Morocco: Vì sao tiền mặt vẫn ngự trị?

Tiền mặt - huyết mạch tài chính

Tại các khu chợ truyền thống, cửa hàng nhỏ hay taxi ở Morocco, dễ dàng nhận thấy tiền mặt gần như là phương thức thanh toán mặc định. Khoảng 2/3 đến 3/4 giao dịch trong nền kinh tế vẫn được thực hiện bằng tiền mặt, trong khi lượng tiền lưu thông có thể tương đương tới 30% GDP - mức rất cao so với các nền kinh tế cùng trình độ.

Điều đáng nói là xu hướng này không chỉ tồn tại ở khu vực nông thôn hay phi chính thức. Ngay trong hệ thống ngân hàng, phần lớn giao dịch thẻ hầu như chỉ phục vụ mục đích... rút tiền mặt. Nói cách khác, hệ thống tài chính hiện đại đang vận hành chủ yếu để nuôi dòng tiền mặt, thay vì thay thế nó.

Trong khi đó, tỷ lệ người dùng Internet tại Morocco đã vượt quá 80%, các dịch vụ ngân hàng, thanh toán di động không phải là hiếm. Sự lệch pha giữa năng lực công nghệ, tài chính so với hành vi sử dụng tiền mặt đặt ra một câu hỏi lớn: điều gì thực sự cản trở quá trình số hóa thanh toán ở Morrocco?

Tiền mặt không chỉ là tiền

Vấn đề của Morocco nằm ở cấu trúc kinh tế và hành vi xã hội hơn là ở hạ tầng kỹ thuật. Trước hết, khu vực kinh tế phi chính thức ở nước này quá quan trọng, một phần rất đáng kể hoạt động kinh doanh diễn ra ngoài hệ thống quản lý chính thức.

Với khu vực này, tiền mặt là công cụ tối ưu: dễ sử dụng, khó truy vết và giúp giảm nghĩa vụ thuế. Với nhiều doanh nghiệp nhỏ, việc chấp nhận thanh toán điện tử đồng nghĩa với việc bước vào vùng giám sát của cơ quan quản lý - điều họ không mong muốn. Hiểu một cách bản chất, tiền mặt phản ánh cách thức nền kinh tế đang vận hành.

Tỷ lệ người dùng Internet trên tổng dân số thì lớn, nhưng một bộ phận lớn người dân vẫn chưa có tài khoản ngân hàng hoặc không quen sử dụng dịch vụ tài chính chính thức. Dù có điện thoại thông minh và kết nối Internet, họ không tham gia vào hệ sinh thái thanh toán số.

Quá trình số hóa thanh toán ở Morocco bị kẹt từ cả 2 đầu: người mua và người bán. Thanh toán điện tử chỉ phát triển khi cả người tiêu dùng và doanh nghiệp cùng tham gia.

Nhưng tại Morocco, doanh nghiệp không muốn chấp nhận thanh toán số vì ít khách dùng; trong khi người tiêu dùng lại không dùng vì ít nơi chấp nhận. Vòng luẩn quẩn “con gà - quả trứng” này khiến thị trường khó đạt tới điểm bùng phát.

Với nhiều cửa hàng nhỏ, phí giao dịch bị xem là tốn kém. Trong khi đó, một bộ phận người dân vẫn e ngại về độ an toàn và minh bạch của các hệ thống thanh toán điện tử.

Cuối cùng, tiền mặt tại Morocco không chỉ là phương tiện thanh toán, mà còn là một chuẩn mực xã hội đã hình thành lâu dài. Từ chợ truyền thống đến các giao dịch đời sống thường nhật, thói quen này ăn sâu và khó thay đổi trong thời gian ngắn.

Ai Cập, Tunisia và Philippines - những bức tranh đối chứng

Morocco không phải là trường hợp quá cá biệt. Tại Ai Cập, tình trạng phụ thuộc vào tiền mặt thậm chí còn rõ nét hơn, với tỷ lệ giao dịch tiền mặt lên tới khoảng 80%. Những nguyên nhân cốt lõi - kinh tế phi chính thức lớn, bao trùm tài chính thấp - gần như trùng khớp với Morocco.

Để thay đổi, Chính phủ Ai Cập đang thúc đẩy thanh toán số thông qua các chương trình trợ cấp và dịch vụ công, tạo ra áp lực chuyển đổi từ phía nhà nước.

Cũng ở khu vực Bắc Phi, Tunisia có mức độ số hóa thanh toán tốt hơn. Sự khác biệt không nằm ở công nghệ, mà ở mức độ phát triển của hệ thống ngân hàng và tính chính thức của nền kinh tế. Khi các giao dịch được đưa vào hệ thống nhiều hơn, thanh toán điện tử có điều kiện phát triển.

Đáng chú ý nhất là trường hợp của Philippines. Xuất phát điểm tương tự Morocco - thu nhập trung bình, kinh tế phi chính thức lớn - nhưng quốc gia này đã tạo được bước nhảy vọt nhờ chiến lược “mobile-first”.

Các ví điện tử như GCash hay Maya đã phủ rộng từ thành thị đến nông thôn, biến điện thoại di động thành công cụ thanh toán chính. Sự kết hợp giữa doanh nghiệp viễn thông, Fintech (công nghệ tài chính) và chính sách thúc đẩy từ nhà nước đã tạo ra một hệ sinh thái đủ mạnh để thay đổi hành vi.

Những đối chứng này cho thấy: cùng mức thu nhập, cùng bối cảnh kinh tế phi chính thức lớn, điều quan trọng vẫn là cách một quốc gia thiết kế và vận hành hệ sinh thái thanh toán.

Lối ra cho Morocco

Nhìn từ góc độ chính sách, thách thức của Morrocco nằm ở việc tác động đúng điểm nghẽn. Trước hết, trọng tâm cần chuyển từ người tiêu dùng sang doanh nghiệp chấp nhận thanh toán.

Khi cửa hàng, dịch vụ bắt đầu chấp nhận thanh toán số rộng rãi, hành vi người dùng sẽ thay đổi theo. Điều này đòi hỏi các chính sách giảm phí, ưu đãi thuế, thậm chí là quy định bắt buộc trong một số lĩnh vực.

Song song với đó, việc thu hẹp khu vực kinh tế phi chính thức là điều kiện tiên quyết. Nếu tiền mặt tiếp tục là công cụ giúp né tránh nghĩa vụ tài chính thì động lực chuyển đổi sẽ luôn yếu.

Một biện pháp cần tiến hành đồng bộ là xây dựng hệ sinh thái thanh toán di động đủ mạnh, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân hàng truyền thống. Kinh nghiệm từ Philippines cho thấy, khi thanh toán số trở nên đơn giản, rẻ và phổ biến như nhắn tin, người dùng sẽ tự nhiên chuyển đổi.

Cuối cùng, không thể thiếu yếu tố niềm tin. Minh bạch, bảo vệ người tiêu dùng và giáo dục tài chính là những điều kiện nền tảng để người dân sẵn sàng rời bỏ tiền mặt.

Câu chuyện của Morocco cho thấy, chuyển đổi số trong thanh toán không chỉ là vấn đề công nghệ. Đó là câu chuyện của cấu trúc kinh tế, của động lực thị trường và của niềm tin xã hội. Chừng nào những yếu tố này chưa thay đổi, tiền mặt vẫn sẽ giữ vai trò trung tâm - không phải vì nó hiện đại hơn, mà vì nó phù hợp hơn với cách nền kinh tế vận hành./.