Phát triển kinh tế tri thức tại Hà Nội: Từ động lực đổi mới sáng tạo đến tăng trưởng bền vững

Bối cảnh mới và tầm quan trọng của kinh tế tri thức

Trong kỷ nguyên số và toàn cầu hóa hiện nay, phát triển kinh tế tri thức đã trở thành một xu thế tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo tăng trưởng bền vững cho các đô thị lớn. Kinh tế tri thức được hiểu là nền kinh tế dựa trên tri thức, sáng tạo và công nghệ cao, nơi mà tri thức và thông tin đóng vai trò chủ đạo trong tạo ra giá trị gia tăng.

Khác với mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên, kinh tế tri thức chú trọng phát huy nguồn lực con người, đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học - công nghệ. Đối với Thủ đô Hà Nội, trung tâm chính trị, văn hóa, giáo dục và khoa học của cả nước, việc chuyển đổi sang mô hình kinh tế tri thức không chỉ là yêu cầu khách quan của thời đại mà còn là động lực chiến lược để Thành phố vươn lên tầm cao mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Ở tầm quốc gia, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã sớm đề ra chủ trương phát triển kinh tế tri thức. Ngay từ Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020, Việt Nam đặt mục tiêu dần hình thành các yếu tố của nền kinh tế tri thức, và bước sang giai đoạn 2021 - 2030, quan điểm chỉ đạo là phát triển nhanh và bền vững dựa chủ yếu vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đối với Thủ đô Hà Nội, Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về định hướng phát triển Hà Nội đến 2030, tầm nhìn 2045 đã nêu rõ Thành phố phải đi đầu cả nước trong phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế số, xây dựng Hà Nội thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại” có sức cạnh tranh quốc tế.

Mới đây, Luật Thủ đô (sửa đổi) năm 2024 được Quốc hội thông qua cũng trao cho Hà Nội những cơ chế đặc thù để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thu hút nhân tài và nguồn lực chất lượng cao, tạo động lực phát triển mới. Những định hướng chiến lược này khẳng định vai trò quan trọng của kinh tế tri thức đối với tương lai của Thủ đô.

Hà Nội đang đứng trước những vận hội lớn trong kỷ nguyên mới. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số sâu rộng và hội nhập quốc tế mang lại cơ hội để Thủ đô tận dụng công nghệ tiên tiến, thu hút chất xám và nguồn vốn trí tuệ từ khắp nơi. Đồng thời, những thách thức của phát triển đô thị hiện đại như áp lực tăng trưởng kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường, gia tăng dân số và đòi hỏi về chất lượng sống, đòi hỏi Hà Nội phải tìm ra mô hình phát triển bền vững hơn.

Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế tri thức nổi lên như một hướng đi phù hợp, giúp Hà Nội vừa duy trì được nhịp độ tăng trưởng cao, vừa đảm bảo các cân đối xã hội và môi trường. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những đô thị tiên phong về kinh tế tri thức thường đạt được tăng trưởng ổn định, ít phụ thuộc vào tài nguyên hữu hạn, đồng thời xây dựng được nền tảng văn hóa, giáo dục vững chắc cho phát triển lâu dài.

Đổi mới sáng tạo: động lực then chốt cho kinh tế tri thức

Yếu tố cốt lõi của kinh tế tri thức chính là đổi mới sáng tạo. Sự sáng tạo trong khoa học, công nghệ và quản lý giúp tạo ra những sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới có giá trị gia tăng cao, từ đó thúc đẩy tăng trưởng chất lượng thay vì tăng trưởng chủ yếu theo chiều rộng.

Trong những năm qua, Hà Nội đã nổi lên như một trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu của Việt Nam. Hai năm liên tiếp 2023 - 2024, Hà Nội đứng đầu cả nước về Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII), thể hiện qua số lượng sáng chế, cải tiến kỹ thuật và hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo sôi động.

Thành phố hiện có hơn một nghìn doanh nghiệp khởi nghiệp hoạt động trên nhiều lĩnh vực từ công nghệ thông tin, tài chính đến công nghệ xanh, tạo nên một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo giàu sức sống. Hà Nội cũng là một trong hai trung tâm khởi nghiệp lớn nhất cả nước, thu hút sự quan tâm của nhiều quỹ đầu tư mạo hiểm trong và ngoài nước. Những kết quả này cho thấy đổi mới sáng tạo đang thực sự trở thành động lực then chốt cho phát triển kinh tế của Thủ đô.

