Nghĩ gần, nghĩ xa bên cây horoeka

Giữa trung tâm Thủ đô Wellington, kề bên Tòa nhà Quốc hội và Văn phòng Thủ tướng là Đài tưởng niệm Wellington Cenotaph. Nơi đây trồng một loài cây bản địa đặc hữu của New Zealand - cây horoeka.

Đặc điểm ngạc nhiên thú vị là cây non và cây trưởng thành trông khác nhau đến mức lúc đầu, tôi nghĩ đó là 2 loại cây hoàn toàn khác biệt. Các nhà thực vật học châu Âu thời kỳ đầu cũng từng lầm tưởng như vậy và đến nay, horoeka vẫn là một trong những ví dụ điển hình nhất tại New Zealand về sự biến đổi ngoạn mục.

Cây horoeka non trông gần giống như một ngọn giáo vươn lên thẳng đứng, không có cành, lá rất dài, hẹp, có răng cưa rủ xuống. Truyền thuyết của người Maori kể rằng, dạng cây non như thế giúp horoeka bảo vệ nó khỏi bị loài khủng long thời tiền sử ăn.

Khi lớn dần, có lẽ khoảng 15 - 20 năm sau, cây trải qua một sự biến đổi phi thường, lá thu ngắn lại nhiều lần và mở rộng hơn, cây bắt đầu phân cành và phát triển tán lá tròn trịa, giống như nhiều loài cây thông thường khác.

Đài tưởng niệm Wellington Cenotaph cách không xa Trường Đại học Victoria University of Wellington. Hằng ngày đi học qua, tôi cứ nghĩ vì sao cây horoeka lại được trồng ở đây, phải chăng là một hình ảnh ẩn dụ mạnh mẽ về một New Zealand không đơn văn hóa?

Những hình thái khác biệt, biến đổi theo thời gian, nhưng lại gắn kết với cùng một vùng đất và gắn bó với nhau cũng như cây non, cây lớn, khác nhau về hình dạng, nhưng vẫn là cây horoeka, cũng như người Maori và người châu Âu, người trước, kẻ sau vượt biển đến đảo New Zealand này chung sống.

Người Maori (gốc Polynesia) di cư đến New Zealand từ khoảng thế kỷ XIII bằng đường biển, người Pakeha (gốc châu Âu) đến New Zealand vào thế kỷ XIX cũng bằng đường biển. Họ có lịch sử, văn hóa, quan điểm và cách nhìn nhận thế giới khác nhau. Những khác biệt đó không nhất thiết phải chia rẽ trong một đất nước New Zealand thống nhất.

Cũng giống như loài cây horoeka, thay đổi hình dáng trong quá trình phát triển, nhưng vẫn chung một gốc, New Zealand có thể phát triển và đổi mới mạnh mẽ trong khi vẫn duy trì được các mối quan hệ nền tảng, được xác lập và duy trì bởi Hiệp ước hòa bình Waitangi.

Vào đầu thế kỷ XIX, số lượng người di cư châu Âu đến New Zealand tăng nhanh, dẫn đến tình trạng hỗn loạn, mất kiểm soát pháp lý vì các cuộc tranh chấp đất đai với người Maori.

Để thiết lập trật tự và ngăn chặn sự can thiệp từ các cường quốc châu Âu khác, Hoàng gia Anh đã cử đại diện đến để thương lượng một thỏa thuận chính thức với các tù trưởng Maori.

Bản hiệp ước Waitangi được ký kết vào ngày 6-2-1840 tại vùng Waitangi giữa Thuyền trưởng William Hobson, đại diện của Hoàng gia Anh và hơn 500 thủ lĩnh bộ lạc người Maori.

Hiệp ước lịch sử trên là văn kiện sáng lập và là cơ sở pháp lý quan trọng nhất của đất nước New Zealand. Bản chất của nó là một thỏa thuận chính trị và Hiến pháp nhằm thiết lập chủ quyền, quyền cai trị và quyền tài sản giữa hai bên. Ngày ký Hiệp ước Waitangi 6-2 hiện là ngày Quốc khánh của New Zealand.

Câu chuyện trên cho thấy, thống nhất không hẳn là đồng nhất. Mối quan hệ dựa trên Hiệp ước hòa bình là sự cân bằng giữa quyền tự chủ tối cao của người Maori và quyền cai trị của Hoàng gia Anh, thay vì chỉ đơn thuần yêu cầu bên này phải hòa nhập vào bên kia.

Sự hòa hợp là từ hai phía, không đòi hỏi mọi người phải trở nên giống hệt nhau. Nó đòi hỏi con người phải tôn trọng sự khác biệt, biết thích nghi và tìm cách chung sống dưới một mái nhà chung.

Khi nhìn cây horoeka, tôi đã bị thu hút bởi lá của nó thay đổi khác biệt trong quá trình phát triển, nhưng nó vẫn ở cùng một cái cây. Điều đó khiến tôi suy ngẫm về người Maori và người Pakeha (phi Maori). Họ khác nhau về nhiều mặt nhưng cùng nhau phát triển, tôn trọng cội nguồn và bản sắc riêng của mỗi bên.

Sự đoàn kết không đòi hỏi sự đồng nhất về văn hóa. Tính chất song văn hóa không chỉ đơn thuần là việc người Maori tìm hiểu về văn hóa phi Maori, hay người không phải là người Maori tìm hiểu về văn hóa Maori. Trong lịch sử, con người đã học hỏi lẫn nhau và điều chỉnh văn hóa của chính mình thông qua quá trình tương tác và hợp tác.

Cây horoeka cho thấy những chiếc lá khác nhau có thể trong cùng một cái cây. Người Maori và người Pakeha không cần phải xóa bỏ những khác biệt để cùng thuộc về một đất nước. Điều họ cần là sự thấu hiểu, tôn trọng lẫn nhau và tinh thần sẵn sàng hòa hợp để cùng nhau phát triển./.