Phát huy tài nguyên văn hóa và lộ trình định vị thương hiệu thành phố thiết kế sáng tạo Hà Nội tại khu vực Đông Nam Á trong kỷ nguyên mới

Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, các đô thị, đặc biệt là các thủ đô như London, Tokyo, Seoul, Paris, Berlin,… đã trở thành các trung tâm công nghiệp văn hóa sáng tạo lớn, góp phần quan trọng vào việc xác lập thương hiệu và nâng cao sức cạnh tranh, vị thế quốc tế của nhiều quốc gia trên bản đồ công nghiệp văn hóa toàn cầu.

Trở thành thành phố tiên phong trong phát triển công nghiệp văn hóa, Hà Nội đã từng bước sử dụng các giải pháp sáng tạo trong việc tích hợp các trụ cột tài nguyên tiềm năng với ứng dụng kỹ thuật công nghệ, kỹ năng kinh doanh trong sản xuất, phân phối, quảng bá các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa.

Sự thay đổi này đã tạo nên những chuyển biến tích cực của một số ngành, như du lịch văn hóa, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ. Đặc biệt, việc Hà Nội trở thành thành phố sáng tạo thuộc lĩnh vực thiết kế đầu tiên của Việt Nam nằm trong mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN) vào năm 2019 đã cho thấy những nỗ lực đáng ghi nhận của thành phố trong việc chuyển hóa tài nguyên tiềm năng thành các sản phẩm, dịch vụ đa dạng của các ngành công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, tại thời điểm hiện nay, các ngành công nghiệp văn hóa của thành phố chưa phát huy hiệu quả các lợi thế đến từ nguồn tài nguyên tiềm năng do còn thiếu tính đột phá trong các giải pháp trọng điểm góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững của thành phố. Từ cách tiếp cận liên ngành, tham luận xem xét mối quan hệ liên ngành giữa các ngành công nghiệp văn hóa với khả năng chuyển hóa các tài nguyên văn hóa trong các giải pháp sáng tạo của Hà Nội trong giai đoạn 4 năm tiếp theo (2023-2027) với tư cách thành viên mạng lưới UCCN ở lĩnh vực thiết kế.

Nhận diện sự chuyển động của các ngành côg nghiệp văn hóa Việt Nam và vai trò tạo động lực của thành phố thiết kế sáng tạo Hà Nội

Trước khi bàn về khả năng đưa các ngành công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của Hà Nội, việc nhìn lại bức tranh toàn cảnh về sự phát triển các ngành công nghiệp văn hóa thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng trong mối quan hệ với phát triển du lịch, các thành phố sáng tạo trong mạng lưới UCCN theo hướng đáp ứng các mục tiêu phát triển bền vững là cần thiết.

Bước sang thế kỷ XXI, quá trình tăng tốc của toàn cầu hóa văn hóa trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, một mặt, góp phần thúc đẩy sự chuyển dịch của các trung tâm công nghiệp văn hóa trên toàn thế giới, mặt khác, còn làm gia tăng cạnh tranh về tính đa dạng của các biểu đạt văn hóa thể hiện trong các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ văn hóa trên địa bàn của các nước phát triển, đang phát triển và chậm phát triển. Bên cạnh cơ hội quảng bá bản sắc văn hóa của các dân tộc, toàn cầu hóa văn hóa, mạng internet, công nghệ số cũng định hình nên một thế giới phẳng mà ở đó khả năng tiếp cận các điểm đến du lịch vốn từ lâu đã được khởi đầu từ du lịch di sản văn hóa, di sản khảo cổ học và lịch sử trở nên đa dạng hơn, đồng thời tính cạnh tranh về thị trường cũng trở nên mạnh mẽ hơn.

Kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới cũng cho thấy, việc phát huy tính liên ngành, xuyên ngành trong sáng tạo các sản phẩm, dịch vụ văn hóa công nghiệp văn hóa sẽ tạo nên sức hấp dẫn khó cưỡng tại các điểm đến du lịch. “Những cuốn hút về văn hóa tại điểm đến du lịch là yếu tố mang tính cạnh tranh rất cao từ góc độ sản phẩm du lịch. Do đó, nhiều nơi đã xem văn hóa như tài sản, công cụ đặc biệt để nâng cao cạnh tranh và hấp dẫn khách du lịch. Những yếu tố văn hóa cuốn hút du lịch, gồm thủ công mỹ nghệ, ngôn ngữ, truyền thống, ẩm thực, nghệ thuật và âm nhạc, lịch sử của điểm đến, các loại công việc của cư dân, kiến trúc, tôn giáo, hệ thống giáo dục, trang phục và giải trí...”¹.

