Morocco - đất nước của sắc màu, sự bao dung

Lịch sử hòa nhập giữa 3 cộng đồng

Anh hướng dẫn viên du lịch người Morocco tên là Mohamet, cái tên rất phổ biến với người Hồi giáo. Anh kể, quê anh ở một thị trấn nhỏ cách Casablanca gần 500km, để đến được với đoàn chúng tôi lúc 12h trưa anh đã phải dậy từ lúc 3h sáng để đi chuyến tàu đầu tiên.

Xuất thân từ tộc du mục Berber phía Nam sa mạc Sahara, anh kể, anh cũng là một tín đồ Hồi giáo dòng Siah. Tuy nhiên, anh không đi lễ nhà thờ, cũng không cầu kinh Koran 5 lần/ngày như các tín đồ ngoan đạo khác.

Hỏi anh có lấy đủ 4 vợ như Luật Hồi giáo cho phép không, anh cười vang và nói: “không phải người đàn ông Hồi giáo nào cũng lấy được 4 vợ như luật. Thứ nhất là anh phải đảm bảo được kinh tế để nuôi được cả 4 vợ và đàn con; thứ 2 là muốn lấy vợ hai phải được sự đồng ý của bà cả; muốn lấy vợ ba phải được 2 bà đầu đồng ý và cứ thế. Còn như tôi đây, nuôi một bà và 2 con đã vất vả quá rồi”.

Rồi anh nháy mắt tinh nghịch, “nhưng tôi có thể tính là có 1 vợ rưỡi vì ngoài cô vợ ở nhà, tôi còn 1 cô bồ ở thành phố khác nữa!”. Vui chuyện, anh kể tiếp “đất nước Morocco chúng tôi là đất nước của những sự hòa giải, người Berber chủ nhân xa xưa của vùng đất Bắc Phi hiện nay (Morocco, Algeri, Tunisia...) sau khi bị người Hồi giáo phía Nam tràn lên chiếm đóng đã hòa huyết cùng các sắc dân Arab và Do Thái để trở thành người Morocco ngày nay”.

Câu chuyện của anh bạn hướng dẫn viên Mohamet vô tình đưa tôi về với những quá khứ rất bất ngờ với những ai chưa biết về lịch sử vùng đất này.

Lịch sử hòa nhập giữa 3 cộng đồng Berber (Amazigh), Người Arab và người Do Thái là một trong những chương độc đáo và giàu màu sắc nhất tạo nên bản sắc đa dạng của Morocco. Đây không chỉ là sự chung sống về mặt địa lý, mà còn là một quá trình đan xen bền chặt về ngôn ngữ, kinh tế và tín ngưỡng qua hàng nghìn năm.

Cuộc gặp gỡ ban đầu giữa 2 cộng đồng Berber và Do Thái

Cộng đồng Do Thái đã có mặt tại Bắc Phi từ rất sớm (khoảng thế kỷ VI Trước công nguyên, hoặc thời kỳ La Mã). Khi đến đây, người Do Thái gặp gỡ người Berber - cư dân bản địa lâu đời nhất của vùng đất này.

Hai cộng đồng đã sống hòa thuận trong các vùng núi Atlas và sa mạc. Một số bộ tộc Berber đã cải sang đạo Do Thái hoặc tiếp thu các phong tục Do Thái.

Ngược lại, người Do Thái ở đây sử dụng tiếng Berber (Tamazight) như ngôn ngữ mẹ đẻ, hình thành nên cộng đồng Do Thái - Berber đặc trưng. Đây chính là những nguồn gốc ban đầu để tạo nên một thành phố xanh Chefchauyen trong tương lai sau này

Vào thế kỷ VIII, người Arab mang Hồi giáo đến Morocco. Người Berber dần chuyển sang Hồi giáo, nhưng vẫn giữ nguyên ngôn ngữ và tập theo luật Hồi giáo thời bấy giờ.

Người Do Thái được công nhận là Cộng đồng Kinh Thánh (People of the Book) và sống dưới chế độ bảo hộ (Dhimmi). Dù phải nộp một khoản thuế riêng (Jizya), họ được tự do thực hành tín ngưỡng, quản lý luật pháp nội bộ và tham gia vào đời sống kinh tế.

