Bầu cử Israel và bài toán thành lập chính phủ

Lá phiếu sau 3 năm khủng hoảng

Ngày 27-10-2026, cử tri Israel đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử Quốc hội khóa 26, lần đầu tiên kể từ cuộc tấn công do lực lượng Hamas tiến hành ngày 7-10-2023 và xung đột tại Dải Gaza sau đó.

Trong bối cảnh xã hội còn chịu sức ép từ xung đột khu vực, vấn đề an ninh và tranh luận về trách nhiệm của giới lãnh đạo, cuộc bầu cử là cơ hội để cử tri thể hiện lựa chọn về hướng đi của đất nước trong giai đoạn tiếp theo.

Tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đạt khoảng 77,9% - mức cao nhất kể từ năm 1999. Đảng Likud của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu giành 27 ghế, trở thành đảng lớn nhất tại Quốc hội Israel (Knesset), gồm 120 nghị sĩ. Đảng Yashar của cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Gadi Eisenkot giành 21 ghế.

Đảng Cùng nhau (BYachad), do 2 cựu Thủ tướng Naftali Bennett và Yair Lapid đứng đầu, giành 12 ghế. Dù Đảng Likud giành nhiều ghế nhất, khối ủng hộ ông B. Netanyahu vẫn chưa đạt đa số.

Theo kết quả kiểm phiếu, khối ủng hộ ông B. Netanyahu có 53 ghế, còn khối đối lập do ông G. Eisenkot dẫn dắt có 48 ghế. Liên danh chung (Joint List), bao gồm 3 đảng Hadash, Taal và Balad, giành 11 ghế; Đảng Danh sách Arab Thống nhất (Raam) giành 8 ghế.

Hai lực lượng đại diện cho cộng đồng Arab tại Israel có tổng cộng 19 ghế. Để thành lập Chính phủ, một liên minh cần sự ủng hộ của ít nhất 61 trong tổng số 120 nghị sĩ. Cục diện này khiến các đảng phải thương lượng để tìm kiếm một liên minh có đủ sự ủng hộ tại Quốc hội.

Trong cuộc bầu cử lần này, 3 nhóm vấn đề nổi bật được đặt ra trong tranh luận chính trị. Một là, trách nhiệm của chính phủ và năng lực bảo đảm an ninh.

Các lực lượng đối lập yêu cầu thành lập ủy ban điều tra cấp nhà nước để làm rõ trách nhiệm về những sơ hở an ninh trước cuộc tấn công ngày 7-10-2023; ông B. Netanyahu nhấn mạnh kinh nghiệm điều hành và các quyết định an ninh của chính phủ. Hai là, việc chia sẻ nghĩa vụ quốc phòng.

Sau nhiều năm xung đột, việc duy trì hay điều chỉnh các diện miễn trừ nghĩa vụ quân sự trở thành vấn đề gây tranh luận, đồng thời có thể ảnh hưởng đến quan hệ giữa Đảng Likud và các đối tác trong liên minh. Ba là, định hướng xử lý các vấn đề khu vực, nhất là tương lai Dải Gaza và quan hệ với các nước trong khu vực.

Khác biệt về quan điểm xuất hiện cả giữa 2 khối lẫn bên trong từng khối. Một số đảng cùng phản đối ông B. Netanyahu, nhưng chưa thống nhất về việc hợp tác với các đảng đại diện cho cộng đồng Arab.

Trong khối cầm quyền, các đảng cũng có những yêu cầu riêng về tôn giáo, quốc phòng và chính sách xã hội. Sau cuộc bầu cử, cục diện phân tán này chuyển trọng tâm chính trị sang việc thương lượng thành lập liên minh; thỏa thuận giữa các đảng sẽ quyết định khả năng hình thành chính phủ mới.

61 ghế và những liên minh khó thành

Muốn thành lập Chính phủ, phe đối lập cần có sự ủng hộ của 2 lực lượng đại diện cho cộng đồng Arab. Sự ủng hộ có thể đến từ việc tham gia nội các hoặc từ bên ngoài, thông qua các cuộc bỏ phiếu tại Quốc hội. Tuy nhiên, các bên cần phải thống nhất về cách thức hợp tác, thành phần chính phủ và những vấn đề chính sách.

Chủ tịch Đảng Dân chủ (The Democrats) Yair Golan ủng hộ phương án này. Ông cho rằng, Đảng Raam có thể tham gia chính phủ, còn Joint List có thể ủng hộ từ bên ngoài.

Trước cuộc bầu cử, ông Naftali Bennett - lãnh đạo Đảng BYachad và ông Avigdor Liberman - lãnh đạo Đảng Ngôi nhà chung Israel (Yisrael Beiteinu) - phản đối việc thành lập chính phủ dựa vào sự ủng hộ của các đảng đại diện cho cộng đồng Arab.

Ông G. Eisenkot cũng từng thể hiện sự dè dặt trong chiến dịch tranh cử. Ngày 1-11-2026, ông tuyên bố tin tưởng phe đối lập có thể thành lập chính phủ đa số, dù các bên chưa công bố thỏa thuận cụ thể.

Bất đồng về việc hợp tác với các lực lượng đại diện cho cộng đồng Arab còn liên quan đến những ưu tiên chính sách của các bên. Các vấn đề như quyền bình đẳng, an ninh cộng đồng và phân bổ nguồn lực có thể được đưa ra thảo luận khi xây dựng liên minh.