Nếu tiếp tục nhìn nhận từ những trải nghiệm cá nhân, hay đi sâu nghiên cứu, phân tích, đánh giá bằng hệ thống dữ liệu thì ở chiều kích nào, chúng ta cũng có thể nhận ra, phát triển công nghiệp văn hóa không tách rời phát triển du lịch và về bản chất, ở đó văn hóa chính là giá trị cốt lõi tạo nên tính cộng sinh, biện chứng của mối quan hệ. Việt Nam là một ví dụ sống động.

Năm 2015, các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đóng góp ước đạt 2,68% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Sau 3 năm triển khai Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, 12 ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đã đóng góp 3,61% GDP vào năm 2018². Trong giai đoạn 2018 - 2022, giá trị sản xuất của các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đóng góp ước đạt 1,059 triệu tỷ đồng (44 tỷ USD) và dần dần được ghi nhận như một quốc gia tầm trung về phát triển công nghiệp văn hóa tại khu vực Đông Nam Á.

Những chuyển dịch tích cực trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam cũng như những nỗ lực gia nhập mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO của Hà Nội (thiết kế), Hội An (Thủ công và Nghệ thuật dân gian), Đà Lạt (Âm nhạc) đã từng bước giải phóng khả năng sáng tạo, tạo đà cho sự ra đời của các sản phẩm và dịch vụ công nghiệp văn hóa có tính liên ngành, có sự kết nối giữa quá khứ với hiện tại, định hình bản sắc quốc gia và thương hiệu địa phương trong kết nối quốc tế. Các lễ hội thiết kế sáng tạo tại Hà Nội tạo động lực cho sự lan tỏa các tuần lễ thiết kế, các cuộc thi sáng tạo trên cả nước, Liên hoan phim châu Á DANAFF, Lễ hội âm nhạc Gió mùa, Concept âm nhạc (“Anh trai vượt ngành chông gai”, “Anh trai say Hi”,…), những sản phẩm âm nhạc, phim, truyền thông, thủ công, trò chơi giải trí, ấn phẩm xuất bản mang đậm dấu ấn sáng tạo Việt Nam trong sự kết nối với các sự kiện lịch sử lớn, lễ hội truyền thống, những địa điểm nổi tiếng gắn với hệ thống di sản văn hóa phong phú, danh lam thắng cảnh độc đáo, cùng sức ảnh hưởng, lan tỏa của những nhân vật có tầm ảnh hưởng trong thời gian qua trên mọi miền đất nước đã minh chứng các ngành công nghiệp văn hóa đang “chuyển hóa” thành các kênh truyền dẫn đa dạng “sức mạnh mềm văn hóa”, góp phần thu hút du khách và tạo đòn bẩy cho du lịch khởi sắc.

Số liệu năm 2024, du lịch Việt Nam ước đón 17,5 triệu lượt khách quốc tế, tăng 38,9% so với cùng kỳ năm 2023; khách nội địa ước đạt 110 triệu lượt, tăng 1,6% so với cùng kỳ năm 2023. Tổng thu từ khách du lịch ước đạt khoảng 840 nghìn tỷ đồng, tăng 23,8% so với cùng kỳ năm 2023. Du lịch khởi sắc tiếp tục là một trong những điểm sáng trong bức tranh kinh tế - xã hội của đất nước. Tại Lễ trao Giải thưởng Du lịch thế giới (WTA) khu vực châu Á và châu Đại Dương lần thứ 31, Việt Nam tiếp tục đón nhận 3 giải thưởng “Điểm đến hàng đầu châu Á”, “Điểm đến di sản hàng đầu châu Á” và “Điểm đến thiên nhiên hàng đầu châu Á”.

Tại Lễ trao Giải thưởng Du lịch thế giới năm 2024 diễn ra ở thành phố Madeira (Bồ Đào Nha), Việt Nam đồng thời, tiếp tục được vinh danh là “Điểm đến Di sản hàng đầu thế giới”. Vị thế của du lịch Việt Nam trên bản đồ du lịch châu Á và thế giới tiếp tục được khẳng định khi đây là lần thứ 6 Việt Nam được tôn vinh là “Điểm đến hàng đầu châu Á” và lần thứ 5 được vinh danh “Điểm đến Di sản hàng đầu thế giới” năm 2024³.

Kể từ năm 2004 đến nay, mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO ngày càng phát triển. Năm 2023, đúng vào ngày Thành phố thế giới (31-10-2023), đã có thêm 55 thành phố trên thế giới tham gia vào mạng lưới UCCN. Với những bổ sung mới nhất này, UCCN hiện có 350 thành phố ở hơn một trăm quốc gia, trên bảy lĩnh vực sáng tạo: Thủ công và Nghệ thuật Dân gian, Thiết kế, Phim, Ẩm thực, Văn học, Nghệ thuật Truyền thông và Âm nhạc. Đến năm 2025, mạng lưới mở rộng thêm lĩnh vực thứ 8 là kiến trúc.

