Nơi núi đồi và thảo nguyên hát tình ca du mục
Sau khoảng 6 giờ bay thẳng từ Hà Nội, Almaty - cố đô của Kazakhstan - hiện ra trong tiết thu vàng ngọc. Tôi lặng người và đắm mình vào hành trình rong ruổi trên mảnh đất của “Con đường tơ lụa”, của “núi đồi và thảo nguyên” cùng hồi ức xao xuyến bởi áng văn bất hủ mà Chyngyz T. Aitmatov đã viết.

Khác lạ và kỳ vĩ
Almaty, tiếng Kazakh cổ nghĩa là “thành phố vườn táo”. Các nghiên cứu thực vật học chỉ ra rằng: vùng núi Alatau bao quanh Almaty là cái nôi của mọi giống táo thuần hóa trên thế giới. Nơi đây vẫn còn những rừng táo hoang sơ có tuổi đời ngàn năm. Và vì thế, trái táo đã trở thành biểu tượng của Almaty.
Có rất nhiều sự “đặc sắc” ở Almaty. Đó là hệ thống hơn 100 công viên với hơn 8.000ha không gian xanh. Mỗi công viên như một thiên chuyện, kể về những danh nhân, nhà văn hóa hay trang sử Kazakhstan cùng Chiến tranh vệ quốc vĩ đại thời Liên bang Xô Viết. Còn cảnh sắc thì độc đáo với sự pha trộn của hệ thực vật cùng nét văn hóa, lịch sử đa dạng.
Cách nhau một cung đường, một con phố, chúng tôi đã như lạc từ Á sang Âu. Và có lẽ ít ai biết rằng, “thành phố vàng” như từng bị lãng quên này sở hữu hệ thống tàu điện ngầm với không gian như thể “bảo tàng nghệ thuật” dưới lòng đất.
Almaty Metro vận hành 11 ga trên một tuyến duy nhất từ Đông sang Tây, mới mở cửa năm 2011, sau gần 2 thập niên trì hoãn thi công. Đây là một trong những hệ thống tàu điện ngầm trẻ và sâu nhất thế giới, kết hợp sự bề thế của thời Xô Viết, cùng bản sắc Kazakhstan đương đại.
Chẳng hạn, ga Almaty bao phủ bởi những chùm đèn hiện đại, điểm nhấn là tranh kính màu hình cây táo cách điệu trên nền dãy Thiên Sơn..., thì ga Baikonur - tên một sân bay vũ trụ nổi tiếng - tạo cảm giác như trong con tàu vũ trụ với các tấm ốp kim loại xanh lam và bạc, cùng màn hình video lớn phát hình ảnh các vụ phóng tên lửa.
Và bạn biết không, Baikonur chính là nơi vệ tinh nhân tạo đầu tiên của thế giới - Sputnik1 được phóng thành công vào ngày 4-10-1957, khởi đầu kỷ nguyên chinh phục không gian. Y. Gagarin - người đầu tiên bay vào vũ trụ - đã được đặt tên một tuyến phố chính tại Almaty.
Dân số và sắc tộc tại Almaty nói riêng và Kazakhstan rất đa dạng, với sự pha trộn mạnh mẽ các nét gốc Mông Cổ, Trung Quốc, Nga, Ba Tư và cả Ấn Độ. Có lẽ vì thế mà một tài xế ở Almaty, tóc vàng mắt xanh đặc trưng của sắc tộc Nga đã tự hào tuyên bố: “chúng tôi, người Kazakh, mới là hậu duệ chính tông của Thành Cát Tư Hãn”.
Tại xứ sở hơn 2,7 triệu ki-lô-mét vuông này (gấp hơn 8 lần Việt Nam), Kazakhstan chỉ có hơn 20 triệu dân (bằng khoảng 20% dân số Việt Nam) và GDP đầu người năm 2025 đạt gần 15.000 USD (gấp gần 3 lần Việt Nam).
Có nền kinh tế lớn nhất Trung Á, Kazakhstan đang thực hiện chính sách khuyến sinh: trợ cấp từng lần sinh con và lên đến 2.000 USD trợ cấp khi sinh con thứ tư trở đi. Cùng với đó, Kazakhstan duy trì trợ cấp chăm sóc trẻ hằng tháng, miễn phí giáo dục phổ thông và y tế cho đến khi trẻ 18 tháng tuổi.
Nếu nội đô Almaty là sự thịnh vượng thì vừa ra khỏi thành phố, bạn đã hòa mình vào ngút ngàn thảo nguyên. Chiếm tới 1/3 diện tích, thảo nguyên Kazakhstan trải dài hơn 2.200km.
