Phát triển công nghiệp sản xuất chế biến chè của Thái Nguyên trở thành ngành kinh tế mạnh, “Kinh tế chè”

Hội thảo “Cơ sở lý luận, thực tiễn và định hướng xây dựng mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên” là hội thảo có nhiều ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Hội thảo nhằm góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận, thực tiễn về kinh tế tập thể và mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa, làm rõ bản chất, đặc trưng, mục tiêu và nguyên tắc vận hành của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế tập thể trong giai đoạn mới; xác lập định hướng xây dựng mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa phù hợp với tiềm năng, lợi thế của Thái Nguyên; đồng thời, Hội thảo cũng cung cấp luận cứ khoa học cho tỉnh Thái Nguyên hoàn thiện cơ chế, chính sách; khơi dậy tinh thần liên kết, tương trợ, hợp tác, tự lực, tự cường và khát vọng làm giàu chính đáng cho nhân dân các dân tộc trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên; tạo tiền đề để Thái Nguyên trở thành địa phương tiên phong về phát triển kinh tế tập thể kiểu mới.

Ý nghĩa bao trùm của Hội thảo là tạo bước chuyển từ nhận thức lý luận sang thiết kế mô hình, từ tổng kết thực tiễn sang hoàn thiện chính sách, từ các hợp tác xã riêng lẻ sang hệ sinh thái liên kết và chuỗi giá trị hiện đại; qua đó, phát huy vai trò của kinh tế tập thể trong phát triển nhanh, bền vững, bao trùm và hiện thực hóa định hướng xã hội chủ nghĩa trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

Hội thảo lại càng có ý nghĩa hơn khi được tổ chức tại địa phương, nơi khởi đầu cho việc thành lập hợp tác xã đầu tiên của Việt Nam cách đây gần 80 năm. Thay mặt Đoàn Chủ trì Hội thảo, tôi xin khái quát một số kết quả nổi bật của Hội thảo sau đây:

Thứ nhất, Hội thảo làm sâu sắc cơ sở lý luận, chính trị và pháp lý của việc nghiên cứu, xây dựng mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa nói chung và ở Thái Nguyên nói riêng.

Các ý kiến thống nhất rằng, hợp tác và kinh tế hợp tác là kết quả khách quan của quá trình xã hội hóa lực lượng sản xuất (hợp tác xã đã ra đời trên 200 năm nay). Đây là phương thức kết hợp các nguồn lực trên cơ sở liên kết tự nguyện.

Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII, Luật Hợp tác xã năm 2023 và tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cung cấp nền tảng tri thức để nhận diện đúng vị trí, vai trò và con đường phát triển kinh tế tập thể.

Việc Thái Nguyên chủ động nghiên cứu mô hình thể hiện tinh thần tìm tòi, đổi mới, sáng tạo, quyết tâm, quyết liệt của Ban Thường vụ Tỉnh ủy trong việc đưa chủ trương của Đảng vào cuộc sống.

Hội thảo đặc biệt lưu ý: tính “xã hội chủ nghĩa” không phải là danh xưng gắn vào một cách khiên cưỡng, càng không phải sự trở lại của mô hình hợp tác xã hành chính hóa, bình quân, bao cấp trước đây.

Trước hết, đó phải là hợp tác xã đúng nghĩa, hoạt động theo pháp luật và quy luật thị trường, trên cơ sở tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm, quản trị dân chủ và cùng có lợi.

Tính xã hội chủ nghĩa phải được thể hiện bằng những giá trị có thể nhận biết và kiểm chứng như: con người và lợi ích chính đáng của các thành viên ở vị trí trung tâm; quyền làm chủ được tôn trọng; lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội được kết hợp hài hòa; hiệu quả kinh tế gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng.

Nói cách khác, đây phải là sự thống nhất giữa tính hiện đại của lực lượng sản xuất, tính tiến bộ của quan hệ sản xuất và tính nhân văn của mục tiêu phát triển.

Thứ hai, Hội thảo góp phần nhận diện rõ hơn hệ giá trị, đặc trưng, cấu trúc và phương thức vận hành của mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã.

Sáu giá trị cốt lõi được Đề án đề xuất: Dân chủ, Công bằng, Hợp tác, Phát triển, Cộng đồng và Bền vững tạo thành một chỉnh thể thống nhất. Các giá trị đó phải được chuyển hóa thành thể chế quản trị, quan hệ lợi ích, cơ chế phân phối và kết quả có thể đo lường.