Năm 2019, Hà Nội chính thức trở thành thành phố sáng tạo đầu tiên của Việt Nam gia nhập UCCN ở lĩnh vực thiết kế. Sau 02 năm triển khai thành công các sáng kiến đã cam kết, Hà Nội đã trở thành thành phố tạo động lực và cảm hứng cho các thành phố của Việt Nam hướng tới việc đăng ký tham gia mạng lưới UCCN. Từ thực tế của Hà Nội và tạo đột phá trong kết nối quốc tế về phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo đảm các mục tiêu phát triển bền vững.

Năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt Kế hoạch xây dựng “Đề án phát triển mạng lưới thành phố sáng tạo nằm trong hệ thống thành phố sáng tạo UNESCO” (theo Quyết định số 1395/QĐ-BVHTTDL ngày 16-4-2021) với mục đích xây dựng mạng lưới các thành phố, đô thị của Việt Nam được UNESCO công nhận là thành phố sáng tạo trong mạng lưới UCCN và nâng cao vai trò và đóng góp của các ngành kinh tế sáng tạo vào sự nghiệp phát triển bền vững của Việt Nam; tăng cường nhận thức của chính quyền địa phương và người dân Việt Nam về vai trò của các ngành kinh tế sáng tạo, mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO và các thành phố, đô thị sáng tạo của Việt Nam.

Năm 2022, Cục Hợp tác quốc tế và Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAS này là Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam - VICAST) đã soạn thảo Đề án phát triển mạng lưới thành phố sáng tạo Việt Nam tham gia vào Mạng lưới thành phố sáng tạo toàn cầu của UNESCO. Đề án có nêu một số thành phố khả thi trong việc gia nhập mạng lưới UCCN toàn cầu, như Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Đà Nẵng, Hạ Long, Hội An, Đà Lạt và Vũng Tàu.

Nguồn tài nguyên tiềm năng cho tầm nhìn định vị thương hiệu Hà Nội - trung tâm công nghiệp văn hóa năng động của khu vực Đông Nam Á

Nhận diện các nguồn tài nguyên tiềm năng cho phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Hà Nội

Hà Nội là thành phố được bao bọc bởi nhiều con sông và là ngôi nhà của khoảng 8,5 triệu dân (năm 2024) trên tổng diện tích 3.329 km². Từ lâu, Hà Nội đã được biết đến là thành phố của sự sáng tạo và đa dạng văn hóa. Sự sáng tạo trong phát huy các tài nguyên tiềm năng của cộng đồng trong lịch sử hình thành, phát triển của thành phố hơn nghìn năm tuổi đã góp phần tạo nên hệ thống hàng nghìn di sản dày đặc, kết cấu hạ tầng văn hóa phong phú, mạng lưới 1.350 làng nghề và có nghề thủ công trải khắp vùng ngoại ô của Hà Nội.

Quá trình định hình đô thị qua từng giai đoạn khác nhau đã làm nên kiến trúc “nhiều lớp lịch sử” của kết cấu hạ tầng văn hóa của thành phố như Hoàng thành Thăng Long hay các công trình kiến trúc đa dạng thể hiện sự độc đáo của văn hóa địa phương trong mối giao hòa văn hóa Đông - Tây, như Nhà hát Lớn Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Hà Nội...

Kết cấu hạ tầng phong phú đã biến Hà Nội trở thành nơi nuôi dưỡng tài năng, hội tụ các nghệ nhân, họa sĩ, nhà thiết kế, nghệ sĩ, nhà đổi mới khoa học - công nghệ trong quá trình tìm kiếm các giải pháp chuyển hóa các nguồn tài nguyên tiềm năng thành sự phát triển đột phá và bền vững hơn của các ngành công nghiệp văn hóa.

Không chỉ là thành phố ken dày các di sản văn hóa và các di sản thiên nhiên, Hà Nội còn là một thành phố có cơ cấu dân số vàng với tỷ 51,7% dân số trẻ vào năm 2018⁴, năm 2023, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên là 4.015 nghìn người, chiếm 47,8% dân số toàn thành phố⁵.

Sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên di sản văn hóa (vốn văn hóa), nguồn nhân lực trẻ (sức sáng tạo) và khoa học, công nghệ sẽ tạo ra khả năng liên kết chuỗi (sử dụng sức sáng tạo và ứng dụng khoa học, công nghệ vào khai thác, phát huy sự đa dạng của các tài nguyên văn hóa, tài nguyên thiên nhiên) để tạo nên các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa đặc trưng của thành phố đặc biệt ở các nhóm ngành như thiết kế, phần mềm và trò chơi giải trí, điện ảnh, truyền thông...