Nếu như trải nghiệm Ai Cập, bạn sẽ thấy mênh mông cát; còn ở Kazakhstan, đó là mênh mông thảo nguyên khô vào mùa thu, mùa đông, với nhiệt độ ghi nhận âm hơn 500C, và bát ngát cỏ hoa vào mùa xuân, mùa hè với nhiệt độ ghi nhận khoảng 500C.

Thảo nguyên Kazakhstan có những hẻm núi và hồ nước hùng vĩ và đẹp đẽ như bồng lai. Đó là hẻm Charyn, cách Almaty 3 giờ di chuyển ô tô cao tốc và được mệnh danh là “Grand Canyon” Trung Á (tương tự di sản thế giới “Hẻm núi lớn” của Mỹ).
Charyn gồm 5 hẻm núi trải dài 2,5km, do sông Charyn bào mòn sâu khoảng 300m vào lòng đất. Trầm tích nơi đây có niên đại khoảng 12 triệu năm, với những vách đá và đỉnh nhọn liên tục biến đổi sắc đỏ, vàng, trắng dưới tác động của mưa, gió bụi và xói mòn.
Cùng với Charyn còn có nhiều hẻm núi mang vẻ đẹp ban sơ và ấn tượng khác như hẻm núi Đen, hẻm núi “thành phố linh hồn”,... đầy siêu thực và mê hoặc. Chính sự đồ sộ và tạo hình độc đáo của Charyn khiến nơi đây được vinh danh là hẻm núi tự nhiên lớn thứ hai thế giới.
Sánh vai với những hẻm núi khổng lồ, những đỉnh cao hùng vĩ là hệ thống hồ tự nhiên trong trẻo có nguồn nước chủ yếu là từ băng, tuyết tan ra. Bên bạt ngàn vân sam, hồ Kaindy nằm lưng chừng núi.
Có 3 cách thăm hồ gồm đi bộ, cưỡi ngựa hoặc ngồi ô tô leo núi chuyên dụng. Hồ được hình thành tự nhiên vào năm 1911, sau trận động đất gây ra hố sụt khổng lồ. Giữa làn nước xanh ngọc, những cây vân sam như những cây giáo nhọn chực phóng vút lên bầu trời.
Cùng với Kaindy, cách làng Saty chừng 10km, hệ thống hồ Kolsai được ví là “những viên ngọc của Thiên Sơn” gồm Kolsai thượng - trung - hạ ở độ cao lần lượt khoảng 1.870m, 2.250m và 2.650m so với mực nước biển.
Là vùng đất có hệ sinh thái động vật và thực vật đa dạng, nơi đây sở hữu 12 loài quý hiếm trong đó có loài báo tuyết - biểu tượng của Kazakhstan. Vì lẽ ấy, 72% diện tích Kolsai nằm trong Khu Bảo tồn Sinh quyển thế giới.
Hành trình du mục
Rời Almaty, chúng tôi đến cửa khẩu Korday để bắt đầu hành trình trên đất Kyrgyzstan. Tôi biết rằng từ lúc này, trong tôi có 2 chuyến du ngoạn: một là hành trình rong ruổi của chân đi, mắt thấy, tay chạm..., và hai là hành trình của cảm xúc và mộng tưởng.
Những cái tên Thiên Sơn, hồ Issyk-Kul cùng “Chuyện núi đồi và thảo nguyên” của đại văn hào Aitmatov chiếm trọn tâm hồn và trái tim tôi.
Sao lại là Thiên Sơn? Vì Thiên Sơn hùng vĩ chiếm tới 80% lãnh thổ Kyrgyzstan. Hãy hình dung thế này: thảo nguyên bất tận bất chợt gồ lên gân guốc, lớp lớp xô dồn và đổ đống và ụn đầy thành dãy Thiên Sơn dài 2.900km mà cao nhất là đỉnh Chiến Thắng ở độ cao 7.439m so với mực nước biển.
Sao lại là Issyk-Kul? Vì Issyk-Kul là hồ nước mặn lớn thứ 2 thế giới (sau hồ Titicaca ở Nam Mỹ), nằm ở độ cao 1.067m so với mực nước biển với chiều dài gần 200km và rộng gần 60km, sâu tối đa 668m.
Độc đáo hơn nữa là dù ở độ cao với xung quanh là Thiên Sơn tuyết phủ, hồ không bao giờ đóng băng vì nghĩa của Issyk-Kul chính là “hồ nước ấm”. Nhưng hơn hết, Thiên Sơn và Issyk-Kul là biểu tượng thiên nhiên của Kyrgyzstan và của cả những áng văn về tình yêu của đại văn hào Aitmatov mà điển hình là tập “Chuyện núi đồi và thảo nguyên”.
