Phong tục đón tết của người Dao Lô Gang ở Quảng Ninh

Ông Trần Văn Dũng - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lương Minh, tỉnh Quảng Ninh - cho biết: xã có khoảng 30 hộ dân là đồng bào Dao Lô Gang. Đồng bào rất có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo tồn trang phục truyền thống, đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Chúng tôi đang tìm đơn vị tư vấn để xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa người Dao Lô Gang trên địa bàn. Sau khi có đề án sẽ triển khai các tiểu dự án thành phần, từng bước bảo tồn văn hóa người Dao Lô Gang.

Dù số lượng không đông đảo so với một số cộng đồng Dao khác trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, người Dao Lô Gang vẫn giữ gìn được những nét văn hóa truyền thống độc đáo. Trong đó, phong tục đón tết nguyên đán là một phần quan trọng phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa sâu sắc của cộng đồng này.

Tết nguyên đán đối với người Dao Lô Gang không chỉ đơn thuần là khoảnh khắc giao thoa giữa năm cũ và năm mới; nó là một giai đoạn dài chuẩn bị, tổ chức và thực hành các nghi lễ truyền thống, kéo dài từ trước ngày chính tết đến tháng giêng đầu năm.

Cụ thể, người Dao Lô Gang bắt đầu chuẩn bị đón tết từ ngoài ngày 15 tháng chạp (âm lịch), ăn tết sớm và kéo dài đến hết tháng giêng. Điều này phản ánh quan điểm rằng không khí mùa xuân, may mắn và sự đoàn tụ của các thành viên gia đình phải được chuẩn bị chu đáo ngay từ trước tết, cũng như kéo dài suốt một thời gian dài trong năm mới.

Trong thời gian tết cây cỏ thêm xanh, vạn vật sinh sôi tương đồng với thế giới quan của người Dao coi xuân là khởi đầu mới, tràn đầy hy vọng cho mùa màng, gia đình và cuộc sống.

Trước tết, các gia đình người Dao Lô Gang tiến hành các bước tổng vệ sinh nhà cửa, sân vườn, đồ vật gia dụng. Đây là việc cần thiết nhằm “quét sạch bụi bặm của năm cũ”, đón những điều may mắn của năm mới - một quan niệm chung của nhiều dân tộc đón tết ở Việt Nam.

Họ cũng chuẩn bị không gian thờ cúng tổ tiên bằng cách lau chùi bàn thờ, chuẩn bị hương hoa, trái cây và mâm lễ. Việc chuẩn bị mâm lễ cúng tổ tiên trước tết thể hiện lòng hiếu kính, biết ơn những người quá cố đã phù hộ cho gia đình trong năm qua.

Đối với người Dao Lô Gang, trang phục truyền thống có vai trò rất lớn trong dịp lễ, tết. Trang phục không chỉ là quần áo mặc thường ngày mà còn chứa đựng ý nghĩa về bản sắc, thẩm mỹ và tín ngưỡng. Phụ nữ Dao Lô Gang từ nhỏ đã được mẹ dạy thêu thùa để tự làm bộ trang phục đẹp nhất cho dịp lễ hội và tết, với màu sắc rực rỡ chủ đạo là đỏ, vàng, cam trên nền vải đen, các họa tiết biểu tượng như hoa lá, núi đồi, trái tim và hình chân chó - biểu tượng gợi nhớ về loài long khuyển là thủy tổ của người Dao.

Trong dịp tết, phụ nữ và nam giới thường mặc trang phục truyền thống được thêu tay tinh xảo. Đối với phụ nữ, trang phục gồm áo dài thêu hoa văn, quần ống rộng, yếm gắn ngôi sao bạc, thắt lưng và mũ đội đầu trang trí cầu kỳ. Nam giới cũng mặc áo thêu đặc trưng riêng, thể hiện sự tôn trọng truyền thống trong dịp lễ quan trọng này.

Tết của người Dao Lô Gang còn là dịp thể hiện nhiều tri thức dân gian về chế biến món ăn. Mâm cỗ tết của người Dao Lô Gang thường có các loại thực phẩm truyền thống như thịt lợn, gà, xôi, rau củ, trái cây theo mùa,... và các vật phẩm mang ý nghĩa may mắn, no đủ. Thành phần và cách bày biện mâm cỗ có thể biến đổi theo trình tự lễ cúng trong những ngày tết, nhưng luôn đặt trọng tâm vào sự tỏ lòng biết ơn với tổ tiên và cầu mong năm mới thuận lợi.