Hiện nay Hà Nội cũng là thành phố có mật độ các trường đại học cao nhất và số lượng các doanh nghiệp đứng thứ hai toàn quốc. Cụ thể, 70% trường đại học, trung tâm nghiên cứu, học viện của cả nước; số nhà khoa học đầu ngành, giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ và tiến sĩ khoa học đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội, chiếm hơn 65% tổng số các nhà khoa học trong cả nước; 80% số phòng nghiên cứu khoa học trọng điểm của cả nước nằm trên địa bàn; có 2 khu công nghiệp công nghệ cao, hơn 3.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thiết kế, nghệ thuật, văn hóa, thời trang, thu nhập bình quân đầu người năm 2023 đạt 6.000 USD/người/năm, tầng lớp trung lưu tăng nhanh⁶. Những nguồn tài nguyên tiềm năng này góp phần tạo nên hệ sinh thái thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo trong phát triển công nghiệp văn hóa tại thủ đô.

Thế mạnh của Hà Nội để phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là nguồn tài nguyên tiềm năng như di sản văn hóa giàu có, hệ sinh thái sáng tạo đa dạng mà còn thể hiện ở năng lực kết nối quốc tế mạnh mẽ. Người Hà Nội luôn được biết đến như những cá nhân linh hoạt, cởi mở và sẵn sàng đón nhận ý tưởng mới. Nguồn lực quan trọng này đã tạo nên sự đa dạng của Hà Nội trong kết nối quốc tế với hơn 100 thủ đô các nước, cũng như quan hệ thương mại với trên 200 quốc gia, vùng lãnh thổ…⁷

Đặc biệt, từ khi chính thức trở thành thành phố thiết kế sáng tạo đầu tiên của Việt Nam gia nhập mạng lưới UCCN⁸ (2019), Hà Nội đã tích cực thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực sáng tạo, đặc biệt với các thành viên của UCCN cùng lĩnh vực bao gồm Berlin, Seoul, Kobe, Singapore… nhằm mở rộng thị trường để sản xuất, tiêu thụ các sản phẩm từ ngành công nghiệp văn hóa, từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành kinh đô sáng tạo của Đông Nam Á.

Khả năng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các ngành công nghiệp văn hóa trong tầm nhìn chiến lược của thành phố Hà Nội

Từ năm 2014 đến nay, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước ta đã có nhiều đổi mới theo hướng hình thành môi trường thể chế cho phép khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên tiềm năng thành sức mạnh mềm văn hóa thông qua phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Trong đó, thành công mang tính nền tảng là quan điểm của Đảng và Nhà nước khẳng định vai trò và vị trí của ngành trong nền kinh tế được thể hiện trong Chiến lược Phát triển văn hóa đến năm 2020.

Từ nhận thức đó, Việt Nam đã ban hành Chiến lược Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030 và Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 đã đặc biệt chú trọng tới việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với các mục tiêu phát triển bền vững tại 3 trung tâm lớn là Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh. Trên cơ sở hiện thực hóa hệ thống chính sách, chiến lược quốc gia, Hà Nội đã tạo khung chính sách góp phần hình thành môi trường thuận lợi để các ngành công nghiệp văn hóa phát triển.

Việc tiến hành rà soát chính sách, phân tích quá trình triển khai chính sách liên quan đến công nghiệp văn hóa của Hà Nội đã chỉ ra, thành phố đang tập trung nguồn lực thể chế nhằm phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Cụ thể trong thời gian qua, thành phố đã xây dựng, triển khai nhiều nhóm chính sách liên quan đến phát triển công nghiệp văn hóa như: Chương trình 06-CTr/TƯ của Thành ủy Hà Nội khóa XII; Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và các chính sách hỗ trợ, phát triển làng nghề, cũng như bảo tồn di sản, hướng tới theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững.

Đặc biệt, Nghị quyết 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hoá trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 15/ NQ-TW của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến đến năm 2045 đã xác lập định hướng, tầm nhìn trung và dài hạn trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Đặc biệt, Luật Thủ đô ban hành năm 2024 đã bước đầu tạo khung thể chế có khả năng phát huy được 8 trụ cột tài nguyên tương thích với 8 trụ cột tài nguyên sức mạnh mềm văn hóa được Soft Power 30 khảo sát tại các quốc gia, địa phương khác trên thế giới. Trong quá trình triển khai, các chính sách, kế hoạch về các ngành công nghiệp văn hóa của Hà Nội đều hướng tới việc khuyến khích, thúc đẩy khả năng sáng tạo nhằm phát huy khả năng chuyển hóa các các tài nguyên giàu tiềm năng thành các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa.