Cuộc di cư lớn từ Tây Ban Nha còn được gọi là cú huých Andalusia: năm 1492, khi cuộc di sản Reconquista ở bán đảo Iberia kết thúc, hàng trăm nghìn người Do Thái (Sephardim) và người Hồi giáo Moorish bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Morocco đã mở rộng cửa đón nhận làn sóng tị nạn này.

Lực lượng người Do Thái và Arab mới đến mang theo tri thức, thương mại, kiến trúc và nghệ thuật Andalusia phát triển rực rỡ. Họ định cư tại các đô thị lớn như Fez, Marrakech, Rabat và cùng người Berber phát triển các tuyến đường thương mại kết nối Bắc Phi với châu Âu và Sahara.

Với sự hòa nhập tự nhiên giữa 3 cộng đồng dần dần hình thành một nhịp cầu cộng sinh: ngôn ngữ, kinh tế và tín ngưỡng và biến thành một sự phân công lao động tự nhiên.

Người Berber đảm nhận nông nghiệp, chăn nuôi và bảo vệ các tuyến đường buôn bán ở vùng núi. Người Do Thái giữ vai trò thương nhân, thợ kim hoàn, thợ thủ công, chuyên gia tài chính và ngoại giao.

Họ thường đóng vai trò cầu nối trung gian thương mại giữa người Arab ở thành thị và người Berber ở nông thôn. Người Arab nắm giữ quyền lực trị quốc, quản lý hành chính và phát triển học thuật Hồi giáo.

Từ đó, có một sự pha trộn văn hóa đặc sắc tại nơi đây. Tín ngưỡng chung (Hiloula) là một hiện tượng độc đáo tại Morocco là sự tôn kính các vị thánh địa phương. Cả người Hồi giáo (Arab/Berber) và người Do Thái thường cùng đến hành hương tại mộ của các vị đạo sĩ/Rabbi mà họ tin rằng có phép lành.

Về ẩm thực và âm nhạc, các món ăn biểu tượng như Tajine hay dòng nhạc Andalusi đều là sản phẩm kết tinh từ sự sáng tạo chung của cả 3 dân tộc.

Sau khi nhà nước Israel thành lập (năm 1948) và thời kỳ Morocco giành độc lập (năm 1956), đại đa số người Do Thái Morocco (khoảng 250.000 - 300.000 người) đã di cư sang Israel, Pháp hay Canada.

Dù cộng đồng Do Thái hiện tại ở Morocco chỉ còn khoảng vài nghìn người, ảnh hưởng của họ vẫn in đậm trong dòng chảy lịch sử đất nước. Hiến pháp năm 2011 của Morocco đã đưa ra một tuyên bố lịch sử: khẳng định bản sắc dân tộc Morocco được hun đúc từ sự thống nhất giữa các yếu tố Arab - Hồi giáo, Amazigh (Berber) và Hassani, đồng thời được làm giàu bởi các thành tố Hebraic (Do Thái), Andalusia, châu Phi và Địa Trung Hải.

Chính vì thế, Morocco ngày nay vẫn là quốc gia Hồi giáo duy nhất ở Bắc Phi duy trì các bảo tàng di sản Do Thái và chủ động phục dựng các khu phố cổ Do Thái (Mellah), minh chứng cho một mô hình hòa nhập văn hóa hiếm có trong lịch sử thế giới.

Sắc màu, sắc thái và sự pha trộn

Cũng vì những lý do trên, Morocco ngày nay nổi tiếng với bảng màu kiến trúc độc đáo, thể hiện sự pha trộn 3 nền văn hóa Berber, Do Thái và Hồi Giáo với 3 thành phố trắng, xanh và đỏ đại diện cho 3 sắc thái lịch sử, văn hóa và địa lý hoàn toàn riêng biệt.

Thành phố trắng - Casablanca (Dar El Beida)

Trong tiếng Tây Ban Nha, “Casablanca” có nghĩa là “Ngôi nhà trắng” (tiếng Arab là Dar El Beida). Sắc trắng bao phủ từ những dãy nhà cổ Medina đến các công trình hiện đại dọc bờ biển Đại Tây Dương.

