Non nước Đồ Sơn - miền cổ tích, di sản biển đặc sắc

Truyền thuyết dân gian miền biển

Bán đảo Đồ Sơn là vùng đất cổ, tích tụ trầm tích văn hóa lâu đời, nơi mỗi một ngọn núi, một thắng tích đều chứa đựng trong lòng truyền thuyết, huyền tích đậm chất dân gian miền biển.

Đồ Sơn với dãy núi rồng gồm 9 ngọn nhấp nhô, uốn lượn, nối liền nhau cùng vươn về phía đảo Hòn Dấu như thể tranh nhau một viên ngọc bích, đã khoác lên mình huyền tích “Cửu long tranh châu” (Chín con rồng tranh ngọc).

Trong dãy núi rồng này, ngọn thứ 10 lại tách ra trở thành núi Độc. Người Đồ Sơn từ lâu đã truyền câu ca: “Chín con theo mẹ ròng ròng/ Còn một con út ra lòng bất nhân/ Đông kia núi Độc phản thân/ Tây kia núi Mẫu mấy lần đón con”.

Người xưa đã khéo dùng hình sông, thế núi để lồng vào răn dạy con cháu về đạo lý làm người, phải biết thương yêu, đùm bọc, đoàn kết gắn bó cộng đồng trước biển khơi.

Dưới chân núi Độc lưu truyền một câu chuyện oan khuất của người con gái họ Đào, tên Hương. Người nàng luôn tỏa ra mùi hương thơm ngát và tiếng hát ngân vang giữa núi rừng, biển cả đã làm xiêu lòng Chúa Trịnh Giang.

Sau cuộc gặp gỡ định mệnh ấy, nàng mang thai, song Chúa lỡ hẹn, không đón nàng vào cung. Với hủ tục hà khắc của chế độ phong kiến lúc bấy giờ, nàng Hương đã bị dìm chết tại góc biển dưới chân núi Độc.

Biết tin, Chúa Trịnh vô cùng hối hận, liền cho lập đàn giải oan và xây dựng đền thờ nàng ngay dưới chân núi Độc. Đến thời nhà Nguyễn, Vua Tự Đức khi về thăm nơi đây đã ban sắc phong cho nàng là “Đông Nhạc Đế Bà - Trịnh Chúa phu nhân”.

Từ đó, người dân quen gọi đền là đền Bà Đế. Ngày nay, đền Bà Đế Hải Phòng là chốn linh thiêng nổi tiếng, gắn với câu chuyện về nỗi oan khuất và phẩm hạnh trong trắng của người con gái họ Đào.

Ở Đồ Sơn, núi Tháp, còn gọi là Mẫu Sơn hay Ngọc Long, nổi tiếng với tháp Tường Long - công trình kiến trúc Phật giáo được xây dựng dưới triều Vua Lý Thánh Tông.

Nơi đây, người dân vạn chài vẫn mãi kể cho con cháu những truyền thuyết liên quan đến “bàn cờ Tiên” trên đỉnh Mẫu Sơn. Tương truyền, vào những đêm trăng thanh gió mát, các vị tiên ông cưỡi hạc xuống trần, cùng nhau thưởng nguyệt, đánh cờ và nghe các tiên nữ múa hát.

Dưới chân núi Tháp, ngay cạnh suối Rồng là đền thờ Long Sơn hay còn gọi là đền Cô Chín suối Rồng. Cô Chín là vị thánh cô trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ.

Theo sự tích dân gian: xưa có người con gái xinh đẹp tên là Cô Chín, sinh ra trong một gia đình giàu sang quyền quý. Một ngày nọ, tiết trời đẹp, Cô Chín cho người dong thuyền du ngoạn trên biển. Khi qua vùng biển gần làng Ngọc Tuyền (nay là Ngọc Xuyên) thì giông bão nổi lên, thuyền bị đắm.

Sau đó, gia đình Cô Chín đi tìm, đến khu vực suối Rồng ngày nay, thấy khăn đai, xiêm áo của Cô vắt trên vách đá. Khi lấy lên, từ khe đá bỗng tuôn trào dòng nước trong lành, mát ngọt. Cho là điềm linh ứng, dân làng lập đền thờ Cô Chín, cầu mong Cô phù hộ bình an, mạnh khỏe.

Ở Đồ Sơn còn có một truyền thuyết gắn liền với nguồn gốc dân vạn chài và việc khai sơn phá thạch, lập làng trên bán đảo Đồ Sơn. Thuở mới khai sinh, lập địa, có 12 vị tiên công tìm đến đây lập nghiệp.