Với những thay đổi tích cực về chính sách, các ngành công nghiệp văn hóa Hà Nội đã từng bước có sự chuyển động tích cực. Năm 2018, ngành công nghiệp sáng tạo đóng góp khoảng 1,49 tỷ USD vào tổng sản phẩm trên địa bàn thành phố Hà Nội (chiếm tỷ trọng 3,7% GRDP của thành phố Hà Nội), trong đó giá trị gia tăng của ngành nghệ thuật, vui chơi và giải trí của Hà Nội đạt khoảng 196,5 triệu USD (chiếm tỷ trọng 0,49% GRDP của thành phố Hà Nội).

Đặc biệt, tổng doanh thu trực tiếp từ làng nghề truyền thống và các làng có nghề của thành phố Hà Nội đạt khoảng 983,5 triệu USD năm 2018 (chưa bao gồm phần doanh thu gián tiếp do khu vực nghề thủ công truyền thống và nghệ thuật dân gian tạo ra), với tổng số gần 1 triệu lao động trực tiếp; kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng thủ công mỹ nghệ đạt cũng 192 triệu USD (chiếm tỷ trọng 1,4% tổng kim ngạch xuất khẩu của thành phố Hà Nội).

Năm 2023, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) Thành phố Hà Nội tăng gấp 1,24 lần cả nước; thu ngân sách vượt 16,4% dự toán. Tăng trưởng GRDP 6 tháng đầu năm 2024 của Hà Nội tăng nhẹ so với mức tăng 5,86% của cùng kỳ năm trước, trong đó sự đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa với GRDP tăng hơn so với 2018. GRDP/người/năm hiện tăng gấp 2,3 lần năm 2010⁹.

Điều này khẳng định, Hà Nội đã tạo được những tiền đề thuận lợi để cộng đồng sáng tạo chuyển hóa hiệu quả các nguồn tài nguyên tiềm năng thành sự bứt phá của các ngành công nghiệp văn hóa trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng bền vững. Sự thay đổi này đã tạo nên diện mạo năng động hơn của thành phố trong việc đẩy mạnh các ngành công nghiệp văn hóa có lợi thế cạnh tranh. Ví dụ, đối với ngành du lịch, trong những năm gần đây nhờ khai thác tương đối hiệu quả nguồn tài nguyên văn hóa đa dạng, du lịch Hà Nội đã khẳng định vai trò là một ngành kinh tế lớn, có đóng góp hiệu quả vào chuyển dịch kinh tế và đóng góp tích cực vào tăng trưởng chung của thành phố.

Lượng khách du lịch Hà Nội có tốc độ tăng trưởng ấn tượng. Mức tăng trưởng bình quân hiện nay doanh thu du lịch ổn định mức 15,1% (từ năm 2014 đến năm 2017). Tổng thu từ khách du lịch năm 2019 ước đạt 92.454 tỷ đồng, tăng 31,6% so với cùng kỳ năm trước¹⁰. Năm 2023, tổng thu từ du lịch của thành phố ước đạt 76,3 nghìn tỉ đồng, tăng 66,9% với cùng kỳ năm trước và Hà Nội tiếp tục được công nhận Điểm đến du lịch Thành phố hàng đầu châu Á và thế giới.

Đặc biệt, việc tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp đã từng bước định hình tại Hà Nội một hệ sinh thái các doanh nghiệp khởi nghiệp trong các nghành công nghiệp văn hóa. Đến tháng 7 năm 2024, trong tổng số 212.422 doanh nghiệp¹¹, có nhiều doanh nghiệp hoạt động ở mảng thiết kế, thiết kế nội thất, thiết kế đô thị, thiết kế hội họa, du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, vui chơi và giải trí đã có đóng góp tích cực cho sự phát triển của kinh tế xã hội Hà Nội.

Bên cạnh vai trò tạo điều kiện của khối nhà nước, Tập đoàn SOVICO - doanh nghiệp có trụ sở đóng trên địa bàn thành phố Hà Nội đã ký kết hợp tác tài trợ thực hiện Dự án Hanoi Rethink với UNESCO và UN-Habitat nhằm mục tiêu tập trung huy động các nguồn lực văn hóa và sự tham gia của giới trẻ nhằm góp phần hiện thực hóa tầm nhìn đưa Hà Nội trở thành kinh đô sáng tạo của Việt Nam. Với sự chung tay của cả khu vực công và tư, nhất là trong 4 năm Hà Nội thực hiện các cam kết địa phương và quốc tế trong mạng lưới UCCN, thành phố đã tạo nên một diện mạo mới năng động và sáng tạo hơn trong việc định vị thương hiệu thành phố.

