Những giải pháp góp phần cung cấp nền tảng, tầm nhìn cho việc tiếp tục thúc đẩy tư duy và hành động đột phá cho sự phát triển giá trị văn hóa biển đảo Quảng Ninh

Những nét chính trong văn hóa biển đảo Quảng Ninh

Tín ngưỡng, phong tục, lễ hội truyền thống

Quảng Ninh có đường bờ biển dài trên 250km, không gian biển rộng lớn với hơn 2.000 hòn đảo, là môi trường để hình thành nền văn hóa biển đảo đặc sắc, đa dạng, đồng thời là điều kiện, cơ hội tốt để Quảng Ninh phát triển kinh tế biển bền vững. Dọc theo bờ biển Việt Nam nói chung và Quảng Ninh nói riêng là hệ thống “cột mốc văn hóa” như đền, lăng, đình, vạn... nơi cộng đồng ngư dân vạn chài thực hành các biểu hiện văn hóa liên quan tới tín ngưỡng biển, được cụ thể hóa thành các lễ hội với hạt nhân tâm linh là các vị thần biển, được cộng đồng người dân vạn chài tổ chức và diễn xướng để tưởng nhớ và bày tỏ sự tri ân đối với vị thần biển của họ. Các hoạt động tín ngưỡng của cư dân vùng biển, đảo Quảng Ninh là cách thức để nhân dân bày tỏ lòng tri ân với các anh hùng của địa phương, của dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử.

Văn hóa sinh thái và môi trường biển, đảo

Là cửa ngõ thông ra biển của miền Tây Nam và Đông Nam Trung Quốc, Vịnh Bắc Bộ, mà tâm điểm là thương cảng Vân Đồn của Đại Việt xưa được coi là tuyến giao thương chính yếu, là địa bàn chuyển nối giữa lục địa với đại dương. Mũi Sa Vĩ thuộc địa phận phường Trà Cổ, thành phố Móng Cái - điểm đánh dấu địa đầu cực Đông Bắc của đất nước; Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đảo Cô Tô là những “cột mốc văn hóa” trường tồn, là “cột mốc chủ quyền” của Việt Nam trên vùng biển, đảo. Với những tiềm năng và lợi thế trên, Quảng Ninh có nhiều điều kiện thuận lợi thu hút nguồn lực, từng bước phát triển kinh tế biển, đảo.

Văn hóa sản xuất trong môi trường biển, đảo

Nghề thủ công truyền thống gắn với biển, phục vụ sinh kế trên biển của người dân vạn chài được hình thành từ các tri thức bản địa về chế tạo công cụ, ngư cụ sử dụng trong đánh bắt thủy hải sản và phương tiện di chuyển, giao thương trên biển. Bên cạnh đó, các nghề thủ công truyền thống gắn với biển còn được hình thành từ tri thức dân gian về bảo quản và chế biến hải sản để bảo đảm sự sinh tồn của ngư dân sau mỗi mùa biển.

Cư dân vùng biển Đông Bắc là nét “gạch nối” trong quá trình phát triển từ đất liền tiến ra biển. Ngoài những cư dân ra biển do áp lực dân số ở đồng bằng thì có không ít người ra biển với mục đích trấn giữ biên ải của Tổ quốc. Đối với các làng biển, ngư dân xây nhà không cao nhưng vững chãi để chống chọi với gió bão. Trong các thị tứ đã hình thành các dãy nhà cao tầng, tạo nên dãy phố hòa hợp với thiên nhiên. Cư dân vùng biển đảo Đông Bắc vừa có chất “ăn sóng nói gió”, lại vừa có cái tinh tế thanh cao của người miền Bắc. Khí chất của con người miền biển Quảng Ninh đa số đều hào sảng mạnh mẽ, chất phác, chịu khó, luôn đoàn kết cùng nhau chống chọi lại thiên tai bão gió để xây dựng làng biển.