Trong những ngày rong ruổi trên miền đất du mục này, chúng tôi đã đến thăm nhiều hẻm núi kỳ thú. Kyrgyzstan sở hữu hệ thống hẻm núi đa dạng như “hẻm núi cổ tích” - “Fairy Tale Canyon” với sống núi trông như sống lưng rồng có những “chiếc vây đỏ rực” là vách đá bao quanh; hẻm “bảy con bò đực” với chuỗi vách đá như 7 con bò canh giữ thung lũng.
Bên cạnh đó, Thiên Sơn còn kiến tạo rất nhiều đỉnh núi tuyết trắng cùng nhiều thác nước và hồ nước. Chính vẻ đẹp và ý nghĩa biểu tượng này mà Kyrgyzstan được ví như “Thụy Sĩ của Trung Á”.
Cách Thủ đô Bishkek gần 80km, kỳ quan đầu tiên chúng tôi đến thăm là tháp Burana, tàn tích của kinh thành cổ Balasagun, xây dựng từ thế kỷ X - XII nằm trên “Con đường tơ lụa”.
Theo các di chỉ, Burana từng là “hải đăng đất liền”, với ngọn lửa lớn thắp sáng đêm đêm để định hướng cho các đoàn lữ hành đi qua sa mạc và thung lũng sương mù. Tài xế kiêm hướng dẫn viên của chúng tôi là một thanh niên 21 tuổi, tên là Sultan - tước hiệu Quốc vương Hồi giáo.
Và theo vị “Quốc vương” trẻ tuổi này, Burana còn là di tích của tình yêu thương bi thiết. Vào thời xa xưa, vị Khan (vua) quyền lực của vùng đất này có một công chúa xinh đẹp.
Song, số phận của công chúa lại được dự báo là “bị nhện độc cắn chết đúng năm 18 tuổi”. Để bảo vệ con, Khan cho xây tháp cao, cách ly công chúa với thế giới bên ngoài.
Vào sinh nhật thứ 18 của công chúa, Khan hân hoan mang giỏ hoa quả tươi để mừng con thoát khỏi lời nguyền. Song thật bất ngờ, con nhện độc trong giỏ hoa quả do chính Khan mang đến đã cắn công chúa.
Tiếng khóc nấc vì giận dữ chính mình của Khan đã gây chấn động, khiến nửa trên tòa tháp sụp đổ. Không biết do động đất hay do tiếng khóc mà nguyên bản Burana cao 45m đã chỉ còn 25m như ngày nay.
Và thật thỏa ước khi chạm tay vào Issyk-Kul, được mê lịm trong ánh hoàng hôn cùng những đợt sóng xô bờ sỏi bên hồ nước này. Rồi cái đêm trong căn lều yurt truyền thống của dân du mục, tôi đã bước ra, hòa mình vào sương đêm và ngửa mặt. Tưởng như khi ấy, trên mặt đất chỉ có mình tôi còn trên bao la chỉ có dày đặc sao trời.
Tôi tự hỏi mình: lần gần nhất, tôi được ngắm dải ngân hà với ngàn vạn sao sa là khi nào thế? Khi bình minh lên, tôi choàng tỉnh giấc. Trên mái vòm lều yurt được thêu quốc kỳ và bao bọc bởi hình Mặt trời vàng 40 tia nắng, tượng trưng cho 40 bộ tộc cổ xưa.
Sẽ rất thiếu sót nếu đến Kyrgyzstan mà lại bỏ qua bảo tàng của đại văn hào Aitmatov. Tưởng như đã kém may mắn, chúng tôi đã bị từ chối vì... không đặt vé trước.
Vừa là “tư gia” vừa nằm trong khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, “Bảo tàng Aitmatov” chỉ đón những đoàn khách đã đặt mua vé và được chấp thuận bởi người thân nhà văn và cũng là người quản lý bảo tàng. Tuy nhiên với những nỗ lực hết mình, chúng tôi đã được đón tiếp nồng hậu.
Và như “thấy được” tình yêu lớn của chúng tôi dành cho Aitmatov, ông Asan Akhmatov - cháu gọi Aitmatov bằng cậu - đã đích thân hướng dẫn, miễn phí tham quan, cùng chụp ảnh lưu niệm và hứa kết nối để gửi phim về Aitmatov trình chiếu tại Việt Nam.
Thật vui khi ánh mắt chạm đến tập “Chuyện núi đồi và thảo nguyên” tiếng Việt nằm trên giá cùng với những tập sách được dịch ra hàng trăm ngôn ngữ trên thế giới.
Mà cũng cần kể thêm rằng: rất nhiều người thuộc 2 quốc gia này đã hỏi thăm chúng tôi về Đà Nẵng, Nha Trang và Phú Quốc... Nhiều người cho biết đã từng đến một trong những địa danh này, còn số khác thì có kế hoạch đến Việt Nam vào mùa hè tới. Vậy là Trung Á và Việt Nam đã xích lại gần nhau./.