Cụ thể, Hà Nội đã tổ chức thành công 11 cuộc thi sáng tạo góp phần tái thiết đô thị, quảng bá về Hà Nội hướng đến phát triển bền vững cho các tầng lớp nhân dân, tập trung vào thế hệ trẻ, sinh viên các trường đại học như: Năm 2020: Cuộc thi “Thiết kế Không gian sáng tạo Hà Nội”, “Thiết kế Km số 0”, “Sáng tác về thầy giáo Chu Văn An”, “Ký họa Văn Miếu - Quốc Tử Giám”; Năm 2022: Cuộc thi thiết kế “Hà Nội Sáng tạo”, “Thiết kế Nghệ thuật công cộng Hà Nội”, cuộc thi ảnh “Hà Nội 72h”, cuộc thi “Vẽ lại giấc mơ hiện đại”'...; Năm 2023: Cuộc thi thiết kế nhanh 120h “Thiết kế Bốt thông tin”, cuộc thi “Ký họa Nhà máy xe lửa Gia Lâm”¹²…

Có thể thấy, với những nỗ lực phát huy các nguồn tài nguyên tiềm năng, Hà Nội đã từng bước tạo cơ chế phối hợp các nguồn lực, gia tăng mối liên kết, khả năng thực hiện dự án công cộng và tư nhân; nâng cao năng lực thể chế, tạo môi trường thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa phát triển góp phần vào quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng bền vững, từng bước định vị thương hiệu thành phố thiết kế sáng tạo trong mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu.

Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và các giải pháp của thành phố thiết kế sáng tạo Hà Nội trong giai đoạn mới

Những vấn đề đặt ra trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Hà Nội trong thời gian tới

Chính sách thiếu đột phá khiến công nghiệp văn hóa chưa thực sự phát huy hết tiềm năng, thế mạnh của các nguồn lực văn hóa

Với quy mô dân số trên 8,5 triệu người¹³, Hà Nội là thị trường tiêu thụ tiềm năng các sản phẩm công nghiệp văn hóa nội địa, có cơ cấu dân số vàng và có hàng nghìn doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, đây chính là thế mạnh của thành phố trong kết nối quốc tế dựa trên sự sáng tạo gắn với công nghệ số. Thế nhưng các khảo sát thực tế cho thấy, ngoài sự khởi sắc về doanh thu điện ảnh, du lịch văn hóa, thời trang, sức tiêu dùng của người Hà Nội đối với các sản phẩm công nghiệp văn hóa vẫn ưu ái hàng “ngoại” nhiều hơn “nội”.

Trong vài năm gần đây, môi trường thể chế dù đã có nhiều thay đổi song chưa tạo được sự đột phá có khả năng giải phóng được sức sáng tạo, thúc đẩy đa dạng các biểu đạt văn hóa dựa trên sự kết nối nguồn tài nguyên, các thành tố văn hóa với khoa học công nghệ. Chính vì vậy, các sản phẩm công nghiệp văn hóa Hà Nội thiếu đi sự độc đáo, tính ứng dụng và cách thể hiện sống động bản sắc văn hóa; do đó, chưa đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và tiêu dùng văn hóa ngày càng cao người dân trong nước, chưa tạo nên làn sóng tiêu dùng của khách du lịch tại các điểm đến du lịch. Điều này dẫn đến thực tế, thị trường văn hóa tại thủ đô đang bị xâm lấn bởi các sản phẩm công nghiệp văn hóa đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ, …

Kết cấu hạ tầng phong phú giàu bản sắc và hơn 120 không gian sáng tạo đa dạng các biểu đạt (không gian văn hóa, nghệ thuật; không gian thiết kế, thương mại điện tử, ứng dụng phần mềm) là một lợi thế để Hà Nội khai thác sức sáng tạo, khả năng kết nối. Tuy nhiên, các giải pháp được đưa ra chưa được triển khai quyết liệt trong giải quyết các nút thắt về cơ chế đầu tư nhằm khơi thông nguồn lực, tập trung đầu tư mạnh vào khu vực tư nhân, hướng tới sự kết hợp công tư trong khai thác và phát huy hiệu quả cơ sở hạ tầng và các không gian sáng tạo văn hóa.

Mặt khác, việc chưa xem xét công nghiệp văn hóa là một lĩnh vực có sự kết hợp chặt chẽ giữa sáng tạo, công nghệ và bản quyền cùng cơ chế ưu tiên đầu tư đã hạn chế khả năng thúc đẩy sức sáng tạo trong quá trình chuyển hóa nguồn tài nguyên tiềm năng thành thành các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa tạo được ấn tượng thu hút đối khách hàng trong và ngoài nước¹⁴.

Cơ chế phối hợp thiếu đồng bộ

Một thách thức bao trùm lên các các ngành công nghiệp văn hóa ở Hà Nội là hệ thống quản lý phân tách khó mang lại một phương thức tiếp cận tổng thể có thể phát huy hiệu quả cho tất cả các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên sự kết nối giữa sáng tạo và công nghệ.

