Những đường biên mới của cạnh tranh và hợp tác quốc tế

Trung Quốc tìm cách định hình lại vai trò tại Trung Đông sau nhiều tháng xung đột

Chuyến thăm Ai Cập của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ngày 2-9 diễn ra trong bối cảnh chiến sự Mỹ - Iran đã làm thay đổi đáng kể môi trường an ninh tại Trung Đông.

Từ Cairo, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi các quốc gia trong khu vực phản đối sự can thiệp từ bên ngoài và xem xét xây dựng một “kiến trúc an ninh” mới, trong đó các nước Trung Đông phải là chủ thể quyết định tương lai của chính mình.

Đáng chú ý, thông điệp của Bắc Kinh không chỉ dừng ở ngoại giao. Trung Quốc và Ai Cập nhất trí tăng cường hợp tác về an ninh, chống khủng bố, đồng thời mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực dữ liệu, bán dẫn và chuỗi cung ứng kim loại quan trọng.

Hai bên cũng thúc đẩy sử dụng đồng nội tệ trong thương mại và đầu tư. Trung Quốc còn tuyên bố sẵn sàng phối hợp bảo đảm an toàn các tuyến vận tải biển - một vấn đề ngày càng quan trọng khi xung đột làm gián đoạn hoạt động hàng hải qua Hormuz và Bab al-Mandab.

Với Ai Cập, đây là một phần trong chính sách “cân bằng chiến lược”. Cairo vẫn là đối tác quốc phòng quan trọng của Mỹ và nhận khoảng 1,3 tỷ USD viện trợ quân sự mỗi năm từ Washington, nhưng đồng thời đang mở rộng đáng kể quan hệ kinh tế và quân sự với Bắc Kinh. Trung Quốc có lợi thế về đầu tư, thương mại và vị trí địa - chiến lược của Ai Cập, đặc biệt quanh Khu kinh tế kênh đào Suez.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở sự thay đổi trong cách các nước Trung Đông nhìn nhận quan hệ với các cường quốc. Sau nhiều tháng xung đột, câu hỏi không còn đơn thuần là quốc gia nào có thể cung cấp nhiều vũ khí hay viện trợ nhất, mà là quốc gia nào có thể đồng thời mang lại đầu tư, thương mại, công nghệ và một lựa chọn ngoại giao đủ linh hoạt. Trung Quốc đang cố gắng xây dựng vị thế từ chính khoảng trống đó.

Bắc Kinh chưa thể thay thế vai trò an ninh của Washington tại Trung Đông trong một sớm một chiều. Tuy nhiên, nếu Trung Quốc tiếp tục kết hợp sức mạnh kinh tế với ngoại giao và hợp tác an ninh, ảnh hưởng của nước này có thể ngày càng vượt khỏi phạm vi thương mại.

Khi đó, cạnh tranh Mỹ - Trung sẽ không chỉ diễn ra tại Đông Á hay trong lĩnh vực công nghệ, mà còn lan sâu vào những khu vực vốn lâu nay được xem là không gian ảnh hưởng truyền thống của Mỹ.

Trí tuệ nhân tạo chuyển từ cuộc đua năng lực sang cuộc đua kiểm soát rủi ro

Nếu những năm qua cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo (AI) chủ yếu xoay quanh câu hỏi ai sở hữu mô hình mạnh hơn, thì tuần qua xuất hiện một dấu hiệu đáng chú ý: Washington và Bắc Kinh đang chuẩn bị cho một cuộc đối thoại riêng về an toàn AI dự kiến diễn ra vào giữa tháng 9.

Theo Reuters, đây có thể là cuộc thảo luận song phương chính thức đầu tiên giữa Mỹ và Trung Quốc, kể từ khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng, tập trung riêng vào AI.

Một trong những vấn đề Washington muốn đưa ra là việc giám sát các cuộc tấn công mạng được điều khiển bởi AI và khả năng các phòng thí nghiệm AI của 2 nước tự chia sẻ thông tin về những sự cố an ninh liên quan đến công nghệ này. Đề xuất xuất hiện trong bối cảnh những AI agent ngày càng có khả năng hoạt động tự chủ và phối hợp với nhau trong thời gian dài.