Cùng với phong trào khởi nghiệp, Hà Nội đã chú trọng xây dựng các khu công nghệ cao và trung tâm đổi mới sáng tạo nhằm thu hút nhân tài và doanh nghiệp công nghệ. Việc hình thành Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Khu công nghệ thông tin tập trung Cầu Giấy và sắp tới là Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) đặt tại Hà Nội là những bước đi chiến lược để kiến tạo hạ tầng cho kinh tế tri thức.

Bên cạnh đó, Thành phố đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp thông qua các chương trình đào tạo, ưu đãi tài chính và tư vấn khởi nghiệp. Nhờ những nỗ lực này, việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất và quản lý tại Hà Nội không ngừng gia tăng, từ sản xuất công nghiệp thông minh đến dịch vụ công trực tuyến. Chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.

Quan trọng hơn, Hà Nội sở hữu nguồn nhân lực trí tuệ dồi dào bậc nhất cả nước, đây là nền tảng con người cho kinh tế tri thức. Trên địa bàn Thành phố hiện có hơn 80 trường đại học, học viện, cao đẳng và khoảng 120 viện nghiên cứu, trong đó nhiều cơ sở hàng đầu như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội, Học viện Kỹ thuật Quân sự... Đây là nơi đào tạo và ươm mầm lực lượng trí thức trẻ chất lượng cho tương lai của Thủ đô.

Đồng thời, Thủ đô tập trung đội ngũ chuyên gia, trí thức và lao động chất lượng cao đông đảo. Đội ngũ trí thức trẻ của Thành phố đang nhanh chóng tiếp cận các xu hướng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (blockchain)… Đây chính là lực lượng nòng cốt để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế số và kinh tế tri thức mà Hà Nội đã đề ra. Song song với đó, Hà Nội cũng đặc biệt quan tâm đến chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài.

Nhiều chương trình học bổng, đãi ngộ chuyên gia, kết nối kiều bào trí thức ở nước ngoài đã được triển khai, nhằm tạo điều kiện cho “chất xám” hội tụ về xây dựng Thủ đô. Hà Nội cũng là nơi quy tụ các tập đoàn, doanh nghiệp công nghệ hàng đầu của Việt Nam như Viettel, VNPT, Vingroup, FPT, CMC... Sự hiện diện của những “đầu tàu” này giúp hình thành các cụm ngành công nghệ thông tin, viễn thông sôi động, tạo hiệu ứng lan tỏa về chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, thúc đẩy liên kết nghiên cứu giữa doanh nghiệp với trường viện.

Hà Nội trên lộ trình tăng trưởng bền vững dựa trên tri thức

Phát triển kinh tế tri thức không phải mục tiêu tự thân mà là phương tiện để hướng tới tăng trưởng bền vững, loại tăng trưởng hài hòa cả về kinh tế, xã hội và môi trường. Hà Nội nhận thức rõ điều này và đã bước đầu đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, đồng thời định hình chiến lược phát triển dài hạn dựa trên tri thức và công nghệ.

Đến cuối năm 2025, quy mô kinh tế của Hà Nội ước đạt khoảng 63 tỷ USD, gấp 1,42 lần so với năm 2020. Mặc dù chỉ chiếm khoảng 8,5% dân số và 1% diện tích cả nước, Thủ đô đóng góp tới 16% GDP và gần 20% thu ngân sách quốc gia. Những con số này cho thấy Hà Nội tiếp tục giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế.

Quan trọng hơn, chất lượng tăng trưởng được cải thiện đáng kể nhờ hàm lượng tri thức gia tăng trong nền kinh tế: Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GRDP Hà Nội ngày càng cao, đạt khoảng 50 - 60% trong những năm gần đây, phản ánh sự chuyển dịch từ tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang dựa vào năng suất và công nghệ.

Thành phố cũng đã đặt ra những mục tiêu tham vọng để đảm bảo tăng trưởng trong tương lai mang tính bền vững. Theo định hướng đến năm 2030, Hà Nội phấn đấu tỷ trọng kinh tế số chiếm khoảng 40% GRDP, một chỉ tiêu thể hiện mức độ phát triển của kinh tế tri thức. Cùng với đó, các ngành công nghiệp văn hóa, công nghệ cao, tài chính, công nghệ (fintech), logistics thông minh, y tế và giáo dục chất lượng cao, du lịch văn hóa… được xác định là các mũi nhọn tăng trưởng mới của Thủ đô.