Các sản phẩm, dịch vụ và không gian sáng tạo bị giới hạn bởi cơ chế thiếu đồng bộ đã khiến cho công nghiệp văn hóa chưa là một ngành kinh tế mũi nhọn, một kênh truyền dẫn hiệu quả trong cơ chế phối hợp với các kênh còn lại. Nói cách khác, tư duy phát triển công nghiệp văn hóa như một thực lực mềm của Hà Nội chưa bắt kịp được yêu cầu ngày càng cao, ngày càng phức hợp hơn của lộ trình phát huy sức mạnh mềm quốc gia.

Một số giải pháp thúc đẩy kết nối liên ngành, xuyên ngành trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa

Nhằm hiện thực hóa xây dựng Hà Nội thực sự là trung tâm hội tụ, kết tinh văn hoá của cả nước, trở thành nguồn lực phát triển mới cho Thủ đô thông qua phát triển mạnh mẽ của các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa, trong thời gian tới Hà Nội cần triển khai các giải pháp sáng tạo sau:

Đầu tư phát triển hạ tầng, khoa học, công nghệ

Có thể thấy các thủ đô lớn tại quốc gia phát triển (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc) đều phát triển các ngành điện ảnh, âm nhạc, games… trên cơ sở hệ thống ICT phát triển. Bởi chính sự phát triển của hệ thống này bảo đảm chất lượng truyền tải, kênh tiếp cận và đánh giá nhu cầu thị trường để có những chiến lược tiếp cận hiệu quả mang lại sức cạnh tranh của ngành công nghiệp văn hóa trong nước.

Vì vậy, việc phát triển các cơ sở hạ tầng sẽ giúp Hà Nội đảm bảo nền tảng số hóa thuận lợi cho sự phát triển các nguồn tài nguyên văn hóa, gia tăng khả năng và cách thức tiếp cận đến đối tượng tiềm năng đồng thời góp phần mang lại năng lực thích ứng nhanh trước các xu hướng thị trường trong ngành công nghiệp văn hóa.

Tập trung bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa gắn với phát triển các sản phẩm và dịch vụ văn hóa, tạo sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại trong các sản phẩm công nghiệp văn hóa

Cả Trung Quốc, Ấn Độ và Nga chưa thể tạo nên được ngành công nghiệp văn hóa với các sản phẩm văn hóa đại chúng có thể cạnh tranh trên toàn cầu do vẫn quá phụ thuộc vào văn hóa truyền thống, chưa thực sự gắn bảo tồn, phát huy các di sản, gắn kết các giá trị truyền thống với các giá trị chung mới hiện đại toàn cầu. Hà Nội cần khắc phục các hạn chế tương tự bằng việc hướng đến các sản phẩm, dịch vụ văn hóa vừa tạo dựng bản sắc địa phương vừa gắn với truyền thống vừa mang tính mới tương thích với các giá trị chung của toàn cầu trong một thế giới đa văn hóa, dung hợp văn hóa, ngày càng mở và đa dạng.

Đổi mới cơ chế đầu tư, hình thành hệ sinh thái thúc đẩy sự sáng tạo

Muốn đổi mới cơ chế đầu tư văn hóa, Hà Nội phải giải quyết hiện tượng “thắt cổ chai” về vốn đầu tư và “tăng lượng” thu hút vốn trong đầu tư. Nếu không có sự đầu tư của Nhà nước, của xã hội và đầu tư tập trung vào lĩnh vực trọng điểm nào đó thì Hà Nội không thể có sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa đủ sức cạnh tranh. Thậm chí, công nghiệp văn hóa của Hà Nội có thể thua ngay trên sân nhà của mình, chẳng hạn như điện ảnh, phim truyền hình, trò chơi điện tử. Hà Nội cũng có chính sách cởi mở để có thể tạo hệ sinh thái sáng tạo cho việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Nếu không khuyến khích tự do sáng tạo cá nhân dưới sự bảo đảm về quyền sở hữu trí tuệ thì rất khó phát triển được năng lực sáng tạo của cá nhân, động lực to lớn của ngành công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo. Việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo và tạo môi trường sáng tạo cho những tài năng văn hóa như tổ chức các cuộc thi, diễn đàn sáng tạo cũng là giải pháp rất căn bản của sự phát triển các ngành công nghiệp văn hóa bên cạnh các giải pháp khác.

Triển khai nhóm các giải pháp sáng tạo trong giai đoạn tiếp theo (2023-2027) phố thiết kế sáng tạo Hà Nội:

- Thành lập Ủy ban Tư vấn sáng tạo nhằm xây dựng một hệ thống giải pháp mới nâng cao thương hiệu thành phố thiết kế sáng tạo của Hà Nội trong giai đoạn 4 năm tiếp theo.