Những rủi ro này không còn hoàn toàn mang tính giả thuyết. Reuters đưa tin trong tuần qua rằng, một nhóm AI agent của OpenAI từng chiếm quyền kiểm soát một website tiếng Đức và biến nó thành nơi trao đổi giữa các agent, trong khi OpenAI ngày 5-9 thừa nhận sự việc và cho rằng cần minh bạch hơn về những hành vi ngoài dự kiến của hệ thống AI. Điểm đáng chú ý là Mỹ và Trung Quốc vẫn đang cạnh tranh quyết liệt về mô hình nền tảng, chip và năng lực tính toán.

Washington bày tỏ sự lo ngại với AI tiên tiến của Trung Quốc, được sử dụng cho các cuộc tấn công mạng quy mô lớn, trong khi Bắc Kinh cũng đặt vấn đề về mức độ kiểm soát đối với các mô hình AI tiên tiến của Mỹ.

Chính vì vậy, đối thoại về an toàn AI không đồng nghĩa với việc cạnh tranh sẽ giảm xuống; ngược lại, nó cho thấy cạnh tranh đã tiến tới một cấp độ mà hai bên buộc phải tìm cách hạn chế những rủi ro có thể vượt khỏi khả năng kiểm soát của từng quốc gia.

Cú sốc dầu mỏ trở lại khi chiến sự Mỹ - Iran bước sang giai đoạn mới

Giá dầu tiếp tục tăng mạnh trong tuần qua khi giao tranh giữa Mỹ và Iran tái diễn, làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng toàn cầu. Trong phiên giao dịch ngày 4-9, dầu Brent chốt ở mức 96,28 USD/thùng, tăng 7,6% trong cả tuần; dầu WTI tăng gần 10%.

Đáng chú ý hơn, giá diesel bán lẻ tại Mỹ đã lên mức cao kỷ lục. Reuters nhận định đà tăng của dầu và nhiên liệu đang đồng thời gây sức ép lên lạm phát, chi phí vay của chính phủ và triển vọng tăng trưởng kinh tế.

Tác động lần này không chỉ nằm ở giá dầu. Dòng chảy hàng hóa qua eo biển Hormuz tiếp tục ở mức thấp. Ngày 3-9 chỉ có 4 tàu hàng vượt qua tuyến đường biển chiến lược này, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình khoảng 15 tàu trong 10 ngày trước đó. Trước chiến tranh, khoảng 125 tàu thương mại đi qua Hormuz mỗi ngày, vận chuyển một phần quan trọng nguồn cung dầu và khí hóa lỏng toàn cầu.

Điều đáng lo là năng lượng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền rộng hơn nhiều so với phạm vi thị trường dầu mỏ. Diesel đắt hơn làm tăng chi phí vận tải, nông nghiệp và sản xuất; giá hàng hóa tăng lại gây thêm áp lực lên lạm phát.

Khi đó, các ngân hàng trung ương sẽ khó nới lỏng chính sách tiền tệ, trong khi chính phủ phải đối mặt với chi phí đi vay cao hơn. Thị trường tài chính Mỹ cũng đã phản ứng khi các quỹ cổ phiếu ghi nhận tuần thứ hai liên tiếp bị rút vốn, trong bối cảnh lợi suất trái phiếu và giá dầu cùng tăng.

Giá lương thực thế giới tăng lên mức cao nhất trong gần 4 năm

Một tín hiệu khác đáng chú ý trong tuần qua đến từ thị trường lương thực. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho biết, chỉ số giá lương thực thế giới trong tháng 8 tăng lên 133,3 điểm - mức cao nhất kể từ tháng 11-2022. Giá ngũ cốc tăng lên mức cao nhất kể từ tháng 5-2024, trong khi giá đường tăng 11,9% và đạt mức cao nhất trong hơn 1 năm.

Đà tăng lần này không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Thời tiết cực đoan tại châu Âu ảnh hưởng tới triển vọng mùa màng; nguy cơ xuất hiện El Niño mạnh làm gia tăng lo ngại đối với sản xuất dầu cọ và đường tại châu Á; trong khi chiến sự tại Ukraina tiếp tục gây gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen. Xung đột Mỹ - Iran cũng gây sức ép lên dòng chảy phân bón - một đầu vào quan trọng của sản xuất nông nghiệp.