Những lĩnh vực này đều dựa nhiều vào tri thức, sáng tạo và tạo giá trị gia tăng lớn nhưng ít gây tác động tiêu cực đến môi trường, phù hợp với mô hình phát triển bền vững. Chẳng hạn, phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch di sản giúp Hà Nội vừa thu được lợi ích kinh tế, vừa bảo tồn được bản sắc văn hóa nghìn năm văn hiến. Hay mở rộng các dịch vụ giáo dục, y tế chất lượng cao không chỉ nâng cao phúc lợi xã hội mà còn thu hút nguồn lực chất lượng từ trong và ngoài nước đến với Thành phố.

Hơn nữa, Hà Nội đã được quốc tế ghi nhận về tiềm năng sáng tạo văn hóa. Năm 2019, Thủ đô vinh dự gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO với danh hiệu Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế. Danh hiệu này không chỉ là sự công nhận những nỗ lực trong việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa và sáng tạo đương đại, mà còn mở ra những cơ hội hợp tác mới để Hà Nội học hỏi kinh nghiệm phát triển kinh tế sáng tạo từ các thành phố khác trên thế giới.

Điều này củng cố thêm quyết tâm xây dựng Hà Nội thành một thành phố sáng tạo toàn cầu, nơi các ngành công nghiệp văn hóa, thiết kế, nghệ thuật... đóng góp ngày càng lớn vào nền kinh tế tri thức của Thủ đô.

Đáng chú ý, khu vực kinh tế số và công nghệ cao của Hà Nội đang tăng trưởng nhanh chóng, tạo nền tảng vững chắc cho kinh tế tri thức. Ước tính đến năm 2024, kinh tế số đã chiếm khoảng 18-20% GRDP của Thành phố, cao hơn mức bình quân cả nước. Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, dịch vụ số, tài chính số và các nền tảng công nghệ tại Hà Nội cho thấy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế số đang diễn ra đúng hướng.

Từ các doanh nghiệp khởi nghiệp fintech cung cấp dịch vụ thanh toán, cho vay ngang hàng... cho đến các ứng dụng gọi xe, giao hàng công nghệ, tất cả đều đang góp phần định hình một diện mạo kinh tế mới của Thủ đô, năng động và dựa trên tri thức.

Về mặt môi trường, kinh tế tri thức tạo điều kiện để Hà Nội chuyển sang mô hình tăng trưởng xanh. Những công nghệ mới trong năng lượng tái tạo, giao thông thông minh, quản lý rác thải… được nghiên cứu và áp dụng sẽ giúp giảm cường độ phát thải và ô nhiễm trong quá trình phát triển. Hà Nội đã và đang thúc đẩy các sáng kiến về kinh tế tuần hoàn (tái sử dụng và tái chế tài nguyên) và kinh tế xanh, lồng ghép vào chiến lược phát triển đô thị.

Thành phố khuyến khích doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng; xây dựng các khu đô thị sinh thái với nhiều không gian xanh và công trình thông minh. Đây là những bước chuẩn bị để Hà Nội nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu trung hòa carbon trong dài hạn, qua đó bảo đảm sự phát triển bền vững cho các thế hệ tương lai.

Định hướng và giải pháp chiến lược

Để kinh tế tri thức thực sự trở thành bệ phóng cho tăng trưởng bền vững ở Hà Nội, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, mang tính chiến lược và dài hạn. Dưới đây là một số định hướng chính:

- Chính quyền Thành phố cần tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đổi mới thể chế theo hướng linh hoạt, tạo không gian cho những mô hình kinh doanh mới. Các chính sách thuế, tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo cần được thiết kế hiệu quả hơn, khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho R&D và chuyển đổi số. Đồng thời, xây dựng các quỹ phát triển khoa học, công nghệ ở cấp thành phố để hỗ trợ trực tiếp cho các dự án nghiên cứu ứng dụng và sáng tạo khởi nghiệp.

- Đây là yếu tố then chốt quyết định thành công của kinh tế tri thức. Hà Nội cần triển khai các chương trình giáo dục và đào tạo hướng tới nền kinh tế số, tập trung vào STEM, ngoại ngữ, kỹ năng số và tư duy sáng tạo cho thế hệ trẻ ngay từ bậc phổ thông và đại học.

Song song, thành phố nên có chiến lược thu hút nhân tài toàn quốc và quốc tế, thông qua các ưu đãi về môi trường làm việc, nhà ở, thu nhập, cũng như tạo dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hấp dẫn để các chuyên gia, trí thức muốn đến cống hiến. Đối với lực lượng lao động hiện có, cần đẩy mạnh đào tạo lại và nâng cao kỹ năng nhằm thích ứng với chuyển đổi số và tự động hóa, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển.