Đột phá trong phát huy giá trị văn hóa biển, đảo của tỉnh Quảng Ninh

Sau gần 5 năm thực hiện Nghị quyết số 11-NQ/TW, ngày 9-3-2018, của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, công tác bảo tồn, phát huy giá trị nền văn hóa có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Trong đó, phát triển kinh tế biển có những kết quả tích cực, đóng góp quyết định cho tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh. Tỉnh chú trọng công tác quy hoạch tổng thể và quy hoạch chi tiết các khu, khu vui chơi giải trí, cơ sở dịch vụ du lịch, mời gọi các doanh nghiệp đầu tư vào các khu du lịch biển đảo.

Ngành du lịch có bước tiến quan trọng, diện mạo được thay đổi nhanh chóng. Đầu tư cho kết cấu hạ tầng ven biển, thúc đẩy phát triển kinh tế biển của tỉnh được tăng cường. Cơ sở vật chất phục vụ du lịch ngày càng hoàn thiện, có sức hút lớn với du khách trong và ngoài nước. Trong tổng lượng khách du lịch đến Quảng Ninh có khoảng 70% số khách tham gia các tour, tuyến biển, đảo. Điều đó cho thấy, du lịch biển, đảo đang chiếm ưu thế để trở thành ngành kinh tế biển nhiều tiềm năng. Nói đến du lịch biển đảo của Quảng Ninh không thể không nhắc tới trung tâm du lịch Hạ Long - nơi sở hữu kỳ quan thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long cùng nhiều bãi tắm đẹp như: Bãi Cháy, Tuần Châu và một số bãi tắm trên Vịnh như Ti Tốp, Soi Sim... Bãi tắm Hòn Gai cùng với đường bao biển Trần Quốc Nghiễn sẽ hình thành điểm đến ngắm cảnh Vịnh Hạ Long vô cùng hấp dẫn, tạo thêm một điểm nhấn ấn tượng cho thành phố bên bờ di sản. Quảng Ninh đã và đang mở rộng phát triển, hình thành các sản phẩm du lịch mới ra các tuyến đảo như Vân Đồn, Cô Tô, Vịnh Bái Tử Long, Cái Chiên. Các sản phẩm du lịch đặc thù từ văn hóa biển như: một ngày làm ngư dân trên biển vịnh Hạ Long; khám phá đảo Quan Lạn (Vân Đồn); hành trình biển đảo quê hương ở Cô Tô; trải nghiệm làng chài ven biển; các lễ hội truyền thống tại Trà Cổ, Vạn Ninh (thành phố Móng Cái)... đều rất được yêu thích, hoàn toàn là lợi thế khi hướng đến thị trường cao cấp, chất lượng cao.

Thúc đẩy tư duy và hành động đột phá nhằm phát triển văn hóa biển, đảo của tỉnh Quảng Ninh

Trong thời gian tới, để góp phần cung cấp nền tảng, tầm nhìn cho việc tiếp tục thúc đẩy tư duy và hành động đột phá vào sự phát triển giá trị văn hóa biển, đảo Quảng Ninh, cần tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau đây:

Đối với tỉnh Quảng Ninh

Thứ nhất, phát huy hơn nữa vai trò của bản sắc văn hóa Quảng Ninh trong xây dựng, phát triển tỉnh Quảng Ninh phồn vinh, hạnh phúc; triển khai thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp phát triển văn hóa, con người trong các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh. Bám sát những chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước trong việc bảo tồn, phát huy vốn văn hóa biển, đảo, trong đó có công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch bền vững, tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo.

Thứ hai, để phát triển du lịch biển, đảo bền vững, cần nhanh chóng đầu tư cho du lịch biển. Tổ chức không gian phân vùng sử dụng phù hợp, cả ở cấp độ quốc gia, vùng, tỉnh và điểm đến. Mặt khác, cần chú trọng vấn đề phân kỳ phát triển, phù hợp với sức phát triển của thị trường, dành cho những định hướng, ý tưởng mới trong tương lai. Trong quá trình định hướng đầu tư, cần dành ngân sách cho bảo vệ môi trường, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Cộng đồng dân cư ven biển cũng phải được tham gia làm du lịch và có lợi ích thiết thực để chung tay bảo tồn văn hóa bản địa. Mỗi địa phương cần xây dựng sản phẩm có tính đặc thù riêng, tạo điểm nhấn lâu dài. Trên cơ sở những tài nguyên này, cần nghiên cứu để có những điểm nhấn riêng trong phát triển du lịch biển.