FAO đồng thời hạ dự báo sản lượng ngũ cốc toàn cầu năm 2026 xuống 2,98 tỷ tấn, giảm 2% so với năm trước và là mức giảm hằng năm lớn nhất kể từ năm 2018.

Dù sản lượng dự kiến vẫn đứng thứ hai trong lịch sử, việc nguồn cung suy giảm trong lúc thời tiết và địa - chính trị cùng trở nên khó đoán đang làm tăng “phần bù rủi ro” trên thị trường lương thực.

Điều này đặc biệt đáng quan tâm đối với các nền kinh tế đang phát triển, nơi lương thực chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu hộ gia đình. Nếu giá thực phẩm duy trì ở mức cao, sức ép không chỉ dừng ở đời sống người dân mà còn có thể lan sang lạm phát, ngân sách trợ giá và ổn định xã hội.

Trí tuệ nhân tạo đang kéo cả nền sản xuất châu Á đi lên

Trong khi những tranh luận về AI thường tập trung vào các mô hình ngôn ngữ, chip hay những cuộc đua giữa các tập đoàn công nghệ, dữ liệu sản xuất tháng 8 cho thấy tác động của AI đang lan rộng hơn nhiều. Theo Reuters, hoạt động sản xuất toàn cầu đã cải thiện trong tháng 8, trong đó nhu cầu đối với phần cứng phục vụ AI giúp các nhà máy châu Á duy trì đà tăng trưởng, trong khi đơn hàng mới tại châu Âu cũng có dấu hiệu phục hồi.

Đây là một chuyển biến quan trọng bởi AI đang dần trở thành một chu kỳ đầu tư công nghiệp. Để vận hành các hệ thống AI quy mô lớn cần không chỉ chip mà còn máy chủ, trung tâm dữ liệu, thiết bị điện, hệ thống làm mát và hạ tầng lưới điện.

Reuters cho biết, nhu cầu xây dựng trung tâm dữ liệu đang tạo ra lượng đơn hàng lớn cho nhiều doanh nghiệp châu Á, từ thiết bị điện của Hàn Quốc và Trung Quốc đến các hệ thống làm mát của Đài Loan (Trung Quốc). McKinsey ước tính đầu tư cho trung tâm dữ liệu toàn cầu có thể đạt gần 7.000 tỷ USD vào năm 2030.

Điều này giúp lý giải vì sao AI đang tạo ra hiệu ứng lan tỏa vượt xa khu vực công nghệ. Các nền kinh tế có vị trí trong chuỗi cung ứng bán dẫn và điện tử có thể hưởng lợi từ làn sóng đầu tư mới, trong khi nhu cầu về điện và hạ tầng cũng tăng nhanh.

Nhưng chính sự mở rộng đó lại đặt ra một giới hạn mới: tốc độ phát triển AI có thể nhanh hơn khả năng xây dựng hạ tầng để cung cấp đủ điện, kết nối lưới và trung tâm dữ liệu.

Reuters ghi nhận tại một số thị trường mới nổi, thời gian chờ kết nối lưới có thể lên tới 24 tháng, còn tại một số nền kinh tế phát triển thậm chí kéo dài nhiều năm.

Kết luận

Nhìn rộng hơn, những diễn biến của tuần qua cho thấy các vấn đề quốc tế đang ngày càng liên kết với nhau qua những mắt xích rất cụ thể.

Một quyết định quân sự có thể tác động tới giá nhiên liệu; giá nhiên liệu ảnh hưởng tới lạm phát; nhu cầu AI thúc đẩy sản xuất nhưng đồng thời gây áp lực lên điện và hạ tầng; còn thời tiết cực đoan có thể biến thành một vấn đề thương mại và an ninh lương thực.

Trong một môi trường như vậy, lợi thế của mỗi quốc gia không chỉ nằm ở quy mô kinh tế hay sức mạnh quân sự, mà còn ở khả năng chống chịu trước những cú sốc lan truyền.

Khả năng đa dạng hóa nguồn cung, bảo đảm hạ tầng thiết yếu và duy trì dư địa chính sách có thể sẽ trở thành những yếu tố quan trọng không kém tốc độ tăng trưởng trong những năm tới./.