Là trung tâm kinh tế, thương mại lớn nhất Morocco, nơi đây kết hợp giữa nét cổ kính Bắc Phi và phong cách kiến trúc tân cổ điển Pháp.

Thánh đường Hassan II là một trong những thánh đường Hồi giáo lớn nhất thế giới với tháp minaret cao 210m, ngự trị ngay sát mép nước Đại Tây Dương.

Thành phố xanh - Chefchaouen

Tọa lạc trên dãy núi Rif phía Bắc, Chefchaouen nổi tiếng với toàn bộ ngõ ngách, mảng tường và bậc thang được sơn sắc xanh lam (cobalt và cyan). Truyền thuyết kể rằng, những người Do Thái tị nạn đến đây vào thế kỷ XV đã sơn màu xanh để tượng trưng cho bầu trời và sự kết nối với tâm linh, đồng thời khẳng định chủ quyền của vùng đất mình đã định cư thành công.

Sau năm 1948, cộng đồng người Do Thái khi quay về Israel đã bàn giao toàn bộ tài sản của mình cho người Hồi giáo địa phương mà không đòi hỏi đền bù gì chỉ với 1 yêu cầu: nếu không may họ sa cơ lỡ vận phải quay về nơi đây thì người Hồi giáo phải trao trả lại cho họ nguyên vẹn những gì họ đã cho đi, đồng thời phải giữ nguyên sắc xanh của những ngôi nhà đã được sơn trước đây.

Chính vì thế, khi tới đây, du khách có thể cảm thấy một bầu không khí bình yên, tách biệt khỏi sự xô bồ của các đô thị lớn. Nơi đây như một mê cung xanh mát rượi, thu hút các nhiếp ảnh gia và du khách thích tản bộ.

Khi lang thang qua các ngõ hẹp dốc đứng, thưởng thức trà bạc hà tại Quảng trường Utta El Hammam và ngắm hoàng hôn từ ngôi đền Bouzafar trên đỉnh đồi, một cảm giác rất đỗi an nhiên, thanh bình mà không nhiều thành phố trên thế giới có được.

Thành phố đỏ – Marrakech

Đây là thành phố mà từ tường thành, nhà cửa đến các công trình nơi đây đều được xây dựng hoặc tô điểm bằng loại đất sét bồi đắp địa phương có màu đỏ đất (đỏ thổ hoàng/hồng gạch).

Dưới ánh nắng hoàng hôn, cả thành phố như rực cháy lên một sắc đỏ ấm áp. Là thành phố hoàng gia cổ kính, trái tim văn hóa nằm ở phía Nam Morocco, ngay dưới chân dãy núi Atlas và là trung tâm phía Nam của các cộng đồng Arab; đây thực sự là một nơi xứng đáng để du khách đặt chân đến.

Tiếc thay, vì thời gian có hạn nên lần này đoàn chúng tôi không thể ghé thăm nơi này. Chỉ được nghe kể rằng, thành phố này có Quảng trường Jemaa el-Fna rất náo nhiệt với người hát xướng, các nghệ sĩ thổi sáo múa rắn, các gian hàng gia vị thơm nức, cùng khu chợ cổ Souk rực rỡ sắc màu thổ cẩm và đồ kim khí.

***

Sự tồn tại của 3 thành phố trắng, xanh và đỏ trên đất nước Morocco ngày nay cho thấy rõ một đất nước rất đa dạng về văn hóa, bao dung và hòa nhập tự nhiên giữa các cộng đồng dân tộc khác nhau và có thể coi là một hình mẫu cho những quốc gia hiện nay vẫn muốn lấy chiến tranh để giải quyết vấn đề “ai thắng ai” trong quan hệ quốc tế.

Anh bạn hướng dẫn viên Mohamet kết luận một câu xanh rờn: “tại sao Morocco làm được điều mà các quốc gia Hồi giáo khác không làm được, trong việc tìm giải pháp chung sống hòa bình giữa người Arab và người Do Thái, khi chúng ta đều từ một gốc sinh ra?”./.