Tiền lệ năm 2021 cho thấy Đảng Raam từng tham gia chính phủ do ông G. Bennett đứng đầu, góp phần chấm dứt thời gian cầm quyền liên tục của ông B. Netanyahu. Kinh nghiệm này cho thấy sự tham gia của một đảng đại diện cho cộng đồng Arab có thể giúp hình thành liên minh, nhưng chưa đủ để bảo đảm chính phủ ổn định.

Ông B. Netanyahu cũng có thể tìm cách mở rộng khối ủng hộ. Theo Reuters, Đảng Likud có thể thành lập chính phủ đoàn kết với một số đảng đối lập để đạt đa số.

Tuy nhiên, các đảng đối lập đã vận động với mục tiêu thay thế ông B. Netanyahu, còn Đảng Likud cần duy trì quan hệ với các đối tác cánh hữu và các đảng đại diện cho cộng đồng Do Thái giáo chính thống. Phương án này đòi hỏi các bên điều chỉnh những cam kết quan trọng trong tranh cử.

Tranh cãi về tính minh bạch của cuộc bầu cử cũng làm không khí chính trị thêm căng thẳng. Ông B. Netanyahu và Đảng Likud nêu nghi vấn về gian lận và sự can thiệp từ nước ngoài liên quan đến các lực lượng đại diện cho cộng đồng Arab.

Theo một số nguồn tin, các cáo buộc này chưa kèm bằng chứng xác thực; Ủy ban Bầu cử Israel cho biết, những thông tin trên không làm thay đổi kết quả kiểm phiếu.

Dù chọn phương án nào, các đảng vẫn phải thống nhất về cách thức hợp tác, những ưu tiên chính sách và trách nhiệm trong chính phủ. Khả năng đạt được thỏa thuận trên những vấn đề này sẽ quyết định tiến trình thương lượng có thể đưa Israel thoát khỏi thế bế tắc hay không.

Con đường thoát khỏi bế tắc còn hẹp

Tiến trình thành lập chính phủ phụ thuộc vào thương lượng chính trị và các mốc pháp lý.

Một là, Tổng thống Isaac Herzog tham vấn đại diện các đảng sau khi nhận kết quả chính thức, sau đó giao nhiệm vụ cho nghị sĩ có triển vọng tập hợp đa số.

Hai là, ứng viên được giao nhiệm vụ có 28 ngày để thương lượng, có thể được gia hạn thêm 14 ngày. Việc được giao nhiệm vụ trước tiên không đồng nghĩa với việc chắc chắn trở thành thủ tướng; điều quyết định vẫn là khả năng xây dựng liên minh và giành sự ủng hộ tại Quốc hội.

Theo kế hoạch, kết quả bầu cử sẽ được trình lên tổng thống ngày 4-11-2026, còn Quốc hội khóa mới dự kiến tuyên thệ nhậm chức ngày 10-11-2026.

Ông I. Herzog kêu gọi các lực lượng chính trị giữ tinh thần cởi mở và đặt lợi ích quốc gia lên trên tính toán riêng của từng đảng. Những cuộc tham vấn đầu tiên sẽ cho thấy đảng nào sẵn sàng công khai ủng hộ ứng viên nào.

Ba là, nếu nỗ lực đầu tiên thất bại, một nghị sĩ khác có thể được trao cơ hội theo trình tự luật định. Nếu các phương án tiếp theo cũng không tạo được chính phủ, Israel có thể phải tổ chức bầu cử mới, trong khi ông B. Netanyahu tiếp tục điều hành Chính phủ lâm thời.

Theo giới chuyên gia, đây có thể là cuộc bầu cử lần thứ 7 tại Israel trong vòng 8 năm, phản ánh tình trạng phân mảnh chính trị kéo dài.

Trong thời gian chờ Chính phủ mới, các đảng vẫn có thể phối hợp tại Quốc hội, chẳng hạn trong việc bầu Chủ tịch Quốc hội hoặc giành ảnh hưởng tại một số vị trí chủ chốt.

Tuy nhiên, thỏa thuận về các chức vụ này chưa thể thay thế một liên minh điều hành đủ khả năng thông qua ngân sách, xử lý vấn đề an ninh và duy trì hoạt động của nhà nước.

Chính phủ thiểu số dựa vào sự ủng hộ từ bên ngoài cũng đặt ra câu hỏi về độ bền. Nếu các đảng Arab không tham gia nội các, Chính phủ cần duy trì đối thoại và thực hiện những cam kết cụ thể. Nếu họ trực tiếp tham gia, các đảng đối lập cánh hữu phải giải thích quyết định trước cử tri và xác định giới hạn hợp tác.

Liên minh đoàn kết rộng hơn cũng có thể được cân nhắc, nhưng sẽ đòi hỏi các bên điều chỉnh lập trường về ông B. Netanyahu và những đối tác hiện tại.

Bài toán thành lập Chính phủ Israel vượt ra ngoài cuộc cạnh tranh giữa ông B. Netanyahu và ông G. Eisenkot. Các đảng cần tìm thỏa thuận để tạo đa số, đồng thời dung hòa bất đồng về vai trò của các lực lượng đại diện cho cộng đồng Arab, nghĩa vụ quân sự và trách nhiệm lãnh đạo.

Nếu được thành lập, Chính phủ mới sẽ phải chứng tỏ khả năng xử lý các thách thức an ninh và xã hội trong giai đoạn hậu xung đột. Cách các đảng chuyển lợi ích riêng thành cam kết chung sẽ quyết định liệu bế tắc có được hóa giải hay tiếp tục kéo dài, đồng thời ảnh hưởng đến năng lực quản trị của Israel trong bối cảnh khu vực còn nhiều bất ổn./.