Như nhiều cộng đồng Việt khác, nghi lễ cúng gia tiên vào những ngày tết là một phần không thể thiếu trong tập tục người Dao. Tuy nhiên, người Dao có hình thức cúng riêng. Họ không cúng một lễ chung tất cả ông bà tổ tiên, mà cúng từng người một theo thứ tự tuổi tác của người quá cố trong gia đình. Điều này thể hiện thái độ tôn trọng cá nhân và mối quan hệ tâm linh sâu sắc với từng người đã khuất trong dòng tộc.

Gia đình thường làm lễ cúng vào tối ngày 30 tết hoặc sáng mùng 1 tết, kết hợp với biểu hiện mừng tuổi, chúc phúc và những lời cầu chúc năm mới. Các mâm cúng cũng chứa đựng những món ăn truyền thống, thể hiện sự hòa hợp giữa đời sống vật chất và tâm linh.

Một nghi lễ mang tính cộng đồng đặc trưng của người Dao Lô Gang là lễ cầu mùa được tổ chức đầu xuân mới. Sau những ngày tết tưng bừng trong gia đình, cả làng cùng tập trung để thực hiện nghi lễ này như một cách chính thức bước vào vụ mùa mới, cầu mong cho mùa màng bội thu, thời tiết thuận hòa và cuộc sống no đủ trong năm mới. Lễ cầu mùa thường bao gồm các nghi thức quan trọng như dựng nêu, dâng lễ vật tại nơi thờ cúng tổ tiên và các vị thần linh, gắn kết cộng đồng trong niềm hy vọng chung.

Trong văn hóa các dân tộc Việt Nam, việc chúc tết và mừng tuổi người già, con cháu là một phần quan trọng của đầu năm mới. Người Dao Lô Gang cũng thực hiện điều này nhưng có những điểm khác biệt nhỏ trong cách ứng xử.

Theo tập tục, mùng 1 tết chỉ mừng tuổi người già và con cháu trong cùng nhà, vì người Dao tin rằng đồng tiền mừng tuổi trong ngày tết là “lộc” của gia đình, nên không chia cho người ngoài nhà ngay trong ngày đầu tiên.

Từ mùng 2 trở đi, người Dao mới sang các nhà khác để mừng tuổi và chúc phúc. Lời chúc tết của họ thường thể hiện mong ước về sức khoẻ, an khang, phát đạt và đoàn tụ - những giá trị phổ quát trong dịp tết nguyên đán.

Bên cạnh mừng tuổi trong gia đình, người Dao Lô Gang còn có tục đến thăm hỏi lẫn nhau, nhất là từ mùng 2 tết trở đi. Đây là dịp để họ thắt chặt mối quan hệ dòng tộc, bạn bè và láng giềng, củng cố tình cảm cộng đồng sau một năm lao động vất vả.

Trong những ngày đầu xuân, cộng đồng thường tổ chức các hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian như thi kéo co, vui hát và sinh hoạt cộng đồng để tăng thêm không khí đoàn kết và vui vẻ.

Đối với trẻ em, tết là dịp được xem là thời điểm vui vẻ và đáng nhớ nhất trong năm. Trẻ em không chỉ được mừng tuổi mà còn tham gia vào các trò chơi dân gian và được nghe kể lại những câu chuyện văn hóa, truyền thuyết cổ tích liên quan đến lễ hội xuân và thế giới tâm linh Dao.

Việc truyền dạy phong tục này cho thế hệ trẻ là một phần quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống của cộng đồng Dao Lô Gang, đặc biệt trong bối cảnh đời sống công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang đặt ra nhiều thách thức đối với các tập tục dân tộc.

Phong tục đón tết của người Dao Lô Gang không chỉ là lễ hội đầu năm đơn thuần mà còn là tấm gương biểu đạt thế giới quan, sự kính trọng với tổ tiên và lòng biết ơn đối với thiên nhiên. Các nghi lễ cúng, mừng tuổi, lễ cầu mùa đều thể hiện hy vọng về sức khoẻ, mùa màng tươi tốt, gia đình yên ấm - những giá trị tinh thần sâu sắc của cộng đồng dân tộc.

Trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa, phong tục đón tết còn đóng vai trò như một trụ cột trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa Dao Lô Gang. Đó là một bức tranh văn hóa phức hợp, kết hợp giữa các yếu tố truyền thống, tâm linh và cộng đồng.

Bằng việc giữ gìn trang phục truyền thống, tổ chức các nghi lễ cúng kính tổ tiên và thần linh, duy trì phong tục mừng tuổi và cầu mùa, cộng đồng người Dao Lô Gang đã biến tết trở thành một biểu tượng của văn hóa truyền thống sống động vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa mở rộng sự kết nối với các giá trị văn hóa chung của các dân tộc Việt Nam./.