- Hạ tầng cứng và mềm phục vụ kinh tế tri thức phải được ưu tiên. Về hạ tầng cứng, Hà Nội cần tiếp tục phát triển các khu công nghệ cao, trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm, cũng như mạng lưới internet băng thông rộng, 5G phủ khắp để tạo nền tảng cho các hoạt động kinh tế số.

Về hạ tầng mềm, Thành phố nên đẩy nhanh xây dựng chính quyền điện tử và đô thị thông minh, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản trị đô thị và cung cấp dịch vụ công. Mục tiêu đến 2030 đưa vào vận hành Trung tâm Điều hành thông minh (IOC) của Thành phố và các phường xã, tích hợp dữ liệu lớn phục vụ ra quyết định nhanh và chính xác. Khi chính quyền vận hành hiệu quả trên nền tảng số, doanh nghiệp và người dân sẽ được hưởng môi trường thuận lợi, minh bạch, giảm chi phí và thời gian, qua đó thúc đẩy các hoạt động sáng tạo kinh doanh.

- Kinh tế tri thức của Hà Nội không thể tách rời khỏi bối cảnh vùng Thủ đô và toàn cầu. Thành phố cần chủ động thúc đẩy liên kết với các tỉnh lân cận để hình thành vùng đổi mới sáng tạo, tận dụng nguồn lực mở rộng không gian phát triển như có thể hợp tác với Hòa Bình, Bắc Ninh, Hải Phòng trong các dự án nghiên cứu, đào tạo hay phát triển chuỗi cung ứng công nghệ cao.

Trên bình diện quốc tế, Hà Nội nên tăng cường hợp tác với các trung tâm tri thức của khu vực và thế giới thông qua các mạng lưới “thành phố sáng tạo” hay “thành phố thông minh”. Việc tham gia các chương trình trao đổi chuyên gia, dự án nghiên cứu chung hoặc thu hút đầu tư từ các tập đoàn công nghệ hàng đầu sẽ giúp Hà Nội tiếp cận tri thức mới nhanh hơn và nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng thời, Thành phố cần xây dựng hình ảnh một Thủ đô sáng tạo, kết hợp hài hòa giữa truyền thống văn hiến và khát vọng đổi mới, qua đó thu hút du khách và nhà đầu tư quốc tế quan tâm đến một Hà Nội đổi mới, năng động.

- Hà Nội có bề dày nghìn năm văn hiến với nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú. Đây chính là nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo độc đáo. Thành phố cần khuyến khích việc ứng dụng công nghệ số trong việc bảo tồn và quảng bá di sản (số hóa bảo tàng, du lịch thực tế ảo) đồng thời hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực truyền thống... để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ mới dựa trên tri thức và bản sắc Hà Nội.

Cách tiếp cận này vừa góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa tạo sức hút kinh tế từ sự khác biệt, qua đó nâng cao vị thế của Hà Nội như một cái nôi sáng tạo kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

- Cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng, là nguyên tắc phát triển bao trùm trong kinh tế tri thức. Mục tiêu cao nhất của phát triển phải vì hạnh phúc và cuộc sống tốt đẹp của người dân Thủ đô. Vì vậy, Hà Nội cần lồng ghép các chính sách an sinh xã hội và giảm bất bình đẳng vào chiến lược phát triển kinh tế tri thức.

Chẳng hạn, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao và internet; hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và người lao động truyền thống chuyển đổi mô hình kinh doanh trong kỷ nguyên số; phát triển các nền tảng số phục vụ cộng đồng (như y tế, giáo dục trực tuyến) với chi phí hợp lý để mọi tầng lớp dân cư đều được thụ hưởng thành quả công nghệ. Chỉ khi đó, tăng trưởng kinh tế tri thức mới thực sự bền vững về mặt xã hội và tạo sự đồng thuận, chung sức từ cộng đồng.

Trong tầm nhìn phát triển Thủ đô Hà Nội đến giữa thế kỷ XXI, kinh tế tri thức chính là trụ cột để Thành phố hiện thực hóa khát vọng vươn lên mạnh mẽ, sánh vai với các thủ đô hàng đầu trong khu vực. Từ động lực đổi mới sáng tạo, Hà Nội có thể tạo bứt phá trong phát triển kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang hiện đại, hiệu quả và thân thiện với môi trường.

Quan trọng hơn, kinh tế tri thức mở ra triển vọng về một xã hội Hà Nội văn minh, nhân văn, nơi mỗi người dân đều có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo và được thụ hưởng thành quả phát triển. Đó chính là nền tảng vững chắc để Thủ đô phát triển bền vững và bao trùm trong kỷ nguyên mới, đóng góp xứng đáng vào sự phồn vinh chung của đất nước./.