- Thí điểm triển khai dự án đầu tư mạo hiểm có miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với sự kiện Monsoon Music Festival (MMF) nhằm nâng tầm thương hiệu quốc tế của trung tâm công nghiệp văn hóa Hà Nội ở lĩnh vực âm nhạc.

- Thành lập Quỹ công nghiệp văn hóa Thủ đô để hỗ trợ thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

- Xây dựng trung tâm sáng tạo Hoàn Kiếm dựa trên mô hình kết hợp Nhà nước - nhà đầu tư - nhà khởi nghiệp - nhà nghiên cứu - nhà sáng tạo nhằm xác lập cơ chế đồng bộ trong phát triển có trọng tâm các ngành công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

- Xây dựng cơ chế đặc thù về nhượng quyền khai thác hạ tầng văn hóa, thể thao; hoàn thiện cơ chế, chính sách về đầu tư theo phương thức đối tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, thể thao; hoàn thiện cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư trong các ngành công nghiệp văn hóa; cơ chế tài chính đặc biệt hỗ trợ hoàn lại một phần chi phí sản xuất cho các dự án công nghiệp văn hóa có giá trị kinh tế, tính lan tỏa cao; xây dựng chương trình hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo văn hóa, chương trình hỗ trợ phát triển thương hiệu thiết kế sáng tạo Hà Nội.

Kết luận

Hà Nội đang có những nỗ lực mạnh mẽ trong việc hoàn thiện hệ thống chính sách, giải pháp nhằm chuyển hóa hiệu quả nguồn tài nguyên tiềm năng thành sức mạnh mềm văn hóa thông qua phát triển công nghiệp văn hóa.

Những thay đổi này đã tạo nên sự tích hợp giữa những sáng tạo và biểu đạt đa dạng về văn hóa nghệ thuật trong nguồn tài nguyên tiềm năng rất dồi dào của Hà Nội với khả năng ứng dụng kỹ thuật công nghệ, kỹ năng kinh doanh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa. Những chuyển biến tích cực của một số ngành, đặc biệt là thiết kế, du lịch văn hóa, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn,… trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường văn hóa đã thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Hà Nội theo hướng bền vững hơn.

Nhưng tại thời điểm hiện nay, dù có nhiều nguồn tài nguyên tiềm năng nhưng con đường vươn tầm thương hiệu công nghiệp văn hóa, định vị sức mạnh mềm văn hóa Hà Nội ở các sản phẩm và dịch vụ công nghiệp văn hóa trên bản đồ công nghiệp văn hóa thế giới, hay thương hiệu Hà Nội thành phố thiết sáng tạo trong mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO còn rất khó khăn.

Đây chính là thách thức lớn đòi hỏi thành phố cần sớm triển khai những giải pháp chính sách có tính thực tế và đột phá hơn nhằm hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược đã được đề ra đến năm 2030, cũng như giai đoạn tiếp theo Hà Nội thực hiện báo cáo định kỳ 4 (2023-2027) trong lĩnh vực thiết kế sáng tạo của UCCN, qua đó góp phần thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô trong kỷ nguyên mới của dân tộc./.

¹ Đoàn Mạnh Cương: “Thúc đẩy công nghiệp văn hóa tạo động lực phát triển du lịch”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 578, 2024

² Số liệu của Tổng cục Thống kê và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với TS. Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Mỹ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam thực hiện phục vụ cho Báo cáo định kỳ 2016-2019 Công ước về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa năm 2005 của UNESCO

3 Xuân Trường: “2024 - Năm khởi sắc của du lịch Việt Nam”, https://bvhttdl.gov.vn/2024-nam-khoi-sac-cua-du-lich-viet-nam-20250102081702859.htm

⁴ Số liệu của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, 2018

⁵ https://cucthongkehanoi.gso.gov.vn/nien-giam-thong-ke/9

⁷. Nguyễn Văn Phong, Phát triển ngành công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô Hà Nội, https://tuyengiao.vn/phat-trien-nganh-cong-nghiep-van-hoa-tren-dia-ban-thu-do-ha-noi-152627

⁸ Tên viết tắt: Mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO

⁹ Số liệu của Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội, 2022

¹⁰ Số liệu của Sở Du lịch Hà Nội

¹¹ Số liệu Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội, 2024

¹² Tham khảo: Báo cáo nhiệm kỳ của Thành phố thiết kế sáng tạo Hà Nội trong mạng lưới UCCN (2019-2023)

¹³ Số liệu của Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội, 2022

¹⁴ Khảo sát của tác giả và nhóm nghiên cứu năm 2017, 2018