Thứ ba, giải pháp về xã hội hóa. Chính quyền và các nhà quản lý cơ sở cần mở rộng quan hệ với các đối tác, các cấp lãnh đạo trong việc tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng các dự án, công trình về kinh tế, du lịch biển. Đồng thời tích cực, chủ động huy động các nguồn lực từ các doanh nghiệp có kinh nghiệm, năng lực tài chính và ý tưởng đầu tư đồng bộ hệ thống cảng biển, hậu cần logistics, kinh doanh đa loại hình dịch vụ theo chuỗi đạt chuẩn quốc tế. Tiếp tục triển khai các giải pháp quảng bá thương hiệu, định vị thương hiệu hệ thống cảng biển Quảng Ninh đến các hãng tàu lớn, các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ cảng biển trên thế giới. Qua đó, tăng tốc phát triển từng ngành, lĩnh vực kinh tế biển một cách cụ thể, đóng góp chung cho tăng trưởng kinh tế của tỉnh theo hướng bền vững.

Đối với Trung ương

Một là, giải pháp đối với bộ máy chính quyền các cấp: Cần kiện toàn và hoàn thiện bộ khung pháp lý về biển, đảo phù hợp với Công ước của Liên hiệp quốc về Luật Biển năm 1982. Rà soát, bổ sung, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về chính sách đối với các giá trị văn hóa biển, trong đó có chính sách bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa lễ hội, tín ngưỡng, phong tục, bảo tồn, phát huy bản sắc truyền thống văn hóa biển cho phù hợp. Chú trọng phát triển các thiết chế văn hóa cho cộng đồng dân cư biển và ven biển; phát huy bản sắc, giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc, tri thức tốt đẹp trong ứng xử với biển, coi đây là nền tảng quan trọng để xây dựng văn hóa biển. Từng bước nâng cao nhận thức của cán bộ cơ sở về phương pháp bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa biển đảo. Xây dựng quy hoạch chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa biển, đảo của vùng Đông Bắc phù hợp với quy hoạch chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa biển, đảo của cả nước.

Hai là, giải pháp kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước.

Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức, tạo đồng thuận trong toàn xã hội về phát triển kinh tế biển bền vững; đồng thời, nhanh chóng triển khai Quyết định số 729/QĐ-TTg, ngày 16-6-2022, của Thủ tướng Chính phủ, “Về việc phê duyệt Chương trình truyền thông về biển và đại dương đến năm 2030” nhằm đổi mới tư duy về phát triển kinh tế biển xanh. Định vị, bảo tồn và kiến thiết kết cấu hạ tầng, bảo đảm cảnh quan di tích, cần có chương trình văn hóa quốc gia đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa biển đảo. Đối với các địa phương có biển, đảo, cần có các bước điều tra, rà soát về thực trạng văn hóa biển, đảo theo một khung chung của cơ quan chức năng.

***

Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XV đưa “Thiên nhiên tươi đẹp” trở thành một giá trị mới, giá trị đứng đầu tiên trong hệ giá trị của tỉnh. Đây chính là giá trị khác biệt, cơ hội nổi trội, động lực phát triển đặc biệt của tỉnh. Phát huy lợi thế đưa Quảng Ninh sớm trở thành cửa ngõ hội nhập quốc tế của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, phấn đấu đến năm 2030, phát triển thành công, đột phá về các ngành kinh tế biển theo thứ tự ưu tiên: Du lịch và dịch vụ biển; Kinh tế hàng hải; Xây dựng phát triển khu kinh tế ven biển; Nuôi trồng và khai thác thủy sản bền vững; Công nghiệp ven biển theo hướng thân thiện môi trường; Năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế biển mới. Việc cụ thể hóa những giải pháp góp phần cung cấp nền tảng, tầm nhìn cho việc tiếp tục thúc đẩy tư duy và hành động đột phá vào phát triển giá trị văn hóa biển, đảo Quảng Ninh là một trong những vấn đề chiến lược, cấp thiết trong tình hình hiện nay./.