31) diễn ra tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, với sự tham gia của đại diện gần 200 quốc gia.

Trong tuần đầu tiên, các cuộc thảo luận cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu giảm phát thải và lợi ích kinh tế của từng nhóm quốc gia.

Các nước châu Âu thúc đẩy đề xuất mở rộng điện khí hóa trong cơ cấu năng lượng toàn cầu, nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Trong khi đó, nhiều quốc gia đang phát triển yêu cầu các nền kinh tế giàu có tăng hỗ trợ tài chính để họ có thể chuyển đổi năng lượng và thích ứng với những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Ở chiều ngược lại, các quốc gia sản xuất dầu mỏ tiếp tục bảo vệ quyền khai thác tài nguyên năng lượng. Ngày 12-11, quyền Tổng thống Venezuela Delcy Rodríguez tuyên bố nước này có quyền chủ quyền trong việc phát triển ngành dầu khí, đồng thời khẳng định dầu mỏ vẫn là động lực quan trọng đối với phát triển kinh tế quốc gia.

Quan điểm này phản ánh sự đối lập giữa mục tiêu giảm phát thải toàn cầu và nhu cầu duy trì nguồn thu từ nhiên liệu hóa thạch của các nước xuất khẩu năng lượng.

Một sáng kiến đáng chú ý khác đến từ nhóm các quốc đảo nhỏ đang phát triển. Ngày 13-11, Reuters đưa tin nhóm này đang nghiên cứu cơ chế huy động nguồn kiều hối để xây dựng quỹ thích ứng khí hậu, với mục tiêu dài hạn có thể đạt khoảng 3 tỷ USD mỗi năm.

Ý tưởng xuất phát từ thực tế nhiều quốc đảo phải đối mặt với nước biển dâng, bão mạnh và xói lở bờ biển, trong khi nguồn tài chính quốc tế dành cho thích ứng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu.

Những đề xuất này cho thấy vấn đề tài chính đang trở thành một trong những nút thắt lớn nhất của đàm phán khí hậu. Các nước đang phát triển cho rằng họ cần nguồn lực để chuyển đổi năng lượng và bảo vệ cộng đồng dễ bị tổn thương. Trong khi đó, các nước phát triển phải cân nhắc khả năng đóng góp ngân sách và những ưu tiên kinh tế trong nước.

719-202611161355325.jpg
Các máy bay của JetBlue và American Airlines đỗ tại các cửa lên máy bay ở Sân bay quốc gia Ronald Reagan Washington sau khi Cục Hàng không Liên bang Mỹ dỡ bỏ lệnh ngừng bay trên toàn quốc, tại Washington, D.C., Mỹ, ngày 14-11-2026_Ảnh: Reuters

Hệ thống hàng không Mỹ tê liệt: Sự cố công nghệ phơi bày điểm yếu hạ tầng thiết yếu

Ngày 13-11, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) buộc phải ban hành lệnh dừng toàn bộ chuyến bay khởi hành trên phạm vi cả nước sau khi xảy ra sự cố liên lạc tại các trung tâm kiểm soát không lưu. Đây là một trong những lần hiếm hoi hệ thống hàng không Mỹ phải ngừng hoạt động trên diện rộng kể từ sau sự kiện ngày 11-9-2001.

Sự cố khiến hàng nghìn chuyến bay bị hủy hoặc chậm giờ. Trong ngày đầu tiên, gần 7.000 chuyến bay bị ảnh hưởng theo dữ liệu theo dõi của FlightAware. Tình trạng gián đoạn tiếp tục kéo dài trong những ngày sau đó, gây ùn tắc tại các sân bay lớn và ảnh hưởng đến hoạt động của nhiều hãng hàng không.

Ngày 14-11, giới chức Mỹ cho biết sự cố có liên quan đến các bộ định tuyến tại những cơ sở của FAA ở Arkansas và Texas. Các thiết bị này được cho là đã làm quá tải hệ thống liên lạc của những trung tâm kiểm soát không lưu. FAA sau đó vô hiệu hóa các bộ định tuyến bị ảnh hưởng cùng khoảng 60 thiết bị tương tự để ngăn sự cố lặp lại.

Đến ngày 15-11, hơn 10.000 chuyến bay tại Mỹ tiếp tục bị hủy hoặc chậm trong ngày thứ ba liên tiếp. Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy cho biết, hoạt động hàng không có thể trở lại bình thường vào ngày hôm sau, nhưng nguyên nhân kỹ thuật cuối cùng vẫn đang được điều tra. Giới chức cũng cho biết chưa có bằng chứng cho thấy sự cố bắt nguồn từ hành vi phá hoại hoặc tấn công mạng.

Vấn đề đáng lo ngại hơn nằm ở tình trạng lạc hậu của một phần hạ tầng kiểm soát không lưu. Một số thiết bị liên quan đến sự cố được cho là đã được đưa vào sử dụng từ năm 2001 và không còn phù hợp với yêu cầu vận hành hiện nay.

Hệ thống hàng không Mỹ vốn đã phải đối mặt với tình trạng thiếu nhân sự kiểm soát viên, thiết bị cũ và nhu cầu hiện đại hóa ngày càng cấp thiết.

Sự cố cũng làm dấy lên tranh luận về nguồn vốn nâng cấp hạ tầng. Chính quyền Mỹ đề xuất bổ sung ngân sách lớn cho hệ thống kiểm soát không lưu, trong khi một số nghị sĩ đặt câu hỏi về tiến độ sử dụng khoản ngân sách đã được phê duyệt trước đó.

Kết luận: Những điểm nghẽn định hình trật tự mới

Các diễn biến trong tuần 9 - 15-11 cho thấy những thách thức toàn cầu đang ngày càng đan xen. Tại Biển Đông, những khác biệt về chủ quyền và lợi ích chiến lược tiếp tục cản trở nỗ lực xây dựng cơ chế quản lý tranh chấp.

Tại Trung Đông, nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải năng lượng vẫn hiện hữu, dù các nỗ lực ngoại giao được duy trì. Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục củng cố vị thế xuất khẩu, nhưng phải đối mặt với nguy cơ gia tăng căng thẳng thương mại; các cuộc thương lượng khí hậu cũng cho thấy khoảng cách giữa cam kết và nguồn lực thực hiện vẫn rất lớn.

Sự cố hàng không tại Mỹ bổ sung một khía cạnh khác: ngay cả những nền kinh tế phát triển nhất cũng có thể dễ bị tổn thương trước những điểm yếu trong hạ tầng thiết yếu.

Điều này cho thấy sức mạnh quốc gia không chỉ được đo bằng quy mô kinh tế, năng lực quân sự hay trình độ công nghệ, mà còn bằng khả năng duy trì hoạt động ổn định khi đối mặt với khủng hoảng.

Nhìn rộng hơn, thế giới hiện không thiếu các sáng kiến hợp tác hay những cam kết chính trị. Điều còn thiếu là khả năng biến chúng thành cơ chế thực thi đủ hiệu quả, công bằng và bền vững. Chính những điểm nghẽn ấy sẽ tiếp tục quyết định mức độ ổn định của hệ thống quốc tế trong thời gian tới./.

Nguyễn Trí Dũng