Mô hình phải xử lý đúng quan hệ giữa tự chủ và liên kết; tài sản riêng và tài sản chung; đóng góp và thụ hưởng; dân chủ và trách nhiệm; phục vụ thành viên và nâng cao sức cạnh tranh; lợi ích trước mắt và phát triển lâu dài.

Liên hiệp hợp tác xã phải là bước phát triển về chất của liên kết, không phải phép cộng cơ học hay một tầng nấc hành chính. Liên hiệp cần tạo ra những năng lực mà từng hợp tác xã khó tự hình thành: nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu chung, chế biến sâu, logistics, dữ liệu, thương mại điện tử, xúc tiến xuất khẩu và tiếp cận vốn, công nghệ, nhân lực.

Hợp tác xã và thành viên vẫn là chủ thể, đồng thời liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức trong chuỗi giá trị.

Thứ ba, Hội thảo đã gợi mở những định hướng quan trọng để hoàn thiện Bộ tiêu chí đánh giá mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa ở Thái Nguyên.

Nhiều ý kiến nhấn mạnh Bộ tiêu chí phải khoa học, tinh gọn, khả thi, có thể lượng hóa; kết hợp tiêu chí bắt buộc với tiêu chí nâng cao, tiêu chí chung với tiêu chí đặc thù.

Cần phân định rõ ba tầng nấc: tuân thủ Luật Hợp tác xã năm 2023; hoạt động hiệu quả, quản trị hiện đại; đạt chuẩn mực cao hơn về các giá trị xã hội chủ nghĩa. Không thể đồng nhất có quy chế với dân chủ thực chất; có mã QR với chuyển đổi số thực chất; có quỹ phúc lợi với việc thành viên thực sự được thụ hưởng.

Bộ tiêu chí phải vừa là công cụ đánh giá, vừa là “bản đồ phát triển” của hợp tác xã, của liên hiệp hợp tác xã.

Thứ tư, Hội thảo làm rõ hơn các động lực phát triển mới và những điều kiện bảo đảm để mô hình vận hành hiệu quả.

Không thể xây dựng hợp tác xã xã hội chủ nghĩa trên nền công nghệ lạc hậu và quản trị thủ công kéo dài. Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn phải trở thành cấu phần hữu cơ của mô hình.

Chuyển đổi số phải làm thay đổi quản trị, quản lý thành viên, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, tài chính, chất lượng và kết nối thị trường. Với chè Thái Nguyên, cần hình thành dữ liệu liên thông từ vùng nguyên liệu đến phân phối; thúc đẩy sản xuất xanh, chế biến sâu; kết hợp sản phẩm chè với văn hóa trà, du lịch cộng đồng và kinh tế trải nghiệm.

Thứ năm, Hội thảo xác định rõ hơn vai trò lãnh đạo, kiến tạo, hỗ trợ và đồng hành của các chủ thể.

Sự lãnh đạo của tổ chức đảng phải thể hiện ở định hướng đúng, phát huy dân chủ, khơi dậy đổi mới sáng tạo và chăm lo lợi ích chính đáng của thành viên. Tổ chức đảng không làm thay hội đồng quản trị; cấp ủy không quyết định thay đại hội thành viên; chính quyền không can thiệp hành chính vào sản xuất, kinh doanh.

Nhà nước kiến tạo thể chế, hạ tầng và môi trường phát triển; hỗ trợ những khâu hợp tác xã khó tự giải quyết, nhưng không bao cấp, làm thay.

Sự lãnh đạo đúng đắn của tổ chức đảng phải làm cho hợp tác xã dân chủ, minh bạch, tự chủ, tự lực, tự cường và hiệu quả hơn.

Thứ sáu, Hội thảo thống nhất cách tiếp cận thí điểm: khoa học, thực chất, có kiểm soát, vừa làm vừa tổng kết và chuẩn bị khả năng nhân rộng.

Việc lựa chọn lĩnh vực chè để thí điểm có cơ sở thực tiễn vững chắc, bởi đây là sản phẩm chủ lực, là thương hiệu và một phần bản sắc văn hóa của Thái Nguyên; đã hình thành vùng nguyên liệu, đội ngũ nghệ nhân, nhiều hợp tác xã và chuỗi liên kết.