Sáu vị chuyên sống về nghề nông, thấy nơi đây toàn núi sông, biển cả đã thốt lên: “Ở đây ăn lợi lộc gì/ Lộc sung thì chát, lộc si thì già”. Sáu vị ấy bỏ đi, còn 6 vị chuyên nghề chài lưới lại hết sức vui mừng: “Ở đây vui thú non tiên/ Ngày ngày đánh cá kiếm tiền nuôi nhau”.

Sáu vị Tiên công được tôn là thủy tổ của 6 dòng họ lâu đời ở Đồ Sơn. Từ những cư dân đầu tiên sống bằng nghề chài lưới, người dân từ nhiều nơi dần hội tụ về đây, cùng khai hoang, lập ấp, dựng làng.

Theo thời gian, vùng biển Đồ Sơn hình thành bát vạn: Vạn Lê, Vạn Bún, Vạn Hương, Vạn Lẻ, Vạn Ngang, Vạn Tác, Vạn Thủ và Vạn Hoa. Trong nếp sống ấy, đàn ông dong buồm ra khơi đánh cá, còn phụ nữ đảm đương việc đồng áng, buôn bán hải sản, vun vén cuộc sống gia đình.

Những truyền thuyết, sự tích gắn với việc hình thành vùng đất và con người Đồ Sơn thực sự là những trầm tích văn hóa nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách và khí chí của người dân vùng biển nơi đây.

Từ con đường Phật giáo đến bảo tháp nghìn năm trên bờ Biển Đông

Một số nhà nghiên cứu cho rằng những năm đầu công nguyên, Đồ Sơn là cửa ngõ đón tiếp các thương thuyền và các tăng ni Phật tử thuộc dòng Tiểu thừa đến làm ăn, buôn bán và hoằng dương Phật pháp ở đất Giao Châu.

Từ Đồ Sơn, ngược theo các dòng sông để đến với trung tâm Luy Lâu (Bắc Ninh), phủ Tống Bình (Hà Nội) rất thuận lợi. Đó có thể là con đường du nhập Phật giáo vào Việt Nam. Truyền thuyết ở vùng Đồ Sơn cho rằng, nhà sư Bần ở xứ Thiên Trúc (Ấn Độ) đã đến Đồ Sơn hoằng dương Phật pháp và lập nên chùa Hang (Cốc tự).

Những vết tích của Phật giáo nơi đây hơn 2.000 năm trước chỉ còn đọng lại trong truyền thuyết, những câu chuyện kể và trong bài thơ “Tìm cảnh u huyền ở hang Phật tích” của Hương cống thời Hậu Lê - Miễn Trai Hoàng Văn Hoàn: “Truyền ngôn Phật tích ở Linh San/ May được già thôn mới bảo ban/ Cửa động nông sâu đường cổ rậm/ Chữ đề đậm nhạt vết rêu lan...”.

Dấu tích quá khứ còn lưu lại đến nay là chùa Hang, nằm sâu trong lòng núi với hang đá dài hơn 20m. Bài thơ vịnh chùa từng khắc trên vách hang nay đã phai mất theo thời gian. Năm 2002, ngôi cổ tự được tôn tạo, hồi sinh.

Cũng ở vùng biển này, gần 1.000 năm trước xuất hiện một công trình Phật giáo nguy nga đồ sộ, đó là tháp Tường Long. Trải qua gần 1.000 năm, hiện tháp chỉ còn là phế tích (móng tháp). Nhưng căn cứ vào kết quả khai quật, tư liệu trong thư tịch cổ, giúp chúng ta có một cái nhìn ban đầu về tháp Tường Long.

Đây là ngôi bảo tháp thờ Phật, cao trên 30m, với 13 tầng. Tháp Tường Long, một đại danh lam kiêm hành cung, là nơi Vua ngự khi đi tuần thú. Ngoài chức năng thờ Phật, tháp còn khẳng định quyền lực và sự hiện diện của Vương triều Lý tại vùng biên ải phía Đông.

Không chỉ vậy, tháp Tường Long còn đóng vai trò là tiền đồn, một pháo đài án ngữ, canh phòng, bảo vệ toàn bộ vùng ven biển phía Đông Bắc của quốc gia Đại Việt.

Lễ hội giàu bản sắc văn hóa biển

Đồ Sơn không chỉ nổi tiếng với những bãi biển đẹp mà còn lưu giữ nhiều lễ hội đặc sắc, tưởng nhớ các anh hùng dân tộc, bậc thánh nhân có công đánh giặc, giữ nước và khai lập làng. Trong số đó, lễ hội đảo Dấu và lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là 2 lễ hội tiêu biểu, mang đậm bản sắc văn hóa của vùng cửa biển này.

Hội chọi trâu diễn ra vào ngày mồng 9 tháng 8 âm lịch hằng năm. Theo các nguồn sử liệu, lễ hội chọi trâu có từ lâu đời. Sách “Đại Nam nhất thống chí” triều Nguyễn cho biết: “Tổng Đồ Sơn tế thần có tục chọi trâu”.

Sách cho biết thêm: “Tương truyền có người bản thổ đêm đi qua dưới đền thấy hai con trâu chọi, nên hàng năm lấy ngày mồng Chín tháng Tám có tục chọi trâu để tế thần”.

Nguồn gốc thờ thần Điểm Tước không chỉ được ghi trong sử sách, mà còn được lưu truyền trong dân gian. Xưa kia, người dân Đồ Sơn sống chủ yếu bằng nghề chài lưới.

Một ngày nọ, thủy quái xuất hiện, hoành hành vùng biển, bắt ngư dân mỗi tháng phải dâng một “thiện nam” tại Vụng Mát để tế lễ. Bất lực trước sự hung dữ của thủy quái, người dân chỉ biết cầu thần, khấn Phật cứu giúp.

Một đêm hè giông bão, thủy quái bị giết, xác dạt vào bãi biển dưới mỏm Nghè, chân núi Ngọc. Trên đầu và cổ thủy quái có nhiều vết cào xước, trông như dấu chân của một loài chim lớn. Ghi nhớ ơn thần linh đã ra tay cứu giúp, người Đồ Sơn lập đền thờ, nhưng lại không biết duệ hiệu của thần.

Trong lễ cúng, ngoài những lễ vật truyền thống, họ còn dâng một mâm bột gạo. Sáng hôm sau, trên mâm bột xuất hiện dấu chân chim. Người dân tin rằng thần đã ngầm báo cho họ biết thần hiệu của mình là Điểm Tước, nghĩa là “vết chân chim”.

Như vậy, hội chọi trâu và lễ hiến sinh trâu chọi cúng thần Điểm Tước đại vương là hành động tạ ơn đối với vị thần đã bảo trợ cho người dân vùng biển Đồ Sơn.

Tục lệ chọi trâu Đồ Sơn có lẽ là tàn dư của lễ hội trăng tháng tám. Hình ảnh sừng trâu gợi lên hình ảnh trăng lưỡi liềm. Trăng với thủy triều và trâu nước có liên quan đến thời tiết, con nước.

Chọi trâu hằng năm trong lễ hội trăng tháng tám ở vùng non nước Đồ Sơn là biểu tượng của xung lực vũ trụ, để tái vận hành, tiếp sức sinh sôi nguồn xung lực/ sinh lực của trời - đất - con người và biển cả.

Ở Đồ Sơn còn bảo tồn, thực hành một lễ hội cũng gắn liền với biển cả là lễ hội đảo Dấu. Trên đảo hiển hiện một công trình văn hóa tâm linh là đền thờ Nam Hải thần vương.

Theo truyền thuyết dân gian vùng biển Đồ Sơn, sau trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288 đánh tan quân Nguyên - Mông, một đêm trăng sáng, dân vạn chài phát hiện thi thể một vị võ tướng mặc giáp trụ, không còn đầu, trôi dạt vào đảo.

Họ vớt lên bờ, định hôm sau mai táng, nào ngờ sáng ra, thi thể đã được mối đùn thành ngôi mộ lớn. Cho đây là sự lạ, linh thiêng, người dân sửa sang phần mộ và lập đền thờ.

Cũng theo truyền ngôn, đến thời Hậu Lê (thế kỷ XVII - XVIII), Vua Lê kinh lý vùng biển Đồ Sơn, nghỉ đêm trên đảo Dấu, nằm mơ thấy một ông già tóc bạc xưng là thần đảo.

Vua bừng tỉnh phán rằng nếu là thần linh hãy ứng báo. Dứt lời, một con cá to nhảy lên thuyền rồng. Thấy ứng nghiệm, vua phong cho ngài là Lão đảo đại thần vương/ Nam Hải đại thần vương.

Để tưởng nhớ công ơn của vị thần biển, người dân Đồ Sơn từ hàng trăm năm nay vẫn tổ chức lễ hội đảo Dấu từ ngày mồng 1 đến ngày mồng 9 tháng 2 âm lịch hằng năm.

Phần lễ với nghi thức rước đèn và thả thuyền mã về đêm trang trọng, linh thiêng mang đầy màu sắc văn hóa truyền thống vùng biển. Phần hội với chương trình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã tạo nên không khí tưng bừng náo nhiệt.

Non nước Đồ Sơn không chỉ là danh thắng, khu du lịch nghỉ dưỡng quốc tế mà nơi đây còn là miền di sản lưu giữ, thực hành những giá trị văn hóa biển đặc sắc, hiếm có cuốn hút, mời gọi du khách muôn phương về với vùng biển mặn mòi “ăn sóng nói gió” này./.