Song, lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi mô hình tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, phân phối lợi ích công bằng hơn và nâng cao hơn vị thế của người trồng chè.

Cần lựa chọn đơn vị thí điểm đủ điều kiện, có tinh thần tự nguyện và năng lực đổi mới; xây dựng dữ liệu ban đầu; xác định mục tiêu, lộ trình, nguồn lực và trách nhiệm; thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá độc lập; thường xuyên lấy ý kiến thành viên, người lao động và cộng đồng. Tiêu chí không được quá cao đến mức xa rời thực tế, cũng không quá thấp để chỉ hợp thức hóa hiện trạng.

Tại Hội thảo hôm nay, tôi xin đề xuất Thái Nguyên chúng ta đưa cây chè trở thành cây chủ lực của Thái Nguyên, phát triển thương hiệu “Thái Nguyên đệ nhất danh trà”; phát triển công nghiệp sản xuất chế biến chè của Thái Nguyên trở thành ngành kinh tế mạnh, một trong những ngành kinh tế chủ lực của Thái Nguyên - đó là “Kinh tế chè”, đưa ngành Kinh tế chè ngang bằng, thậm chí có khả năng phát triển vượt với các ngành khác như: café; cacao.

Để phát huy tối đa giá trị của chè Thái Nguyên, cần chuyển từ tư duy phát triển một sản phẩm nông nghiệp sang xây dựng hệ sinh thái kinh tế chè đa ngành, tích hợp, xanh và hiện đại. Có thể tập trung phát triển các ngành, lĩnh vực chủ yếu sau, như:

- Sản xuất chè nguyên liệu chất lượng cao;

- Phát triển Công nghiệp chế biến chè truyền thống và chè đặc sản;

- Phát triển Công nghiệp thực phẩm từ chè. Khuyến khích sản xuất bánh, kẹo, kem, sữa chua, thạch, si-rô, đồ uống dinh dưỡng và các món ăn chế biến từ chè. Có thể xây dựng dòng sản phẩm “Ẩm thực trà Thái Nguyên” phục vụ thị trường trong nước, du lịch và xuất khẩu.

- Phát triển Công nghiệp dược phẩm, thực phẩm chức năng và chăm sóc sức khỏe.

- Phát triển Công nghiệp mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân.

- Phát triển thương mại điện tử và kinh tế số về chè.

- Phát triển du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm vùng chè; dịch vụ thưởng trà và ẩm thực trà.

- Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với trà.

- Phát triển dịch vụ khoa học – công nghệ về chè.

- Phát triển đào tạo nguồn nhân lực và phát triển nghề chè.

Qua đó, đưa chè từ một sản phẩm nông nghiệp trở thành một ngành kinh tế tổng hợp, có sức cạnh tranh quốc tế và là biểu tượng văn hóa đặc sắc của tỉnh Thái Nguyên.

Giá trị quan trọng của Hội thảo hôm nay không chỉ nằm ở số lượng tham luận hay những kiến nghị cụ thể, mà là ở việc hình thành rõ hơn một cách tiếp cận cơ bản: xây dựng mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa phải đồng thời là quá trình phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất tiến bộ và nâng cao quyền làm chủ, đời sống, hạnh phúc của thành viên.

Thành công của mô hình không đo bằng tên gọi hay danh hiệu, mà bằng những hợp tác xã thực sự mạnh về kinh tế, dân chủ trong quản trị, công bằng trong phân phối, hiện đại về công nghệ, xanh trong phương thức phát triển, giàu bản sắc văn hóa và có trách nhiệm với cộng đồng…

Tôi tin tưởng rằng, với truyền thống cách mạng, tinh thần đổi mới và quyết tâm chính trị cao của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc tỉnh Thái Nguyên; với lợi thế của vùng đất giàu bản sắc, tiềm năng và sự đồng hành của các cơ quan Trung ương, các nhà khoa học, doanh nghiệp, cộng đồng hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã trên địa bàn thỉnh Thái Nguyên sẽ có những kết quả thực chất.

Từ Thái Nguyên, chúng ta không chỉ mở ra hướng phát triển mới cho kinh tế tập thể, nâng cao giá trị chè và đời sống người dân, mà còn bổ sung luận cứ cho việc hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam./.

Tỉnh Thái Nguyên: Thí điểm mô hình hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã xã hội chủ nghĩa

PGS, TS Dương Trung Ý